Phơng pháp dạy học văn bản nhật dụng Lớp 8
phần một:
đặt vấn đề
Năm học 2004 - 2005 là năm thứ ba dạy học sinh theo sách giáo khoa Ngữ
văn mới trên phạm vi cả nớc, cũng là năm đầu tiên đổi mới chơng trình Ngữ văn
lớp 8. Trong bối cảnh toàn ngành giáo dục và đào tạo đang nỗ lực đổi mới phơng
pháp giảng dạy theo hớng phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong hoạt
động học tập để đào tạo ra những con ngời năng động, sớm thích ứng với đời sống
xã hội đẩy nhanh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc; đòi hỏi đội ngũ
giáo viên chúng ta phải không ngừng đổi mới nội dung phơng pháp, để trong mỗi
tiết dạy bình thờng ở trờng phổ thông trung học, học sinh chúng ta đợc hoạt động
nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn và quan trọng là đợc suy nghĩ nhiều hơn trong
con đờng chủ động chiếm lĩnh nội dung học tập.
Xuất phát từ thực tế đó, là một giáo viên trực tiếp dạy Ngữ văn trong quá
trình giảng dạy từ sự tìm tòi học hỏi của bản thân và sự giúp đỡ của đồng nghiệp,
tôi nhận thấy khi tổ chức hớng dẫn cho học sinh chiếm lĩnh tác phẩm văn chơng,
giáo viên cần chú ý đến phơng pháp giảng dạy mới nh đảm bảo nguyên tắc tính
tích hợp, sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở, đa học sinh vào tình huống có vấn đề,
tình huống tự bộc lộ ... Vai trò của ngời thầy trong phơng pháp mới này sẽ là sức
hút kỳ diệu biến giờ học văn đơn điệu trớc đây trở nên thi vị hứng thú, phong phú,
sâu sắc hơn, khép lại cánh cửa chán học văn của học sinh ngày nay.
Trong môn Ngữ văn phần văn bản luôn chiếm số tiết nhiều hơn cả (2 tiết
một tuần). Phần văn bản thờng là những tiết học đầu tiên của mỗi tuần nên thực sự
có ý nghĩa. Nó không chỉ là cơ sở cung cấp ngôn ngữ mới cho phân môn Tiếng
Việt, Tập làm văn mà còn rèn cho học sinh năng lực tổng hợp: nghe, nói, đọc, viết.
Từ năm 2002 - 2003 đến nay trong nội dung thay sách đã đa vào loại văn bản mới
có ý nghĩa và vị trí quan trọng trong việc giáo dục học sinh đó là văn bản nhật
dụng. Vậy có cần phơng pháp dạy kiểu văn bản mới nh thế nào (đặc biệt là phần
văn bản nhật dụng lớp 8) để đạt hiệu quả cao là vấn đề nhiều giáo viên còn băn
khoăn, trăn trở. Từ thực tế giảng dạy tôi chọn đề tài "Phơng pháp giảng dạy phần
văn bản nhật dụng lớp 8" làm vấn đề để các đồng nghiệp nghiên cứu trao đổi.

có ghi rõ: "yêu cầu cho học sinh tiếp xúc với các kiểu văn bản gần gũi với thực tế
cuộc sống. ở Pháp chơng trình Ngữ văn chủ trơng dạy văn bản thuộc thể loại báo
chí, các loại văn bản trên các phơng tiện thông tin đại chúng. ở Trung Quốc, trong
văn thơ cổ, có mặt cả những bài nặng màu sắc khoa học tự nhiên của Thẩm Quát
(đời Tống); trong văn thơ hi ện đại có mặt cả những bài đề cập đến phơng pháp
toán học của Hoa La Canh. Trong phần cuối của cuốn "Việt Nam văn học sử yếu"
xuất bản trớc năm 1945, giáo s Dơng Quảng Hàm cũng đã dựa vào trên mời văn
bản giống nh văn bản nhật dụng theo nh quan niệm hiện nay.
