ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN VŨ TUẤN

YẾU TỐ PHONG TỤC TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH
CỦA NGƯỜI VIỆT TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60220121
Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM
THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. NGUYỄN THỊ KIM NGÂN

Thừa Thiên Huế, năm 2017


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và
kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép
sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.
Nguyễn Vũ Tuấn

Demo Version - Select.Pdf SDK

i


LỜI CẢM ƠN

1.1. Giới thuyết về văn hóa và phong tục .............................................................13
1.1.1 Giới thuyết về khái niệm văn hóa ............................................................13

Demo
Version
SDK
1.1.2. Giới
thuyết
về phong- Select.Pdf
tục .........................................................................
15
1.1.2.1 Giới thuyết khái niệm........................................................................15
1.1.2.2. Đặc điểm hệ thống phong tục cổ truyền của người Việt .................18
1.1.2.3. Phân loại phong tục cổ truyền của người Việt .................................19
1.2. Giới thuyết về truyện cổ tích và nhóm truyện có yếu tố phong tục ...............21
1.2.1. Giới thuyết về truyện cổ tích ...................................................................21
1.2.2. Giới thuyết về nhóm truyện cổ tích có yếu tố phong tục ........................24
1.2.2.1. Nhận diện nhóm truyện cổ tích có yếu tố phong tục .......................24
1.2.2.2. Phân chia truyện cổ tích có yếu tố phong tục theo tiểu loại ............25
1.2.2.3. Sự phân bố truyện cổ tích có yếu tố phong tục theo vùng miền ......29
Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NHÓM TRUYỆN CỔ TÍCH CÓ YẾU TỐ PHONG
TỤC CỦA NGƯỜI VIỆT .......................................................................................36
2.1. Truyện cổ tích giải thích các phong tục về vòng đời .....................................36
2.1.1. Khảo sát ...................................................................................................36
1


2.1.2. Đặc điểm nhóm truyện cổ tích giải thích các phong tục vòng đời..........39
2.2. Truyện cổ tích giải thích các phong tục về lễ tết và thờ cúng tâm linh .........45
2.2.1. Khảo sát ...................................................................................................45

PHẦN 1: MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Truyện kể dân gian, một thành tố điển hình của folklore, được xem là kho báu
quý giá, nơi lưu giữ một cách độc đáo nhất những di chỉ văn hóa về mặt tinh thần
của từng dân tộc. Trong số đó, truyện kể phong tục là nhóm truyện đặc biệt, có
nguồn gốc liên quan mật thiết đến việc hình thành, phát triển và chuyển hóa của nền
văn hóa cổ truyền theo dòng thời gian. Với tầm quan trọng và tiềm năng cung cấp
những giá trị thực tiễn cho nhiều ngành khoa học xã hội khác nhau, do đó, không
ngạc nhiên khi tiểu loại này đã trở thành đối tượng nghiên cứu truyền thống không
chỉ của văn học dân gian mà còn nhiều ngành khoa học khác bao gồm nhân học,
dân tộc học, khảo cổ học, lịch sử…
Việt Nam, đất nước có nền văn minh nông nghiệp lúa nước phát triển rực rỡ từ
rất sớm, một nền văn hóa kéo dài hơn 4000 năm đã lưu giữ lại được một kho truyện
kể dân gian vô cùng phong phú. Truyện kể dân gian ở Việt Nam bao gồm rất nhiều
thể loại như thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, mỗi thể loại lại bao gồm các
tiểu loại đa dạng…Nổi bật trong số đó có thể loại truyện cổ tích với nhóm truyện có

Version
nội dung nóiDemo
về phong
tục. Đây- làSelect.Pdf
nhóm truyệnSDK
tiêu biểu, thể hiện được sức hấp dẫn
và sức sáng tạo tuyệt vời của trí tuệ dân gian. Hầu hết những phong tục tập quán
được lí giải trong hệ thống truyện cổ tích đã ăn sâu vào lối sống, vào tiềm thức của
người dân Việt và trường tồn mãi với thời gian. Có nhiều phong tục được xem là
biểu tượng của văn hoá Việt Nam như tục ăn trầu, tục làm bánh chưng bánh giầy,
tục trồng cây nêu ngày tết…được thể hiện và lí giải độc đáo bởi những con người
lao động chân chất sống trong môi trường văn hoá lúa nước đậm chất Á Đông nói
chung và Việt Nam nói riêng.

