BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

TRẦN ANH MINH

ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT ANH – MỸ
(COMMON LAW), CHÂU ÂU LỤC ĐỊA (CIVIL LAW)
VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - NĂM 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

TRẦN ANH MINH

ÁN LỆ TRONG HỆ THỐNG PHÁP LUẬT ANH – MỸ
(COMMON LAW), CHÂU ÂU LỤC ĐỊA (CIVIL LAW)
VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC


các giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội về những kiến thức khoa học
cũng như kinh nghiệm thực tiễn; về sự ủng hộ, giúp đỡ đối với tôi trong quá
trình nghiên cứu và học tập.
Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Nguyễn Thị Hồi đã tận tình hướng
dẫn và chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận
văn này.
Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới những người thân trong gia
đình, bạn bè, đồng nghiệp đã cổ vũ, động viên tôi vượt qua khó khăn trong
quá trình học tập, nghiên cứu.
Do hạn chế về thời gian, nguồn lực và năng lực của bản thân, luận văn
này chắc chắn còn khiếm khuyết. Tôi mong được sự thông cảm và nhận được
những góp ý của các thầy cô giáo, các chuyên gia trong lĩnh vực lý luận và
lịch sử nhà nước và pháp luật để Luận văn được hoàn thiện hơn.

HỌC VIÊN

Trần Anh Minh


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt

Giải thích chữ viết tắt

HĐTPTANDTC

Hội đồng Thẩm phán Tóa án Nhân dân tối cao

HTPL

1.3.2. Kinh nghiệm trong lĩnh vực áp dụng án lệ........................................ 38
1.3.3. Kinh nghiệm trong lĩnh vực đào tạo nguồn nhân lực cho việc sử dụng
án lệ…... ....................................................................................................... 38
Chương II ..................................................................................................... 42
ÁN LỆ Ở VIỆT NAM VỚI VIỆC VẬN DỤNG KINH NGHIỆM TỪ HỆ
THỐNG PHÁP LUẬT ANH – MỸ VÀ CHÂU ÂU LỤC ĐỊA .................... 42
2.1. Những khó khăn trong việc áp dụng án lệ ở Việt Nam. ....................... 42
2.1.1. Khó khăn từ tư duy và và nhận thức ................................................. 42
2.1.2. Khó khăn từ hệ thống án lệ .............................................................. 43
2.1.3. Khó khăn về đội ngũ áp dụng án lệ .................................................. 45
2.1.4. Khó khăn từ các đối tượng khác có liên quan ................................... 45


2.2. Những gợi mở từ kinh nghiệm sử dụng án lệ ở hệ thống pháp luật Anh –
Mỹ và châu Âu lục địa cho Việt Nam. .......................................................... 46
2.2.1. Đối với lực lượng xây dựng và phát triển án lệ ................................ 46
2.2.2. Đối với công tác cán bộ liên quan đến việc áp dụng án lệ ................ 48
2.2.3. Tham khảo khuynh hướng tiếp nhận án lệ giữa hai hệ thống pháp luật
Common Law và Civil Law ......................................................................... 51
2.2.4. Nghiên cứu sự phát triển của án lệ trong bản thân mỗi hệ thống về
mức độ và cách thức áp dụng ....................................................................... 52
2.2.5. Gởi mở về việc vận dụng các án lệ cụ thể đối với các hoạt động tố
tụng ở Việt Nam ........................................................................................... 55
2.2.6. Gợi mở đối với hoạt động đào tạo pháp luật ở Việt Nam ................. 73
2.2.7. Gợi mở đối với hoạt động giải thích pháp luật trong nước ............... 74
KẾT LUẬN.................................................................................................. 79


1


Mặt khác, các biến động của tình hình kinh tế xã - hội trong điều kiện
hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng nhanh, sâu, rộng làm cho các quy định của


