VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THANH HUYỀN

KINH NGHIỆM XỬ LÝ NỢ XẤU NGÂN HÀNG CỦA
MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM

Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
Mã số: 9.31.01.06

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. Lê Hoàng Nga

TS. Tô Thị Ánh Dương

HÀ NỘI - 2018


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi.
Tất cả số liệu và những trích dẫn trong luận án đều có nguồn gốc chính xác và rõ
ràng. Những phân tích của luận án chưa từng được công bố ở một công trình nào.
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.

Tác giả luận án

Lê Thanh Huyền

hàng ở các nước trên thế giới, đặc biệt là các nước Đông Á. ................................. 16
1.2.2. Nhóm các công trình nghiên cứu về nợ xấu và xử lý nợ xấu ngân hàng ở
Việt Nam. ............................................................................................................... 18
1.3. Những điểm đã thống nhất, khoảng trống và hướng nghiên cứu của luận án . 22
Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NỢ XẤU VÀ XỬ LÝ NỢ XẤU CỦA NGÂN
HÀNG THƯƠNG MẠI ............................................................................................... 23
2.1. Nợ xấu ngân hàng thương mại ......................................................................... 23
2.1.1. Khái niệm, phân loại ..................................................................................... 23
2.1.2. Nguyên nhân phát sinh nợ xấu ...................................................................... 29
2.2. Xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ........................................................ 33
2.2.1. Sự cần thiết phải xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ........................... 33
2.2.2. Nguyên tắc và biện pháp xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại .............. 35
Chương 3: KINH NGHIỆM XỬ LÝ NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG
MẠI Ở MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á ............................................................................ 38
3.1. Kinh nghiệm xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Nhật Bản ............. 38
3.1.1. Khái quát về hệ thống ngân hàng Nhật Bản ................................................. 38
3.1.2. Thực trạng và nguyên nhân nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Nhật Bản
giai đoạn 1990 – 2005 ............................................................................................. 41
3.1.3. Các biện pháp xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Nhật Bản giai đoạn
từ năm 1990 đến năm 2005 ..................................................................................... 50
3.2. Kinh nghiệm xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Hàn Quốc ............ 60


3.2.1. Khái quát về hệ thống ngân hàng Hàn Quốc ................................................ 60
3.2.2. Thực trạng và nguyên nhân nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Hàn Quốc ... 62
3.2.3. Các biện pháp và kết quả xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Hàn Quốc ... 65
3.3. Kinh nghiệm xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Trung Quốc......... 71
3.3.1. Khái quát về hệ thống ngân hàng Trung Quốc ............................................. 71
3.3.2. Thực trạng và nguyên nhân nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Trung Quốc. 75
3.3.3. Các biện pháp xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở Trung Quốc ....... 80

BOJ
CAR
CBRC
CCB
CIC
CRC
DATC
DIC

Tiếng Việt
Công ty quản lý tài sản của ngân hàng
thương mại

Tiếng Anh
Asset Management Company

Bộ quy định ngân hàng (Basel I,II,II) do Ủy The Basel Accords
ban Basel về giám sát ngân hàng (BCBS)
ban hành (gọi tắt là chuẩn mực Basel)
Bất động sản
Ngân hàng Trung ương Nhật Bản
Tỷ lệ an toàn vốn
Ủy ban Giám sát ngân hàng Trung Quốc

Central Bank of Japan
Capital Adequacy Ratio
China Banking Regulatory
Commission
Ngân hàng Xây dựng Trung Quốc
ChinaConstruction Bank

Ủy ban tái thiết tài chính của Nhật Bản

FSA

Cục Giám sát tài chính của Nhật Bản

Foundation Internal Rating Based
Approach
Financial Reconstruction
Commision
Financial Supervisor Agency