cứu văn
học, văn hoáSDK
dân gian.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
2.1. Thế giới
Trong ngành folklore học thế giới, việc nghiên cứu phong tục trong truyện kể và
truyện cổ tích phong tục đã được nhiều nhà nghiên cứu và nhiều trường phái lý thuyết
quan tâm. Trong phạm vi giới hạn của đề tài và của tài liệu mà chúng tôi tiếp cận
được, chúng tôi tập trung trình bày và điểm qua các khuynh hướng nghiên cứu nổi bật
trong ngành văn học dân gian có đề cập đến mối quan hệ của truyện kể dân gian và
phong tục cũng như quan điểm cụ thể của các lý thuyết và học giả nổi tiếng như sau:
Nhân học văn hoá là lĩnh vực nghiên cứu khoa học đặc biệt, tập trung chú ý
đến quá trình tác động qua lại giữa con người và văn hóa. Lĩnh vực nhận thức này
hình thành trong văn hóa châu Âu vào thế kỷ XIX, và định hình xong vào nửa cuối
thế kỷ XIX. Khái niệm nhân học văn hóa thường được sử dụng để biểu thị một
ngành tương đối hẹp nghiên cứu các phong tục của con người, trong đó tập trung
4


nghiên cứu so sánh văn hóa và cộng đồng, khái quát hóa tư cách, hành vi của con
người và trình bày một cách đầy đủ nhất sự đa dạng của loài người... Với mục tiêu
và tôn chỉ nghiên cứu như vậy, ngành nhân học văn hóa đã sử dụng khối tư liệu đồ
sộ về từ truyện kể phong tục như một chứng tích để truy tìm dấy vết văn hóa của
các xã hội cổ xưa. Các công trình tiêu biểu có thể kể đến như Văn hóa nguyên thủy
(Tạp chí Văn hóa nghệ thuật Hà Nội, năm 2000) của E.B.Taylor với các chương
điển hình như Những tàn tích trong văn hóa (Chương III); Nghi lễ và lễ nghi
(chương XXII). Tác phẩm Cành vàng (NXB Văn hóa Thông Tin, năm 2007) của
James George Frazer, nghiên cứu về quá trình chuyển đổi từ tín ngưỡng sang tôn
giáo, từ tư duy ma thuật sang tôn giáo. Trong đó ông đặc biệt đề cập đến tập tục hạ
sát ông vua thần thánh và việc cấm cung các cô công chúa đã được phản ánh như

lại những dấu tích của nhiều nghi lễ và phong tục. Chỉ thông qua so sánh các phong
tục mới tìm ra được cội rễ của một số mô típ” [55, tr.193]. Trong công trình này, tác
giả chỉ ra một số trường hợp có sự liên hệ giữa truyện cổ tích và phong tục, thậm
chí trong trường hợp đơn giản nhất là sự trùng khít hoàn toàn giữa phong tục và
truyện. Ông nói dân gian đã chiêm nghiệm phong tục bằng truyện cổ tích. Tuy
nhiên, chúng ta thường gặp sự biến đổi, biến dạng của hình thức phong tục trong
các câu chuyện này. Thông thường cái dễ thay đổi là nguyên nhân của phong tục.
Trong chuyên luận, Propp cũng đã chỉ ra một hiện tượng đặc biệt thú vị là “sự đảo
nghịch của phong tục” tức “phong tục một đằng còn truyện thì một nẻo”. Theo ông,
đây là một dấu hiệu rất quan trọng. Nó chứng minh rằng đề tài không xuất hiện qua
việc phản ánh trực tiếp thực tế mà là qua việc phủ nhận thực tế này. Nghĩa là đề tài
phù hợp với thực tế theo cách ngược lại.
Như vậy, mặc dù mối quan hệ giữa phong tục và truyện cổ tích được đề cập
khá nhiều trong các chuyên luận nghiên cứu của nhiều học giả folklore trước đó,
nhưng Propp với công trình Hình thái học truyện cổ tích đã chỉ ra những điểm cốt
lõi và độc đáo trong mối quan hệ giữa truyện kể và phong tục.
Những năm 60 của thế kỉ XX, với việc ứng dụng phương pháp so sánh loại

Demo Version - Select.Pdf SDK

hình, cấu trúc - kí hiệu, cũng như vận dụng thi pháp học lịch sử vào nghiên cứu
truyện kể dân gian, E.M.Meletinski trong chuyên khảo Thi pháp của huyền thoại
(NXB Đại học quốc gia Hà Nội, năm 2005) đi sâu vào di sản sáng tác dân gian của
các dân tộc trên thế giới. Trong chuyên khảo này, huyền thoại được xem xét bắt đầu
từ những hình thức cổ xưa nhất của nó cho đến những biểu hiện của Chủ nghĩa
huyền thoại trong văn học thế kỷ XX. E.M.Meletinski khẳng định truyện cổ tích
thoát thai từ huyền thoại và huyền thoại có quan hệ chặt chẽ với nghi lễ, phong tục.
Mặc dù trọng tâm của công trình không phải nghiên cứu phong tục trong truyện kể
nhưng vấn đề này ít nhiều đã được đề cập đến thông qua nghiên cứu nghi lễ, trong
khi đó nghi lễ là một bộ phận của phong tục.