Nêu những dẫn chứng trên để thấy đợc việc đa văn bản nhật dụng vào chơng
trình Ngữ văn quả là một việc làm cấp thiết và hợp lý không chỉ riêng đối với nền
giáo dục nớc ta mà còn đối với nền giáo dục của các nớc trên thế giới.
Sáng kiến kinh nghiệm
2
Phơng pháp dạy học văn bản nhật dụng Lớp 8
Trở lại với thực tế giảng dạy môn Ngữ văn, nhiều giáo viên chỉ khai thác
các văn bản ở giá trị nội dung, nghệ thuật còn các giá trị về liên hệ thực tế cuộc
sống thì hạn chế, hoặc bị bỏ qua. Một số còn vận dụng phơng pháp giảng dạy mới
một cách máy móc, hoặc cha đợc thờng xuyên, hoặc trở lại với thói quen dạy học
cũ: thầy nói, trò nghe, ghi chép.
Về phía học sinh: vẫn còn thói quen thụ động quen nghe chép ghi nhớ
những gì giáo viên nói cha có thói quen chủ động tìm hiểu khám phá bài học. Đa
số học sinh cha chủ động v ận dụng kiến thức kỹ năng của văn học vào thực tế
cuộc sống, ít biết liên hệ giữa thực tế cuộc sống với văn học. Từ đó dẫn đến việc
học sinh ít nắm bắt, quan tâm hoặc thờ ơ với những vấn đề nóng hổi bức thiết của
đời sống xã hội trong và ngoài nớc. Từ thực tiễn trên có thể nói rằng việc tìm ra
phơng pháp tốt nhất để dạy phần văn bản nhật dụng lớp 8 nói riêng và kiểu văn
bản khác nói chung là một việc làm cần thiết trong xu thế phát triển ở môn Ngữ
văn và trong nền giáo dục Việt Nam.
III- Phơng pháp nghiên cứu đề tài.
1. Thống kê, phân loại.

bản biểu cảm, tự sự, nghị luận song nó lại có vị trí quan trọng thiết yếu trong việc
giáo dục nhân cách cho học sinh.
* Sách giáo khoa và sách giáo viên.
- Sách giáo khoa là tài liệu chính để giáo viên giảng dạy và học tập. Khi dạy
và học giáo viên và học sinh phải biết tận dụng triệt để sách giáo khoa, chú ý đọc
thêm tài liệu để hiểu sách.
- Sách giáo viên: Giáo viên dạy phải hiểu rằng, sách giáo viên không thể áp
dụng máy móc cho bất kỳ đối tợng nào. Giáo viên sử dụng nh một tài liệu tham
khảo, hớng dẫn, cần cân nhắc, chọn lọc kiến thức cho phù hợp với học sinh của
lớp mình dạy.
B. Phơng pháp dạy phần văn bản nhật dụng lớp 8.
1. Mục đích, yêu cầu, ý nghĩa của việc dạy và học văn bản nhật dụng.
- Trớc hết phải hiểu đợc thế nào là văn bản nhật dụng; Văn bản nhật dụng
không phải là một khái niệm chỉ thể loại. Nói đến văn bản nhật dụng trớc hết nói
đến tính chất của nội dung văn bản. Đó là những bài viết có nội dung gần gũi bức
thiết đối với đời sống trớc mắt của con ngời và cộng đồng trong xã hội hiện đại
nh thiên nhiên, môi trờng, dân số v.v...
- Mục đích dạy văn bản này là tạo điều kiện tích cực để thực hiện nguyên
tắc giúp học sinh hoà nhập với xã hội, quan tâm đến những vấn đề xã hội có ý
nghĩa lâu dài, đa học sinh trở lại với những vấn đề vừa quen thuộc, vừa gần gũi
hàng ngày, gắn kết với đời sống thực tế (vấn đề môi trờng, dân số, tệ nạn xã hội).
Mỗi văn bản nhật dụng là một cánh cửa mở ra giúp các em có thêm hiểu biết về
thế giới xung quanh, từ đó nâng cao làm phong phú thêm tâm hồn, tình cảm và
nhận thức của các em.