FSC

Ủy ban Giám sát tài chính của Hàn Quốc

Financial supervisory commission

DNNN
DPRR
EAD

FIRB

HTNH

Hệ thống ngân hàng

HTTC


NHTM

Ngân hàng thương mại
Ngân hàng thương mại cổ phần

NHTMNN

Ngân hàng thương mại nhà nước

NPL

Japan Long Term Credit Bank

Ngân hàng

NHTMCP

NHTW

Company
Korea Deposit Insurance
Corporation
Loss Given Default

Ngân hàng Trung ương
Nợ xấu

Non-performing loan

OECD

Resolution and Collection
Corporation

ROE

Tỉ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu

Return on Equity

RRTD
RTC
SA

Rủi ro tín dụng
Công ty quản lý tài sản của Hoa Kỳ
Phương pháp tiếp cận tiêu chuẩn theo Basel II

The Resolution Trust Company in
the United States
Standardized Approach

TCTD

Tổ chức tín dụng

TSĐB

Tài sản đảm bảo

TTCK


27

Bảng 3.1

Xếp loại các ngân hàng Nhật Bản từ 1993 – 2002

43

Bảng 3.2

Tỷ lệ tổn thất trên vốn của các ngân hàng phá sản của Nhật

44

Bảng 3.3

Tỷ lệ NPLs trong các NHTM Nhật Bản (FY1995-FY2003)

53

Bảng 3.4

Nợ xấu của các tổ chức tài chính Hàn Quốc

61

Bảng 3.5

Số liệu về nợ xấu và lượng nợ xấu KAMCO đã mua


121

Bảng 4.4

Kết quả nợ xấu đã được mua trên tài sản đảm bảo

122

Bảng 4.5

Kết quả phân loại nợ đã mua theo các biện pháp xử lý nợ

123

Bảng 4.6

Kết quả thu hồi nợ của VAMC

123


DANH MỤC HÌNH
Nội dung

Trang

Hình 3.1

Lãi và lỗ của các NHTM Nhật Bản giai đoạn 1992-1999



MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Kinh tế Việt Nam đã có nhiều dấu hiệu khởi sắc trong những năm trở lại đây,
tuy nhiên tốc độ tăng trưởng vẫn dưới mức kỳ vọng của các nhà đầu tư, các nhà
kinh tế và mục tiêu phát triển của chính Phủ, một trong những tác nhân chính là vấn
đề nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM).Nợ xấu ngân hàng đang
được coi là “nút thắt cổ chai”, kìm hãm tăng trưởng và phục hồi kinh tế tại không
chỉ Việt Nam mà nhiều quốc gia đang trong quá trình tăng trưởng và phát triển kinh
tế chưa bền vững.
Việt Nam đang trong quá trình tái cơ cấu kinh tế nói chung và đang tiến hành
tái cơ cấu hệ thống ngân hàng nói riêng trong điều kiện hệ thống ngân hàng yếu
kém và gặp nhiều khó khăn về ngân sách; trong khi đang hội nhập, tự do hóa tài
chính ngày càng sâu rộng.Những khó khăn trong tái cấu trúc hệ thống ngân hàng và
xử lý nợ xấu thiếu bền vững đòi hỏi Việt Nam phải tham khảo kinh nghiệm các
nước đi trước trong xử lý nợ xấu để điều chỉnh các cơ chế, chính sách xử lý nợ xấu
của mình. Trong các nước trên thế giới, một số nước Đông Á như Nhật Bản, Hàn
Quốc, Trung Quốc có những thành công và thất bại trong xử lý nợ xấu mà Việt
Nam có thể tham khảo do các nước này có nhiều điểm tương đồng về cấu trúc hệ
thống tài chính và các nguyên nhân gây nợ. Nhật Bản với các đặc điểm nổi bật của
hệ thống ngân hàng như: Ngân hàng là cơ sở của toàn bộ hệ thống tài chính, các
ngân hàng hay thị trường vốn gián tiếp là nguồn cung cấp vốn chủ yếu cho các công
ty và cho sự phát triển của nền kinh tế Nhật Bản; hệ thống ngân hàng mang tính
khép kín và hướng nội; sự can thiệp mang tính bảo hộ của chính phủ đối với hệ
thống ngân hàngcộng với việc coi trọng những ràng buộc nhóm và các quan hệ giữa
doanh nghiệp với ngân hàng, quan hệ gia đình, quan hệ “cánh hẩu”… trong nền
kinh tế Nhật Bản đã khiến cho các quyết định cho vay của các ngân hàng không
phải lúc nào cũng được dựa trên cơ sở đánh giá rủi ro một cách cẩn trọng. Đối với
Hàn Quốc, hệ lụy nhất định từ các chaebol, cụ thể là sự tài trợ quá mức của ngân

