BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO

BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRỊNH VĂN HẢI

QUẢN LÝ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ
KHÔNG GIAN VĂN HÓA - KIẾN TRÚC LÀNG
VIÊM XÁ - BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐÔ THỊ VÀ CÔNG TRÌNH

HÀ NỘI, NĂM 2014


BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO

BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRỊNH VĂN HẢI
KHÓA: 2012 - 2014

QUẢN LÝ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN VĂN
HÓA - KIẾN TRÚC LÀNG VIÊM XÁ - BẮC NINH

Chuyên ngành: Quản lý đô thị và công trình
Mã số: 60.58.01.06

tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành khóa học
.
Tôi xin gƣ̉i lời biế t ơn sâu sắ c đế n thầ y TS
. Nguyễn Vũ Phƣơng đã dành rấ t
nhiề u thời gian và tâm huyết, tâ ̣n tình hƣớng dẫn và giúp đỡ tôi trong suố t thời
gian nghiên cƣ́u và hoàn thành luâ ̣n văn này.
Tôi xin chân thành cám ơn cơ quan tôi đang công tác , gia điǹ h và ba ̣n bè
đồ ng nghiê ̣p của tôi đã quan tâm, đô ̣ng viên giúp đỡ tôi trong suố t quá triǹ h ho ̣c
tâ ̣p và làm luâ ̣n văn.
Mă ̣c dù tôi đã có nhiề u cố gắ ng hoàn thiê ̣n luâ ̣n văn này bằ ng tấ t cả khả
năng của min
̀ h, tuy nhiên không tránh khỏi nhƣ̃ng thiế u sót, rấ t mong nhâ ̣n đƣơ ̣c
sƣ̣ đóng góp của quý ht ầ y cô và các ba ̣n.
Hà Nội, tháng

năm2014

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trịnh Văn Hải


MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ............................................................................................ 1
Lý do lựa chọn đề tài ...................................................................................... 1
Mục đích nghiên cứu ...................................................................................... 3
Nhiệm vụ nghiên cứu ..................................................................................... 3
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .................................................................. 3
Phƣơng pháp nghiên cứu ................................................................................ 3
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ........................................................ 4

2.3.1. Cấu trúc, đặc điểm, giá trị đặc trƣng không gian văn hóa-kiến trúc làng
Viêm Xá. ...................................................................................................... 47
2.3.2. Vai trò cộng đồng trong việc gìn giữ và phát huy giá trị các không gian
văn hóa - kiến trúc tại làng Viêm Xá ............................................................ 62
2.4. Kinh nghiệm về quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa –
kiến trúc làng truyền thống ........................................................................... 63
2.4.1. Kinh nghiệm quốc tế .......................................................................... 63
2.4.2. Kinh nghiệm trong nƣớc ..................................................................... 69
CHƢƠNG 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP QUẢN LÝ BẢO TỒN VÀ PHÁT
HUY GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN VĂN HÓA - KIẾN TRÚC LÀNG VIÊM XÁ
..................................................................................................................... 73
3.1. Quan điểm, mục tiêu, định hƣớng và nguyên tắc bảo tồn và phát huy các
giá trị không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá..................................... 73
3.1.1. Quan điểm .......................................................................................... 73


3.1.2. Mục tiêu ............................................................................................. 75
3.1.3. Định hƣớng ........................................................................................ 76
3.1.4. Nguyên tắc ......................................................................................... 79
3.2. Giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị không gian văn hoá - kiến trúc
làng Viêm Xá. .............................................................................................. 80
3.2.1. Giải pháp bảo tồn không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm Xá ........ 80
3.2.2. Giải pháp về phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm
Xá ................................................................................................................ 95
3.2.3. Khai thác và phát huy tiềm năng du lịch văn hóa ................................ 96
3.3. Hoàn thiện hệ thống pháp lý .................................................................. 97
3.3.1. Hoàn thiện và bổ sung các văn bản pháp lý ........................................ 97
3.3.2. Một số giải pháp về chính sách ........................................................... 98
3.3.3. Nâng cao hiệu quả bộ máy quản lý: Xây dựng bộ máy quản lý phù hợp
với đặc thù của chuyên ngành quản lý bảo tồn ........................................... 102


Hình 1.3b

Một số công trình công cộng làng Viêm Xá

Hình 1.3c

Một số công trình nhà ở làng Viêm Xá.