- Dạy văn bản nhật dụng phải từ cái trớc mắt có tính cập nhật và thời sự chỉ
ra ý nghĩa lâu dài muôn thuở, từ cái của một nơi chỉ ra cái của mọi nơi, từ một ph-
ơng diện chỉ ra mối liên quan với nhiều phơng diện.
Sáng kiến kinh nghiệm
4
Phơng pháp dạy học văn bản nhật dụng Lớp 8

chuyên môn cần phát âm chuẩn xác. Nhấn mạnh, dừng lại lâu hơn ở những cấu tạo
hình thức đặc biệt ví dụ nh là dòng chữ in đậm trong "Thông tin Ngày Trái Đất
năm 2000": Một ngày không sử dụng bao bì nilông hay ở bài "Ôn dịch, thuốc lá"
"nếu giặc đánh nh vũ bão thì không đáng sợ, đáng sợ là giặc gặm nhấm nh tằm
ăn dâu" những câu cảm có dấu chấm than cần đọc với giọng phù hợp. Có thể nêu
các câu hỏi để học sinh tự tìm ra yêu cầu của mỗi văn bản.
Ví dụ: Theo em văn bản "Thông tin Ngày Trái Đất năm 2000" chúng ta cần
phải đọc với giọng nh thế nào ?
Hãy nêu yêu cầu đọc của văn bản "Ôn dịch, thuốc lá" ?
Sáng kiến kinh nghiệm
5
Phơng pháp dạy học văn bản nhật dụng Lớp 8
ở phần chú thích, bên cạnh việc giải nghĩa, ở đây còn có những thông tin khác
về lịch sử, xã hội, chính trị ... cần lu ý học sinh đọc kỹ cả những phần chú thích đó
mới hiểu một cách đầy đủ sâu sắc, ý nghĩa của văn bản. Ngoài các từ trong phần chú
thích sách giáo khoa giáo viên cần giảng thêm các từ ngữ khó khác.
- Ví dụ trong văn bản "Bài toán dân số": giải thích "chàng Ađam và nàng
Eva" theo kinh thánh của đạo Thiên chúa, đó là cặp vợ chồng đầu tiên trên trái đất
đợc chúa tạo ra và sai xuống trần gian để hình thành và phát triển loài ngời.
- Tồn tại hay không tồn tại: là câu nói nổi tiếng của nhà văn HămLet trong
vở kịch "HămLet" của U.Sêcxpia (Anh).
Trong bài "Ôn dịch, thuốc lá" giải thích:
- Vi trùng: vi khuẩn gây bệnh
- Ký sinh trùng: động vật bậc thấp sống bám vào, nhờ vào một sinh vật chủ
nào đó.
4. Mục phân tích.
Theo tôi ở phần này cần chú ý những điểm chính sau:
a- Đảm bảo nguyên tắc tích hợp.
Ngay từ khâu viết sách các nhà biên soạn đã có sự tích hợp, đó là việc thiết
kế bài và hệ thống tiết dạy theo hớng đồng quy.

luận, tích hợp với phân môn tiếng Việt ở các yếu tố nghệ thuật.
Ví dụ: - Khi nêu tác hại của thuốc lá đối với con ngời tác giả sử dụng những
phơng pháp thuyết minh nào ? (liệt kê, phân tích, giải thích).
- Ngoài ra còn sử dụng phơng thức biểu đạt nào khác ? (biểu đạt trực tiếp,
gián tiếp).
- Tác dụng của các phơng thức biểu đạt đó ?
- Trong văn bản "Bài toán dân số" có mấy luận điểm chính ?
- Vấn đề nghị luận đợc đặt ra trong văn bản này là gì ?
- Em rút ra kinh nghiệm gì về cách viết văn thuyết minh sau khi học văn
bản này ?