2

pháp luật dễ trở nên lỗi thời, không bắt kịp với đòi hỏi của cuộc sống. Việc áp
dụng án lệ trong các phán quyết của Tòa án chính là phương thức hiệu quả để
khắc phục các khiếm khuyết của pháp luật, bảo đảm việc áp dụng pháp luật
thống nhất trong xét xử, tạo tính ổn định, minh bạch và tiên liệu được trong
các phán quyết của Tòa án, qua đó có tác dụng hướng dẫn các hành vi ứng xử
không chỉ đối với các bên trong vụ án, mà còn đối với mỗi người dân và cả
cộng đồng xã hội. Tại khoản 2 Điều 4, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy
định: “Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có
điều luật để áp dụng”. Đối với loại việc này, án lệ được quy định là một trong
những căn cứ mà Tòa án có thể áp dụng để giải quyết vụ việc.
Theo tinh thần đổi mới của Hiến pháp năm 2013 và các quy định của
Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, vấn đề thừa nhận, phát triển và áp
dụng án lệ ở Việt Nam trở thành một nhiệm vụ, trọng trách cơ bản của hệ
thống Tòa án. Đồng thời, thừa nhận án lệ góp phần phát huy những giá trị tích
cực nhiều mặt, không chỉ trong thực tiễn xét xử mà còn làm cho hệ thống
pháp luật Việt Nam có tính minh bạch, thống nhất, đa dạng về nguồn, và chắc
chắn. Gần đây, những nghiên cứu pháp lý ở châu Âu cho thấy, thừa nhận việc
áp dụng án lệ sẽ tránh cho hệ thống Tòa án rơi vào tình trạng tùy tiện và
không thống nhất khi áp dụng pháp luật. Bởi vậy, thừa nhận và phát triển án
lệ ở Việt Nam cũng nằm trong xu hướng tiến bộ của nền tư pháp thế giới nói
chung và trong cải cách hoạt động của hệ thống cơ quan tư pháp nói riêng. Án
lệ sẽ góp phần để Tòa án nhân dân tối cao bảo đảm sự thống nhất áp dụng
pháp luật trong xét xử theo tinh thần của Hiến pháp năm 2013.
Tuy nhiên, xây dựng, phát triển và áp dụng án lệ trong xét xử của Tòa

University of Minnesota, School of Law, United States được đăng trên
International Review of Law and Economics 26 (2006) 519–535
( />-

“The Sources of Law and the Value of Precedent: A

Comparative and Empirical Study of a Civil Law State in a Common Law
Nation”, tạm dịch “Nguồn luật và giá trị của Án lệ: Một nghiên cứu so sánh
và thực tiễn của Bang dân luật trong một quốc gia thông luật”của tác giả
Mary Garvey Algero đăng trên tạp chí Lousiana Law Review Volume
65/Number 2, Winter 2005.
( />ontext=lalrev)
-

“Precedent in the Civil and Common Law Traditions - New

England Law”, tạm dịch “Án lệ trong hệ thống dân luật và thông luật - Luật
New England ” của tác giả Franzek, Trường đại học New England School of


4

Law

được

đăng

trên


University, Islamabad, được đăng tải trên SSRN Electronic Journal · March
2011
/>w_and_International_Law_An_Overview
Bên cạnh đó, đã có rất nhiều các đề tài nghiên cứu của các học giả
trong nước đề cập đến án lệ, đặc biệt là từ khi Bộ Chính trị có chủ trương về
việc thừa nhận và "phát triển án lệ". Có thể kể đến một số công trình sau:
-

"Nguồn gốc án lệ và thực chất vấn đề án lệ ở Việt Nam" của

Nguyễn Tấn Dũng, đăng trên trang Thông tin pháp luật dân sự, ngày
14/6/2008; />-

Loạt bài viết của Vi Trần - Thanh Tùng về vấn đề "Có nên xử

theo án lệ", Tạp chí Pháp luật: Bài 1 -"Án lệ - những điều chưa biết", đăng
ngày 27/9/2010; Bài 2 - "Án lệ - Người ủng hộ, người phản đối", đăng ngày
28/9/2010, Bài 3 - "Án lệ - Lấp lỗ hổng pháp luật", đăng ngày 29/09/2010;
Bài 4 - "Sửa luật để công nhận án lệ", đăng ngày 30/09/2010; Bài 5 - "Cần
một lộ trình", đăng ngày 01/10/2010;
-

Bài viết của Luật sư Nguyễn Ngọc Bích đăng trên trang website:

elaw.cafeluat.com, ngày 6/01/2011: "Án lệ và sự du nhập nó vào Việt Nam";


5

-

Luận văn của Thạc sĩ Hoàng Mạnh Hùng “Án lệ trong hệ thống

các loại nguồn pháp luật” Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013;
/>-