Hình 1.4

Đình Diềm

Hình 1.5

Góc Đình Diềm

Hình 1.6

Cửa Võng Đình Diềm

Hình 1.7

Cửa Võng Đình Diềm

Hình 1.8

Cổng làng Diềm

Hình 1.9


Hình 1.17

Chùa Hưng Sơn

Hình 1.18

Ngôi nhà cổ của nghệ nhân Nguyễn Thị Khu

Hình 1.19

Ngôi nhà cổ 100 tuổi của cụ Hoạch


Hình 1.20

Đền thờ Bà Chúa Kho

Hình 1.21

Lăng mộ Bà Chúa Kho

Hình 1.22

Cổng vào nhà ông Tăng và ông Phú

Hình 1.23

Cổng vào trạm y tế thôn



Quản lý khống chế chiều cao để bảo vệ cảnh quan núi và mặt
nước Thành phố Quebec

Hình 3.1.

Khu vực bảo vệ làng Viêm Xá

Hình 3.2

Giải pháp quy hoạch cho các khu vực bảo tồn làng Viêm Xá

Hình 3.3

Đường chính trong làng Diềm

Hình 3.4

Giải pháp quy hoạch vùng phát triển mới (PTM)

Hình 3.5

Khu nhà ở mới.

Hình 3.6

Khu vui chơi quan họ

Hình 3.7



Hát quan họ cấp độ liên làng

Sơ đồ 1.3

Hát quan họ cấp độ làng

Sơ đồ 1.4

Hát quan họ cấp độ xóm

Sơ đồ 1.5
Sơ đồ 2.1.

Hát quan họ cấp độ nhà ở
Giá trị các thành tố vật thể làng Viêm Xá

Sơ đồ 2.2.

Các giá trị kiến trúc.

Sơ đồ 2.3.

Các giá trị văn hóa làng Viêm Xá.

Sơ đồ 2.4

Lưu giữ quỹ văn hóa dân gian truyền thống

Sơ đồ 2.5

đời khác theo hình thức truyền khẩu, hiện nay nhiều giai điệu cổ đã bị mất hẳn. Từ
những năm 70 của thế kỷ XX, quan họ Bắc Ninh bắt đầu đƣợc quan tâm đặc biệt
và đƣợc lƣu giữ, bảo tồn bằng nhiều hình thức. Ngày 30/09/2009, UNESSCO
chính thức công nhận quan họ là “di sản phi vật thể đại diện của nhân loại”. Hội
đồng chuyên môn của UNESSCO đánh giá cao Quan họ về giá trị văn hóa, giá trị
lƣu giữu tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, phong cách ứng xử văn hóa, ca từ
và trang phục. Làng Viêm Xá là nơi tọa lạc của quần thể di tích Đình Diềm, Đền
thờ Vua Bà, Đền Cùng - Giếng Ngọc, Chùa Hƣng Sơn,... Thủy tổ của quan họ là
đức Vua Bà hiện đang đƣợc nhân dân thờ phụng trong đền nhằm tôn vinh một nữ
thần sáng tạo văn hóa, ngƣời khai sinh ra lối chơi Quan họ. Gắn liền với các di
tích đó là Cổng làng, Ao làng và cảnh quan xung quanh (cây đa, bến nƣớc), công
trình nhà truyền thống Việt Nam (nhà chứa quan họ của cụ Khu, nhà cụ Hoạch,
nhà cụ Toản Khuyên,...đều có niên hơn trăm năm trở lên) kết hợp lễ hội cổ truyền
liên quan đến lịch sử về văn hóa Quan họ. Ngoài ra làng Viêm Xá còn có vị trí rất