Trên cơ sở hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn về xử lý
nợ xấu ngân hàng, luận án nghiên cứu một cách có hệ thống thực trạng, nguyên
nhân nợ xấu và biện pháp, kết quả xử lý nợ xấu ngân hàng của một số nước Đông
Á, và rút ra một số bài học kinh nghiệm xử lý nợ xấu ngân hàng của các nước Đông
Á cho Việt Nam. Đồng thời, trên cơ sở phân tích thực trạng vấn đề nợ xấu và xử lý
2


nợ xấu ngân hàng của Việt Nam, luận án sẽ đề xuất một số giải pháp nhằm vận
dụng các bài học đó vào việc xử lý nợ xấu ngân hàng Việt Nam hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án tập trung vào thực hiện những
nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:
- Hệ thống hóa và xây dựng khung lý thuyết cơ bản về nợ xấu và xử lý nợ
xấu ngân hàng thương mại; nghiên cứu hai mô hình xử lý nợ xấu ngân hàng cơ bản
với điển hình một số nước trên thế giới và rút ra bài học kinh nghiệm.
- Nghiên cứu thực trạng, cách thức xử lý nợ xấu ngân hàng thương mại cùng
những kết quả đạt được trong việc xử lý nợ xấu ngân hàng thương mại ở 3 nước Đông
Á: Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc; từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm xử lý
nợ xấu ngân hàng thương mại tại Việt Nam.
- Phân tích thực trạng xử lý nợ xấu ngân hàng thương mại ở Việt Nam thời
gian qua, chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân.
- Đề xuất các giải pháp xử lý nợ xấu ngân hàng thương mại ở Việt Nam
trong thời gian tới trên cơ sở học tập, vận dụng các bài học kinh nghiệm xử lý nợ
xấu của Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu của luận án
Kinh nghiệm xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở ba nước Đông Á
(Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc) và thực tiễn xử lý nợ xấu ngân hàng thương
mại ở Việt Nam.

sách giáo trình, sách chuyên khảo, đề tài nghiên cứu các cấp, bài báo khoa học.
Nguồn dữ liệu trên được khai thác từ: Thư viện Quốc gia Việt Nam, Viện Nghiên
cứu Đông Bắc Á, website của NHNN, Cục Thống kê, trang Thông tin tín dụng của
Cục Công nghệ Thông tin, Bộ ngành liên quan…; Số liệu sơ cấp, thứ cấp từ NHNN,
các ngân hàng thương mại Việt Nam; Tài liệu dịch, tài liệu hội thảo khoa học về xử
lý nợ xấu ngân hàng ở một số nước Đông Á; Một số cơ sở dữ liệu khoa học:
Ebscohosts;

lhtv.vista,vn;

Portal.igpublish.com;

ProQuest;

Science

Direct;

Bankscope.
Nghiên cứu công tác xử lý nợ xấu ngân hàng của Công ty Quản lý tài sản của
các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) với bộ dữ liệu thứ cấp trên Báo cáo thường
niên, dữ liệu từ Bankscope. Ngoài ra, nghiên cứu sinh thu thập số liệu từ Ủy ban
4