Dù có đề cập vấn đề thời sự bức thiết đến đâu, văn bản nhật dụng đa vào
sách giáo khoa phải đạt đến giá trị nghệ thuật nhất định. Bởi vậy, hoàn toàn có thể
dạy văn bản ấy nh một văn bản văn học (xét về phơng diện phân tích từ ngữ, thủ
pháp nghệ thuật). Một văn bản nhật dụng có thể sử dụng nhiều phơng thức biểu
đạt khác nhau. Giáo viên có thể căn cứ vào các nội dung đang học, đã học và sẽ
học ở hai phần Tiếng Việt, Tập làm văn để xác định trọng điểm phân tích về mặt
giá trị nghệ thuật cho phù hợp.
Ví dụ: Trong văn bản "Thông tin Ngày Trái Đất năm 2000".
- Để trình bày tác hại của việc sử dụng bao bì nilông tác giả sử dụng biện
pháp nghệ thuật nào ? (liệt kê)
- Dùng biện pháp liệt kê đó có tác dụng gì ? (nêu đợc tác hại về mọi mặt
của việc sử dụng bao bì nilông).
- Nhận xét về cách sử dụng từ ngữ của văn bản trên ? (ngắn gọn, rõ ràng,
khoa học, chính xác, dễ nhớ dễ hiểu) Đặc điểm từ ngữ của kiểu văn bản thuyết
minh.
- Các trình bày câu, trừ ở đoạn cuối của văn bản có gì đặc biệt ? (chữ in to,
sử dụng câu cầu khiến, điệp ngữ).
- Có tác dụng gì ? (nhằm khuyên bảo, yêu cầu đề nghị mọi ngời hạn chế sử
dụng bao bì nilông giữ gìn sự trong sạch của môi trờng trái đất).
Trong văn bản "Ôn dịch, thuốc lá".

nh thế nào ? (Ngạc nhiên, bất ngờ hay không ngạc nhiên? )
- Trong số những thông tin về chiến dịch chống thuốc lá, em chú ý nhất
thông tin nào ? Vì sao ? (Học sinh tự bộc lộ theo nhận thức của từng cá nhân).
- Em dự định sẽ làm gì trong chiến dịch chống thuốc lá rộng khắp hiện nay?
Theo tôi những câu hỏi trên sẽ đa các em vào tình huống có vấn đề, tự bộc
lộ.Trong tình huống này học sinh không trả lời từng ý bám sát theo câu hỏi của
giáo viên. Các em bày tỏ ý kiến của mình, phản bác ý kiến của các bạn. Các em
trao đổi với nhau do đó cũng chú ý theo dõi sự bình luận đánh giá ý kiến của nhau.
Có em cho rằng thông tin thuốc lá làm suy đồi đạo đức là đáng chú ý nhất vì con
Sáng kiến kinh nghiệm
8
Phơng pháp dạy học văn bản nhật dụng Lớp 8
ngời không có đạo đức sẽ là gánh nặng cho xã hội. Có em dự định sẽ về giúp bố
cai nghiện thuốc lá đầu tiên. Có em dự định sẽ mang tuyên truyền bài "Ôn dịch,
thuốc lá" đến từng gia đình nơi em ở vì thực chất theo em đó có rất nhiều ngời cứ
hút mà không biết đến tác hại của nó.
Không chỉ các em đợc phát biểu trớc lớp mới là tự bộc lộ, phát huy khả
năng nhận thức của mình mà ngay cả những em cha mạnh dạn xin nói trớc lớp
mới chỉ dám trao đổi nhỏ với các bạn bên cạnh, ngay cả các em chỉ ngồi im, chăm
chú theo dõi cuộc trao đổi nhỏ, ngay cả một cử chỉ xua tay, một tiếng cời đồng
tình, một tiếng la phản đối ... cũng là hình thức tự bộc lộ khác nhau của học sinh;
Giáo viên phải biết điều khiển, khơi gợi sự tự bộc lộ mình của các em đó. Ngời
giáo viên phải biết tổ chức nuôi dỡng và kích thích sự phát triển tình huống và biết
cách kết thúc đúng lúc là cần thiết. Giáo viên nên nói ít chỉ nên có những gợi ý
nhỏ thúc đẩy cuộc thảo luận, tránh không phê phán hoặc uốn nắn ngay ý kiến của
các em mà khéo léo khêu gợi để các em tự nhận xét, phản bác. Sau khi thấy các ý
kiến bắt đầu lặp lại, giáo viên cho dừng cuộc thảo luận và dẫn giải, bình luận các ý
kiến đã phát biểu. Giáo viên nên thừa nhận nhiều khả năng và không áp đặt buộc
học sinh theo một khả năng nào. Muốn đa học sinh vào tình huống có vấn đề cách
thành công, giáo viên phải tạo đợc không khí thuận lợi của lớp học, làm cho học