2

quan trọng trong tuyến du lịch ven sông Đuống-sông Cầu với vai trò kết nối các
điểm du lịch liên vùng.
Với quỹ di sản không gian văn hóa-kiến trúc có giá trị nhƣ vậy nhƣng việc
gìn giữ và phát huy giá trị đó còn mang tính manh mún, địa phuơng làm cho quỹ
di sản vật thể và phi vật thể ấy đang bị mai một hoặc bị chuyển đổi chức năng đặc
biệt là trong thời kỳ đổi mới và hội nhập. Ảnh hƣởng của đô thị hóa thiếu định
hƣớng trong thời gian vừa qua cũng đã tác động lớn đến nơi đây. Tốc độ đô thị
hóa cao đã làm mất đi bản sắc và bộ mặt không gian kiến trúc cảnh quan của một
làng văn hóa có truyền thống. Hơn nữa, sự thay đổi trong cơ cấu sản xuất kinh tế,
công thƣơng tiểu thủ công nghiệp thay thế nông nghiệp trở thành thu nhập chính
của ngƣời dân nên hình thái làng cũng có ít nhiều thay đổi. Tuy nhiên cơ sở hạ
tầng nói chung của khu vực không đáp ứng đƣợc yêu cầu phục vụ, việc gìn giữ

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu: Không gian văn hoá - kiến trúc làng Viêm Xá, thành
phố Bắc Ninh.
Phạm vi nghiên cứu: Diện tích đất thôn Viêm Xá với cụm các di tích lịch
sử văn hóa đình Diềm, đền thờ Vua Bà, đền Cùng - giếng Ngọc...
Quy mô nghiên cứu trong phạm vi Đồ án quy hoạch chi tiết Quần thể văn
hóa Khu Thủy tổ Quan họ tại làng Viêm Xá, xã Hòa Long, thành phố Bắc Ninh,
tỉnh Bắc Ninh đã đƣợc Giám đốc Sở Xây dựng Bắc Ninh phê duyệt tại Quyết định
số 182/QĐ-SXD ngày 29/11/2013.
Phƣơng pháp nghiên cứu
- Phƣơng pháp điền dã: Khảo sát thực tế công tác quản lý tại địa bàn.
- Phƣơng pháp điều tra xã hội học (điều tra bằng bảng hỏi). Sử dụng
phƣơng pháp này để xác định diễn biến thực trạng của đối tƣợng khảo sát, tâm lý
nguyện vọng dân cƣ tại địa bàn. Đặc biệt để làm nổi bật tâm lý cộng đồng và hiểu


4

đƣợc những khó khăn, tồn tại trong công tác quản lý bảo tồn và phát huy giá trị
không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm Xá.
- Phƣơng pháp thu thập thông tin: Thu thập thông tin với mục đích nghiên
cứu tài liệu để tìm hiểu và kế thừa thành tựu nghiên cứu. Sử dụng phƣơng pháp
này nhằm xác định tổng quan lịch sử nghiên cứu và các phạm trù sự việc, các số
liệu thống kê, tổng hợp, chủ trƣơng và chính sách liên quan đến nội dung nghiên
cứu nhằm xác định vấn đề nghiên cứu, phục vụ bàn luận kết quả nghiên cứu, xác
lập cơ sở nghiên cứu khoa học đến chủ đề nghiên cứu.
- Phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, suy luận để đề xuất các giải pháp, chính
sách quản lý bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc làng Viêm
Xá.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Không gian văn hóa - kiến trúc quan họ: Là không gian văn hóa thể hiện
đặc trƣng của dân ca quan họ, bao gồm không gian vật thể (đình làng,cây đa, sân
đình, bến nƣớc...) để phục vụ hoạt động văn hóa phi vật thể quan họ (dân ca quan
họ).[35]
- Hình thái kiến trúc: Sự biểu hiện của tổ chức không gian trong một khu
vực nhất định, chịu ảnh hƣởng của các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, địa
hình và những vấn đề lịch sử. Hình thái kiến trúc cũng là một mô hình tổ chức
theo các chuỗi, các cụm, các tuyến... bám theo địa hình đặc trƣng khu vực. Nó
cũng thể hiện những đặc trƣng nhƣ kiểu quần cƣ, văn hoá sinh hoạt cộng đồng,
tập trung hoặc phân tán của các hệ thống cấu trúc các công trình kiến trúc. Mô
hình tổ chức của hình thái này có sự chuyển đổi theo tiến trình lịch sử và thể hiện
ƣu nhựơc điểm cúa nó thông qua các vấn đề nêu trên.[61]