Luận văn của thạc sĩ Nguyễn Thu Trang “Vai trò của án lệ và

thực tiễn xét xử trong hệ thống pháp luật Việt Nam” Khoa Luật – Đại học
Quốc gia Hà Nội, 2014;
Ngoài ra còn có hàng loạt các bài viết về án lệ khác như:
-

“Vấn đề áp dụng án lệ ở Việt Nam” của hai tác giả Dương Bích

Ngọc và Nguyễn Thị Thúy đăng trên Tạp chí Luật học số 5/2009;
-

“Án lệ: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Đỗ Thanh Tùng

– ThS Luật học, Giảng viên khoa Luật Hành chính, Trường đại học Luật Tp
Hồ

Chí

Minh

được

đăng


rộng nghiên cứu này và việc nghiên cứu đề tài "Án lệ trong hệ thống pháp
luật Anh – Mỹ (Common Law), châu Âu (Civil Law) lục địa và kinh nghiệm
cho Việt Nam hiện nay” là không trùng lặp với các đề tài khác.
3.

Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu những công trình và kế thừa những
gía trị cơ bản, quan trọng về lý luận và thực tiễn của án lệ trong hệ thống
thông luật và pháp luật thành văn để tìm ra những điểm tương đồng và khác
biệt trong nhận thức và thực tiễn áp dụng án lệ ở hai hệ thống này, đồng thời
tìm hiểu những kinh nghiệm có thể tham khảo trong quá trình xây dựng và áp
dụng án lệ ở Việt Nam.
4.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài này nhằm tìm ra những bài học kinh nghiệm từ
nhận thức và thực tiễn sử dụng án lệ ở các nước thuộc hai hệ thống pháp luật


7

Anh – Mỹ và châu Âu lục địa để tham khảo, vận dụng trong quá trình xây
dựng, phát triển và áp dụng án lệ ở nước ta.
Để đạt được mục đích trên, luận văn phải thực hiện các nhiệm vụ
nghiên cứu sau:
Một là, làm sáng tỏ số một khái niệm án lệ và một số điểm tương đồng
cũng như điểm khác biệt trong nhận thức và thực tiễn sử dụng án lệ ở một số
nước thuộc hệ thống pháp luật Anh – Mỹ và châu Âu lục địa.


7.

Bố cục của luận văn

Bố cục của luận văn gồm phần Mở đầu và 2 chương:
Chương I. Án lệ trong hai hệ thống pháp luật Anh – Mỹ, châu Âu lục
địa – nhận thức, thực tiễn áp dụng và bài học kinh nghiệm
Chương II. Án lệ ở Việt Nam với việc vận dụng kinh nghiệm từ hệ
thống pháp luật Anh - Mỹ và châu Âu lục địa


9

Chương I
ÁN LỆ TRONG HAI HỆ THỐNG PHÁP LUẬT ANH – MỸ
VÀ CHÂU ÂU LỤC ĐỊA – NHẬN THỨC, THỰC TIỄN ÁP DỤNG
VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM
1.1.

Khái niệm và một số giá trị của án lệ

1.1.1. Khái niệm án lệ
Dưới góc độ khoa học pháp lý đã được nhiều quốc gia trên thế giới thừa
nhận và thực hiện. Án lệ được hiểu là những bản án, quyết định đã được Tòa
án tuyên ra trước đây để giải quyết những sự việc cụ thể trên thực tế. Những
phán quyết, bản án này sau đó được ghi nhận trong các tập san án lệ, các báo
cáo tổng hợp án lệ… đó chính là một căn cứ quan trọng để phán quyết, bản án
đó trở thành khuôn mẫu, trở thành cơ sở để tòa sử dụng trong xét xử nhằm
đưa ra phán quyết trong những vụ việc có tình tiết, vấn đề tương tự sau đó. Cơ