C. Tạo nên sự ổn định về chính trị của quốc gia, châu lục ...
D. Đẩy mạnh sự phát triển văn hoá, xã hội của quốc gia châu lục ...
Tóm lại: có rất nhiều phơng pháp giảng dạy để phát huy tính tích cực của
học sinh, song giờ dạy chỉ dừng lại ở những câu hỏi gợi tìm, suy luận, khái quát
đánh giá thì cha đủ. Để có không khí học tập sôi nổi, huy động đợc nhiều học sinh
tham gia theo tôi giáo viên cần đặc biệt chú ý đến cách đa học sinh vào những tình
huống có vấn đề để học sinh tự bộc lộc.
Một trong những mục tiêu giảng dạy của phần văn bản nhật dụng không thể
thiếu đợc đó là giáo viên phải giúp học sinh soi sáng những kiến thức đã học vào
thực tiễn cuộc sống. Trong văn bản: "Thông tin Ngày Trái Đất năm 2000" nếu chỉ
tập trung phân tích tác hại của việc sử dụng bao bì nilông thì cha đủ. Bao bì nilông
chỉ là một hiện tợng có liên quan đến vấn đề bảo vệ môi trờng, nói rộng hơn liên
quan đến sứ mệnh trái đất, ngôi nhà chung của chúng ta. Bởi vậy từ cách đặt vấn
đề cũng nh kết thúc vấn đề cần luôn liên hệ đến những vấn đề khác của rác thải
sinh hoạt, của bảo vệ môi trờng nâng đợc tầm suy nghĩ của học sinh, mới thể hiện
đợc ý nghĩa của việc học tập văn bản nhật dụng.
Ví dụ: Em dự định sẽ làm gì để "Thông tin Ngày Trái Đất năm 2000" đi vào
đời sống biến thành hành động cụ thể ?.
- Chỉ sử dụng bao bì nilông khi thật cần thiết
- Đề nghị mọi ngời trong gia đình hãy hạn chế sử dụng bao bì nilông
- Gom nhặt bao bì nilông vào nơi quy định
- Vẽ những bức tranh thể hiện tác hại của việc sử dụng bao bì nlông
Đứng trớc thực trạng môi trờng đang bị huỷ hoại dần em có suy nghĩ nh thế
nào ?
ở văn bản "Bài toán dân số" có thể liên hệ: Em có hiểu biết gì về sự gia
tăng dân số ở địa phơng em ? Nó có tác động gì tới đời sống kinh tế xã hội ?
Sáng kiến kinh nghiệm
10
Phơng pháp dạy học văn bản nhật dụng Lớp 8
(Vẫn còn nhiều gia đình sinh con thứ ba, có gia đình sinh con thứ năm đời

khả năng hội hoạ vẽ giúp, không nên cố tình vẽ trong khi khả năng mình không
có. (Nhất thiết không sử dụng những hình vẽ cẩu thả, tuỳ tiện, phi s phạm làm đồ
dùng dạy học).
Trong văn bản có rất nhiều cảnh, chi tiết giáo viên có thể dựa vào đó mà vẽ,
su tầm tranh ảnh minh hoạ. Nhng không thể minh hoạ hết những cảnh ấyt vì vô
hình chung đã biến giờ dạy văn thành giờ trng bày tranh ảnh. Chỉ nên sử dụng
tranh ảnh minh hoạ cho những hình ảnh, chi tiết tiêu biểu, điển hình, mà từ đó
giúp giáo viên có thể đặt ra nhiều câu hỏi gợi mở nhằm khai thác ý nghĩ, nội dung,
Sáng kiến kinh nghiệm
11
Phơng pháp dạy học văn bản nhật dụng Lớp 8
t tởng giá trị nghệ thuật của văn bản, có thể phát huy đợc t duy, óc tởng tợng
phong phú của học sinh, giúp các em chiếm lĩnh mọi giá trị của văn bản tốt hơn.