6

- Hình thái làng: Đây là một khái niệm nhằm cụ thể hoá hơn trong khái
niệm hình thái kiến trúc. Hình thái làng bộc lộ những đặc trƣng cơ bản của các
loại làng, ở các vị trí địa hình, địa lý khác nhau.[75]
- Di sản kiến trúc làng: Quỹ kiến trúc có giá trị bao gồm những ngôi nhà,
những công trình, những quần thể, những cấu trúc xóm làng và đô thị cũ hoặc
truyền thống, chƣa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn của di tích đƣợc xếp hạng, song
có giá trị nhất định về lịch sử xây dựng đô thị, về văn hoá - nhân văn, về chất
lƣợng kiến trúc, về sự đóng góp vào diện mạo đô thị hoặc xóm làng, về cảnh
quan... ngoài ra, các quỹ kiến trúc này còn có giá trị sử dụng, là một tài nguyên vật
chất - kỹ thuật.[2]
- Di sản văn hóa phi vật thể: Khoản 1 điều 2 mục I Công ƣớc bảo vệ di sản
văn hóa phi vật thể của UNESCO năm 2003 đã ghi nhận:
“di sản văn hóa phi vật thể được hiểu là các tập quán, các hình thức thể
hiện, biểu đạt, tri thức, kĩ năng và kèm theo đó là những công cụ đồ vật, đồ tạo tác

trƣng của vùng đất Kinh Bắc - Bắc Ninh. Với các giá trị về quy hoạch, kiến trúc cảnh quan và văn hóa phi vật thể quan họ, các nghi lễ thờ cúng và các phong tục
tập quán sinh hoạt đƣợc lƣu giữ tại địa phƣơng cho thấy Viêm Xá là một làng cổ
truyền thống cần đƣợc bảo tồn và phát huy cho hôm nay và các thế hệ mai sau.
- Công tác đánh giá quỹ di sản kiến trúc vật thể, văn hóa phi vật thể đƣợc
thực hiện đầy đủ, chính xác và có tính hệ thống cao có thể làm cơ sở cho công tác
quy hoạch, kiến trúc và các ngành liên quan khác.
- Quy hoạch bảo tồn các không gian chức năng của làng đƣợc nghiên cứu
kỹ lƣỡng trên cơ sở của các vấn đề về điều kiện tự nhiên, lịch sử - văn hóa -xã hội,
con ngƣời và các phong tục tập quán địa phƣơng đảm bảo tính khoa học, nhân văn
và phát triển bền vững.
- Bảo tồn đƣợc các di tích kiến trúc, cảnh quan góp phần gìn giữ và phát
huy giá trị làng cổ truyền thống đồng thời bổ sung thêm các tiêu chí để đánh giá,
phân loại đối tƣợng di tích cần bảo tồn, trùng tu từ đó đề xuất các phƣơng án thiết
thực để bảo vệ các di tích, công trình kiến trúc đang đƣợc lƣu giữ tại làng để phục
vụ các nhu cầu xã hội.
- Bằng nhiều phƣơng pháp nghiên cứu khoa học khác nhau nhƣ phƣơng
pháp điều tra khảo sát hiện trạng, phƣơng pháp quan sát tham dự, phƣơng pháp
tổng hợp và khảo cứu tài liệu, phƣơng pháp logic và lịch sử...học hỏi kinh nghiệm
bảo tồn ở các nƣớc tiến bộ là những cơ sở quan trong trong việc bảo tồn và phát
huy giá trị không gian văn hóa kiến trúc làng cổ truyền thống.
- Trên cơ sở đó đề tài đi đến xây dựng đƣợc một số nguyên tắc, định hƣớng
và đề xuất các giải pháp phục vụ cho việc quản lý bảo tồn quy hoạch, kiến trúc,