Nói chung, cách hiểu về án lệ cơ bản là như vậy nhưng cũng có một vài
cách trình bày khác. Chẳng hạn, “án lệ là bản án hay quyết định của tòa án, nó
tạo lập quy tắc hoặc căn cứ pháp lý đáng tin cậy cho việc quyết định các vụ
việc tương tự trong tương lai. Về mặt lý luận thì án lệ có những yếu tố có thể
làm cho một bản án trở thành căn cứ cho các quyết định sau này của tòa án là
những tình tiết thực tế, sự kiện giống nhau hoặc nếu sự kiện khác nhau thì
những nguyên tắc được áp dụng trong vụ án đầu tiên có thể được áp dụng đối
với nhiều sự kiện khác nhau”1.
Nguyên tắc chung khi sử dụng án lệ xuất phát từ quan điểm của
Aristole là các vụ việc giống nhau thì phải được giải quyết như nhau. Quan
điểm này có lẽ được xuất phát từ lẽ công bằng mà ra và nó cũng trở thành nền
tảng cơ bản cho sự tồn tại các lập luận về án lệ nói chung chứ không riêng cho
hệ thống pháp luật Common Law hay Civil Law. Do vậy, dù cho giữa các hệ
thống pháp luật có mức độ sử dụng cũng như đánh giá về vai trò án lệ khác
nhau nhưng tinh thần của án lệ được hiểu là tương đối thống nhất.

1

Bryanth A Garner, Black’s Law Dictionary, seventh Edition, West Group ST, PUAL, MINN, 1999, t.1195.


11

Trong tiếng Anh, án lệ là "precedent”, thuật ngữ này phát sinh từ hệ
thống thông luật (common law) với hệ thống quan điểm lý luận pháp lý khác
biệt hẳn với hệ thống dân luật (civil law). Vì vậy, án lệ sẽ không dễ dàng để
được tiếp nhận đối với các luật gia, nhà nghiên cứu ở các nước thuộc hệ thống
dân luật.
Theo từ điển Black’s Law thì án lệ được hiểu như sau: (1) Án lệ là việc
làm luật của tòa án khi công nhận và áp dụng các quy tắc mới trong quá trình

chặt chẽ sẽ càng làm cho nó cứng nhắc, khô khan. Pháp luật là công cụ giải
quyết vấn đề của thực tế chứ không thuần túy là vấn đề của sự tranh luận về
mặt lý luận hay đạo đức. Vì vậy, nếu thu nhỏ hệ thống luật pháp bằng các quy
tắc, tập quán nào đó rồi đưa vào trong các bộ luật hay các văn bản quy phạm
pháp luật thì vô hình chung sẽ làm cho pháp luật "chết”. Các luật gia thông
luật cho rằng, luật pháp không thể hoàn hảo để giải quyết cho mọi truờng hợp
trong tuơng lai. Vì vậy, các quy tắc được tạo ra tồn tại trong các bản án trong
quá khứ chỉ là những khuôn mẫu, mô hình tiền lệ. Các thẩm phán hiện tại
phải tìm kiếm giải pháp hợp lý nhất cho vụ việc mình xử lý trên cơ sở cái tiền
lệ đã có. Cho nên các quy tắc (ratios) trong pháp luật thông luật được coi là
"implicit rules’, nghĩa là các quy tắc ngầm định. Bacon đã viết: "not make the
law from the rules, but to make the rules from the existing law that is, the
body of argued opinions and decisions’ - tạm dịch: "không làm ra luật từ
những quy tắc, mà đưa ra những quy tắc từ luật có sẵn, là toàn bộ những quan
điểm và quyết định đã được tranh luận”2. Điều này lý giải tại sao nguồn luật
án lệ được gọi là luật không thành văn. Qua đó cho thấy, các luật gia của
thông luật không đi tìm hình thức tồn tại bằng từ ngữ cho các quy tắc xử sự
mà dường như đi tìm nội dung, tinh thần của luật trong các phán quyết tư
pháp truớc đó. Đồng thời nguồn luật án lệ cũng thể hiện tính mềm dẻo, linh
hoạt hơn so với nguồn luật văn bản pháp luật.
Thứ hai, án lệ có khả năng khắc phục những lỗ hổng pháp luật một
cách nhanh chóng và kịp thời. Đời sống xã hội luôn luôn vận động và phát
triển không ngừng trong khi các quy phạm trong các văn bản pháp luật mang
tính ổn định, dẫn đến hệ quả là luật pháp có thể lạc hậu hay có thể thiếu hụt để

2

Rene David, người dịch: Nguyễn Sĩ Dũng, Nguyễn Đức Lam, Những hệ thống pháp luật chính trong Thế
giới đương đại, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, Tr. 103


đời sống pháp lý hiện đại và cần được tiếp cận như một nguồn luật không thể
thiếu ở bất cứ quốc gia nào trong thế giới hội nhập ngày nay, trong đó có Việt
Nam.