Theo tôi tranh ảnh minh hoạ phải đảm bảo tính mỹ thuật, tính chính xác, tính s
phạm, phải đúng cảnh, đúng ngời, đúng tình tiết phù hợp với nội dung văn bản.
Ví dụ: Khi dạy bài "Ôn dịch, thuốc lá", tôi sử dụng bức tranh vẽ biểu tợng
cấm hút thuốc lá, bức tranh một ngời đang cầm điếu thuốc lá hút dở và đang ho rũ
rợi kèm theo những câu hỏi nh: Bức tranh vẽ cảnh gì ? Nêu mục đích ý nghĩa của
bức tranh ?
Khi dạy bài "Thông tin Ngày Trái Đất năm 2000" tôi su tầm những bức ảnh
minh hoạ trong báo tạp chí, tập san về khoa học môi trờng để minh hoạ cho bài
giảng của mình, nh ảnh chụp một góc Hồ Gơm - Hà Nội do việc vứt túi nilông bừa
bãi trên mặt hồ làm nhiều loài cá tôm chết nổi lên. Với bức ảnh này tôi đặt câu hỏi:
Bức ảnh miêu tả cảnh gì ? ý nghĩa của bức ảnh ? Giả sử em là một khách du lịch đến
Hà Nội nhìn thấy cảnh đó em có suy nghĩ và hành động gì ?
Nếu nhà trờng có phòng nghe nhìn độc lập chúng ta có thể dùng những
băng đĩa cho chiếu lên tivi để học sinh sẽ thấy đợc những vấn đề cụ thể sinh động
hơn.
Tranh ảnh minh hoạ là công cụ cần thiết giúp giáo viên dạy có hiệu quả hơn
song giáo viên phải biết sử dụng hệ thống câu hỏi hợp lý để tranh ảnh minh hoạ

6. Hớng dẫn về nhà.
Ngoài yêu cầu các em phải nắm vững giá trị nghệ thuật nội dung của văn
bản, giáo viên cho sử dụng các bài tập phần luyện tập cho về nhà, tích hợp với tập
làm văn thuyết minh để ra đề cho học sinh tự làm ở nhà, giành bài tập phân tích
bài tập sáng tạo để nâng cao mở rộng kiến thức cho học sinh.
Ví dụ: ở bài "Ôn dịch, thuốc lá"
- Nếu là học sinh nam em hãy viết bản quyết tâm cụ thể xác định cho mình
không bao giờ hút thuốc lá ?
- Nếu là học sinh nữ em hãy viết một bài vận động thuyết phục, động viên
những ngời thân trong gia đình mình từ bỏ thuốc lá ?
Ví dụ: ở bài "Bài toán dân số"
- Su tầm những thành ngữ, tục ngữ Việt Nam mà các em biết về sinh đẻ, dân
số ?
Em suy nghĩ gì về những kinh nghiệm cổ truyền đó ?
Yêu cầu học sinh chuẩn bị bài cho tiết học sau.
VI- Thiết kế một giáo án cụ thể - văn bản "Thông tin Ngày Trái Đất năm 2000".
A. Mục tiêu cần đạt.
- Giúp học sinh:
+ Thấy đợc tác hại, mặt trái của việc sử dụng bao bì nilông
+ Thấy đợc tính thuyết phục trong cách thuyết minh về tác hại của việc sử
dụng bao bì nilông.
+ Có suy nghĩ tích cực về vấn đề xử lý rác thải sinh hoạt.
+ Tích hợp với bài tìm hiểu chung, phơng pháp làm bài văn thuyết minh,
tích hợp với Tiếng Việt ở cách dùng từ ngữ, biện pháp tu từ khác, tích hợp với môn
hoá, địa, sinh ...
Sáng kiến kinh nghiệm
13