111

cảnh quan và phát huy giá trị của các không gian văn hóa truyền thống đang lƣu
giữ tại địa phƣơng để giải quyết vấn đề bức xúc của các làng cổ truyền hiện nay là
mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển.
Với các giải pháp nghiên cứu đề xuất phƣơng án quản lý bảo tồn, các chính

- Công tác nâng cao hiệu quả hoạt động của các hội nghề nghiệp, phƣờng
hát Quan họ trong làng.
- Tăng cƣờng vai trò của các hội nghề nghiệp trong làng cổ: Hội sinh vật
cảnh, Hội nghề, hội Cựu chiến binh, Hội phụ nữ…. Phƣờng Hát dân ca Quan họ
trong việc vận động tập hợp lực lƣợng nhằm đảm bảo công tác giữa gìn và phát
huy giá trị làng cổ một cách tốt nhất, động viên các hiệp hội tăng cƣờng công sức
tiền của để tạo ra các hình thức hàng hoá đa dạng, phong phú và thể hiện đƣợc bản
sắc Quan họ địa phƣơng, đẩy mạnh các hoạt động du lịch.
- Giúp đỡ các phƣờng, hội hát dân ca Quan họ truyền thống phát triển nghệ
thuật dân ca Quan họ phục vụ hoạt động quảng bá du lịch địa phƣơng.
- Tăng cƣờng sự tham gia của ngƣời dân vào việc giữ gìn và phát huy giá
trị của quĩ di sản, bảo vệ sinh môi trƣờng sinh thái làng cổ.
2. Kiến nghị
Trong quá trình tiến hành khảo cứu, đề xuất phƣơng án quản lý bảo tồn và
phát huy giá trị không gian văn hóa - kiến trúc tại Viêm Xá tác giả kiến nghị một
số vấn đề liên quan đến đề tài nhƣ sau:
- Cần phải định hƣớng để những di sản văn hoá của cộng đồng vẫn có tác
dụng và là chất keo cố kết cộng đồng trong cuộc sống hiện đại.
- Cần phối hợp giữa các cơ quan ban hành và xây dựng hệ thống tiêu chí để
phân loại các làng truyền thống có giá trị. Đề ra phƣơng án bảo tồn cho từng làng
trên cơ sở định hƣớng quy hoạch phát triển trung của địa phƣơng, tỉnh thành phố.
Tổ chức không gian quy hoạch kiến trúc làng vừa đáp ứng đƣợc với nhu cầu của
chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, vừa kế thừa đƣợc đặc trƣng cấu trúc không
gian truyền thống vốn có.


113

- Đối với các công trình xây dựng trong làng phải có sự quản lý, xét duyệt
các giải pháp quy hoạch: tổ chức không gian, tạo dựng cảnh quan, tổ chức mặt