Giám sát tài chính quốc gia, báo cáo tài chính, báo cáo quản trị của một số ngân
hàng thương mại Việt Nam để đánh giá thực trạng và công tác xử lý nợ xấu ngân
hàng của Việt Nam.
- Phương pháp xử lý thông tin dữ liệu
Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như: Phương pháp

luận án.
Thời gian phỏng vấn: Từ 60 phút đến 90 phút.
Các câu hỏi dạng mở được thực hiện theo chủ đề, tập trung trả lời câu hỏi
“như thế nào?”, “tại sao?” và bám sát những nội dung sau: (Phụ lục 03)
1. Nguyên nhân nào là chủ yếu dẫn đến hiệu quả xử lý nợ xấu ngân hàng ở
Việt Nam thời gian qua không cao?
2. Quan điểm về việc không sử dụng ngân sách nhà nước trong xử lý nợ xấu
ngân hàng? Nguồn tiền để sử dụng cho xử lý nợ xấu ngân hàng trong thời gian tới
như thế nào?
3. Để phát triển thị trường mua bán nợ xấu ở Việt Nam thời gian tới cần
những giải pháp gì? Quan điểm về việc bán nợ xấu ngân hàng cho nhà đầu tư nước
ngoài như thế nào?
4. Cần phải làm gì để VAMC hoạt động hiệu quả hơn trong thời gian tới?
5. Việc xử lý nợ xấu và tái cơ cấu ngân hàng ở Việt Nam có mối quan hệ với
nhau như thế nào? Giải pháp tiếp theo cho vấn đề tái cơ cấu hệ thống ngân hàng là gì?
6. Giải pháp cơ bản nào có thể giúp giải quyết triệt để nợ xấu ngân hàng Việt
Nam trong thời gian tới?
Kết quả nghiên cứu rút ra không chỉ dựa vào việc tổng hợp các ý kiến của
người được phỏng vấn theo từng nội dung cụ thể mà còn được tập hợp thành quan
điểm chung, sau đó được tổng hợp so sánh với kết quả phân tích định tính qua các
chỉ tiêu tài chính và kết quả xử lý thông tin dữ liệu (Phụ lục 04).
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
Luận án có những đóng góp mới về khoa học chủ yếu sau:
Một là: Luận án đã hệ thống các cơ sở lý luận và thực tiễn xử lý nợ xấu
NHTM theo đồng thời các lát cắt về: (1) Tổ chức xử lý nợ; (2) cơ chế, cách thức xử
lý nợ và ngăn ngừa nợ xấu phát sinh; và (3) biện pháp khác trên cơ sở phân tích/soi
chiếu các nguyên nhân phát sinh nợ xấu.

6



7


cho những nhà nghiên cứu quan tâm đến vấn đề xử lý nợ xấu NHTM của các nước
Đông Á và Việt Nam.
- Về mặt thực tiễn, trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam nói chung và hệ
thống tài chính, ngân hàng nói riêng đang phải đối mặt với rất nhiều nguy cơ do nợ
xấu của ngân hàng thương mại ngày càng trầm trọng gây ra; trong khi đó, rất nhiều
các biện pháp xử lý nợ xấu đã được áp dụng nhưng hiệu quả không cao. Kết quả
nghiên cứu của luận án có ý nghĩa về mặt thực tiễn trong việc nhìn nhận về thực
trạng nợ xấu của NHTM, xác định nguyên nhân làm phát sinh nợ xấu trong thực tế
và những điều kiện cần thiết để những biện pháp xử lý nợ xấu có thể đem lại hiệu
quả ở nước ta. Luận án có thể được tham khảo làm cơ sở ứng dụng để các cơ quan
chức năng liên quan, các nhà hoạch định chính sách trong quá trình nghiên cứu đề
ra các chính sách hỗ trợ và thúc đẩy quá trình xử lý nợ xấu NHTM ở Việt Nam.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, lời cam đoan, trang bìa, mục lục, danh mục
chữ viết tắt, danh mục bảng, tài liệu tham khảo, phụ lục và các công trình nghiên
cứu đã công bố của tác giả, luận án được kết cấu như sau:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề của luận án
Chương 2: Cơ sở lý luận về nợ xấu và xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại
Chương 3: Kinh nghiệm xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại ở một số
nước Đông Á
Chương 4: Bài học về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại cho Việt Nam
và những giải pháp vận dụng.