16

1.2.

Nhận thức và áp dụng án lệ trong hai hệ thống pháp luật

Anh – Mỹ và châu Âu lục địa.
1.2.1. Điểm chung trong nhận thức và áp dụng án lệ ở hai hệ thống
pháp luật Common Law và Civil Law
1.2.1.1. Về cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hình thành án lệ
Ở hệ thống pháp luật chung (Common Law), để hình thành nên án lệ
thì bắt đầu cũng giống như việc xây dựng luật thành văn của châu Âu lục địa
là đều dựa vào tập quán và những tư tưởng pháp lý nhất định để hình thành
những căn cứ cho các lập luận để hình thành các nguồn này. Điều này cũng
không loại trừ việc xây dựng nên các án lệ cũng cần thiết phải dựa trên cơ sở
những nguyên tắc được hình thành từ những yếu tố căn bản đó ở các nước
trong hệ thống pháp luật Civil Law. Do vậy, dù muốn hay không thì các nhà
lý luận cũng như thực tiễn đều phải thừa nhận những gì là hợp lý, phổ biến và
được xác định là giá trị chung, phổ biến của nhân loại. Sự phát triển của khoa
học pháp lý đã làm hình thành nên các trường phái khoa học. Nhiều quan
điểm khoa học đã được chứng minh trên thực tế khi áp dụng. Cả hai hệ thống
pháp luật Common Law và Civil Law đều tiếp nhận những giá trị mà khoa
học pháp lý đem lại, đồng thời tiếp nhận những giá trị đã trở thành phổ biến
của nhau.
Có một điểm quan trọng là án lệ đều hình thành từ nhu cầu giải quyết

theo những tình tiết của một vụ việc được tạo ra trong các bản án, các quyết
định của các tòa án cấp trên để xác định căn cứ hay cơ sở cho lập luận hoặc
phán quyết về vụ việc cần được giải quyết. Chính vì vậy, để hạn chế sự tùy
tiện trong việc tạo ra những án lệ vốn luôn được coi là những chuẩn mực và
qua đó có cơ sở nhất định để tạo nên sự thống nhất cho cả hệ thống pháp luật
thì càng ít chủ thể tạo án lệ càng tốt. Do vậy, hoạt động tạo án lệ cần phải thu
gọn và tập trung hơn cho những tòa án cấp cao hơn với trình độ cũng như uy
tín đã được thừa nhận thông qua thủ tục bổ nhiệm.
1.2.1.3. Án lệ đều được coi là nguồn luật ở cả hai hệ thống pháp luật
này
Dù được sử dụng ở mức độ khác nhau nhưng án lệ vẫn được công nhận
là những căn cứ pháp lý có giá trị nhất định đối với các hoạt động xét xử


18

trong thực tiễn của các tòa án. Nếu nguồn của pháp luật được xác định là
những gì chứa đựng căn cứ cho các hành vi pháp lý, nhất là hành vi của các
cơ quan tư pháp, thì án lệ chính là một loại nguồn của pháp luật.
Thực tế cho thấy, án lệ được các thẩm phán ở các nước thuộc hệ thống
pháp luật Common Law như Anh, Mỹ, Austraylia… viện dẫn để giải quyết
một vụ việc cụ thể nào đó được coi là căn cứ pháp lý bắt buộc, có giá trị ràng
buộc khi ra phán quyết đối với vụ việc mới được xác định là tương tự với vụ
việc đã được giải quyết theo phán quyết trước. Nó được gắn với nguyên tắc
“stare decisis” với ý nghĩa là bắt buộc phải theo phán quyết đã có từ trước đối
với vụ việc tương tự về sau.
Trong khi đó, tuy không thường xuyên áp dụng án lệ song các thẩm
phán ở các nước thuộc hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (Civil Law) khi có
tình huống pháp lý cần được giải quyết nhưng do sự khiếm khuyết của pháp
luật thành văn (thiếu quy định, quy định không rõ ràng hoặc không thống nhất