2. Đặng Văn Bài - Nguyễn Hữu Toàn (2006), Bảo tàng hóa di sản văn hóa
làng, Bộ Văn hóa - Thông tin, Cục Di sản văn hóa, Hà Nội.
3. Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh (2001), Nghị quyết 03, ngày
5/5/2001 về xây dựng và phát triển làng văn hóa giai đoạn 2001 - 2005, Tài liệu
đánh máy, lƣu trữ tại văn phòng tỉnh ủy Bắc Ninh.
4. Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế và văn hóa xã hội
2006, 2007 của tỉnh Bắc Ninh.
5. Bảo tàng Bắc Ninh (2003), Các vị đại khoa tỉnh Bắc Ninh, tr 17.
6. Bảo tồn và phát huy dân ca trong xã hội đương đại ( qua trường hợp
Quan họ Bắc Ninh, Việt Nam, (2006), Kỷ yếu hội thảo quốc tế, Hà Nội.
7. Đặng Việt Bích (1997), "Kinh Bắc - Ngã tư đường của nhiều tộc người
và nhiều nền văn hóa", Tạp chí ngƣời Kinh Bắc, số 2.
8. Phan Kế Bính (1991),Việt Nam làng xã, Nxb Hà Nội, Hà Nội.
9. Hoàng cầm (2004), "Mở lối về cõi xƣa Kinh Bắc", Tạp chí Văn hiến (số
2).
10. Các báo điện tử: bacninh.gov.vn
11. Chƣơng trình KX 06 - 05(1998), Sắc thái văn hóa đại phương và tộc
người trong chiến lược phát triển đất nước, Nxb khoa học xã hội, Hà Nội.
12. Phan Huy Chú (1960), Lịch sử triều hiến chương loạn chí, tập 1, Nxb
văn sử địa.
13. Huy Cờ, Trần Đình Luyện (1981), Kinh Bắc - Hà Bắc, Nxb Văn hóa,
Hà Nội.
14. Huy Cờ, Trần Đình Luyện (1999), Danh nhân Kinh Bắc, Nxb Văn hóa
dân tộc, Hà Nội.


15. Nguyễn Đăng Doanh (2008), “ Thôn Phù Lƣu (xã Tân Hồng, huyện Từ
Sơn) phát lộ văn bia”, Báo Bắc Ninh, (số11-11-2008).
16. Nguyễn Đăng Duy (1998), Văn hóa tâm linh, Nxb Hà Nội, Hà Nội.
17. Nguyễn Đăng Duy (2002), Văn hóa học Việt Nam, NXB Văn hóa

31. Nguyễn Quang Khải (1997), " Bắc Ninh đất khoa bảng", Tạp chí văn
hóa nghệ thuật (số 9).
32. Vũ Ngọc Khánh (1994), Tín ngưỡng làng xã, NXB Văn hóa Dân tộc.
33. Lê Danh Khiêm (Chủ biên), Hoắc Công Huynh, Dân ca Quan họ, lời
ca và bình giải, Trung tâm văn hóa Quan họ Bắc Ninh.
34. Lê Danh Khiêm (Chủ biên), Hoắc Công Huynh, Lê Thị Chung (2006),
Không gian văn hóa Quan họ, Trung tâm văn hóa - thể thao Bắc Ninh.
35. Không gian văn hóa Bắc Ninh, xứ Bắc - Kinh Bắc một cái nhìn địa văn hóa, tr 207-208.
36. Luật di sản văn hóa sửa đổi năm 2009 ngày 18/6/2009,(điều 24).
37. Luật xây dựng 2003.
38. Đặng Văn Lung ( 1998), "bàn thêm về nguồn gốc quan họ", Tạp chí
văn học (số 11).
39. Nguyễn Cao Luyện (1974), Từ Những mái nhà tranh cổ truyền, Nxb
Kim Đồng.
40. Trần Đình Luyện (chủ biên) (1997)," phát huy tiềm năng văn hóa Kinh
Bắc trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc", Tạp chí văn hóa
nghệ thuật (số 9), tr 19-20.
41. Trần Đình Luyện (2003), Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Kinh Bắc,
Sở Văn hóa - thông tin tỉnh Bắc Ninh.


42. Trần Đình Luyện (2003), Lễ hội Bắc Ninh, Sở Văn hóa - thông tin tỉnh
Bắc Ninh.
43. Trần Đình Luyện (2006), Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Kinh Bắc,
Sở Văn hóa - thông tin tỉnh Bắc Ninh.
44. Huỳnh Yên Trần My, Trƣơng Vũ Quỳnh, Nguyễn Đông Hiếu (2000),
Những di sản thế giới ở Việt Nam, NXB Đà Nẵng.
45. Hoàng Nam, Bước đầu tìm hiểu văn hóa tộc người - Văn hóa Việt Nam,
Nxb văn hóa dân tộc.
46. Phạm Xuân Nam(1998), Văn hóa và phát triển, Nxb Chính trị Quốc