8





- Các nghiên cứu về hoạt động tín dụng, rủi ro tín dụng, chất lượng tín dụng:
Nghiên cứu của World Bank (2006); Glen Bullivant (2010), và rất nhiều nghiên cứu
khác đã chỉ ra rằng nguyên nhân phá sản của ngân hàng bắt đầu từ nợ xấu tăng cao,
chất lượng tài sản kém. Các nghiên cứu khai thác nhiều khía cạnh về rủi ro tín dụng,
quản trị rủi ro tín dụng của các NHTM trên thế giới trước và sau khủng hoảng tài
chính toàn cầu, tổng kết nhiều vấn đề mang tính thực tiễn cao. Tuy nhiên, các tài
liệu nói trên là các nghiên cứu xuất phát từ các nước phát triển (Mỹ, Anh, Úc và
Đức) nên ít gắn với thực tiễn Việt Nam.
- Công trình nghiên cứu của Borish, Michael S., Millard F. Long, and Michel
Noel (2012) về mối quan hệ giữa doanh nghiệp và vấn đề tái cơ cấu ngân hàng
trong trường hợp của các nền kinh tế chuyển đổi, đã cho thấy, sự sụp đổ của mô
hình quản lý theo phương thức kế hoạch hóa tập trung và việc mở cửa của các nền
kinh tế XHCN trước đây ở Trung và Đông Âu và Liên Xô cũ có hai ảnh hưởng
chính đối với việc tái cấu trúc ngân hàng và doanh nghiệp. Trước tiên, các doanh
nghiệp nhà nước (DNNN) và các doanh nghiệp xã hội phải đối mặt với rất nhiều thử
thách: Mất sự bảo hộ, các DNNN đã bị cắt giảm đáng kể sản lượng sau khi tự do
hóa kinh tế. Thứ hai, nhiều người quay sang các ngân hàng để có được các khoản
tín dụng cho phép họ tạm thời thoát khỏi những khó khăn về ngân sách và trì hoãn
cơ cấu lại hoặc thanh lý. Điều này dẫn đến tình trạng xấu đi nhanh chóng của danh
mục cho vay của các NHTM quốc doanh vốn đã bị gánh nặng bởi danh mục đầu tư
rủi ro thừa kế từ các đơn vị tiền tệ cũ. Và chính phủ các nước này đang phải áp
dụng nhiều biện pháp để đối phó, nhằm đạt mục tiêu vừa tái cơ cấu lại HTNH, giải
quyết những khoản nợ xấu khổng lồ, vừa bảo vệ các doanh nghiệp.
- Các nghiên cứu của Keeton, William và Morris (1987); Sinkey, Joseph. F
và Greenwalt (1991); Aqsa Javed và Muhammad Kashif Khurshid (2016);…đã luận
bàn về các nguyên nhân gây ra nợ xấu ngân hàng. Các tác giả đã thực hiện nghiên
cứu trên các NHTM bị thua lỗ tại Hoa Kỳ trong giai đoạn 1979 – 1985, đồng thời
sử dụng tỉ lệ nợ xấu làm thước do chính cho việc đo lường RRTD tại các ngân hàng

1.1.2. Nghiên cứu về kinh nghiệm xử lý nợ xấu ngân hàng ở các nước trên thế
giới, đặc biệt là các nước Đông Á
- Công trình nghiên cứu của Matoušek, R. and Sergi, Bruno S (2005) hướng
đến hai mục tiêu: Thứ nhất, bài báo nhằm mục đích cung cấp một phân tích quan
trọng về các phương pháp khác nhau được sử dụng trong việc giải quyết các cuộc
11


Luận án đầy đủ ở file: Luận án full