cũng đề cập tới mối quan hệ giữa truyện kể và đời sống thực tại của nó trong dân gian.
Năm 1978, các tác giả Bùi Văn Nguyên, Nguyễn Ngọc Côn trong cuốn Lịch
sử văn học Việt Nam (NXB Giáo Dục, năm 1978) cho rằng nhân dân lao động
thường muốn gắn liền truyện cổ tích với các di tích và phong tục. Các tác gia dẫn ra
một số ví dụ về tên truyện như truyện Đền Bạch Mã, Sự tích Trầu cau. Điều quan
trọng, các tác giả đã đưa ra một số tiểu loại của truyện cổ tích, như truyện kể địa
danh, truyện kể phong tục và khẳng định truyện cổ tích phản ánh cuộc sống sinh
hoạt của con người nên những phong tục tập quán được đề cập giản dị và sâu sắc.
Năm 1984, tác giả Tăng Kim Ngân trong bài viết “Qua tục ăn trầu và truyện
Trầu cau của người Việt, bàn về mối quan hệ anh-em, vợ-chồng” (Tạp chí Văn hóa
dân gian, số 1-1984) đã căn cứ vào những dị bản về truyện Trầu cau để so sánh, đối
chiếu, tìm sự giống nhau của các môtip và tip truyện trong các dị bản với mong
muốn bước đầu lý giải những vấn đề dân tộc học, xã hội hội học mà truyện đề cập
7


tới. Từ việc phân tích các dị bản của truyện Trầu cau của người Việt và so sánh
nó với loại truyện về bộ ba nhân vật mang chủ đề “quan hệ anh - em, vợ - chồng”,
tác giả Tăng Kim Ngân cho rằng: Truyện Trầu cau phản ánh một giai đoạn quan
trọng trong lịch sử nhân loại, khi xã hội chuyển từ hôn nhân cộng đồng sang hôn
nhân cá thể. Việc gia đình lớn tan rã đã khẳng định gia đình cá thể là một bước
ngoặt lớn trong lịch sử nhân loại. Đồng thời, tác giả khẳng định, dân gian dựa vào
tục ăn trầu có từ thời trước đó rất lâu để xây dựng thành một câu chuyện phản ánh
bước ngoặt lớn của xã hội. Cuối cùng, tác giả đã nhìn nhận truyện Trầu cau thuộc
kiểu truyện cổ tích thần kỳ có chủ đề về hôn nhân và giải thích phong tục.
Năm 1999, trong phần Lời người biên soạn, các tác giả Chu Xuân Diên, Lê
Chí Quế của công trình Tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam (NXB Đại học Quốc gia
2001) đã đánh giá truyện cổ tích trên gốc độ văn hóa phong tục khi cho rằng nhóm
truyện có yếu tố phong tục bao gồm Trầu cau, Đá Vọng phu, Sao hôm sao mai, Ông
đầu rau là những truyện nảy sinh trên cơ sơ lịch sử xã hội của giai đoạn quá độ từ

mẫu. Thông qua truyện Trầu Cau và phong tục ăn trầu từ ngàn đời của người Việt,
ông nói: “Cổ tích là thể loại sáng tác vào giai đoạn sau nhưng ảnh hưởng tâm thức
huyền thoại. Con người của các thời đại sau, dù đã đoạn tuyệt với các thể chế xã hội
cũ nhưng trong tiềm thức sâu kín, tâm thức đồng loại vẫn giữ một vùng lưu trú của
các nếp sống cổ xưa. Một ngày nào đó, trong một hoàn cảnh bất ngờ, nó sẽ trỗi dậy
một cách vô thức… Đây là truyện vừa có yếu tố thần thoại thể hiện trong quan niệm
vạn vật có linh hồn, có sự hóa thân, hóa kiếp của triết lý Phật giáo và Đạo giáo, có
yếu tố truyền thuyết trong mối quan hệ xã hội nhưng cơ bản vẫn là truyện cổ tích lý
giải phong tục tập quán gắn với quan hệ anh em, gia đình. Sự hóa thân của ba nhân
vật ở bên cạnh nhau là sự hóa thạch một mô hình gia đình thị tộc lý tưởng, dấu ấn
của trầm tích văn hóa cổ xưa.” [80]
Như vậy, có thể thấy tình hình nghiên cứu truyện cổ tích có yếu tố phong tục ở
Việt Nam đã được quan tâm khá lâu dài trong lịch sử. Những công trình, bài viết

Demo
- Select.Pdf
nghiên cứu liên
quanVersion
đến vấn đề
này ra đời từSDK
khá sớm. Tuy vậy, lược khảo một số
công trình nói trên chúng tôi thấy chưa có công trình sâu rộng nào xem truyện cổ
tích có yếu tố phong tục là đối tượng nghiên cứu trực tiếp. Vì vậy, chúng tôi thấy
cần có nhiều hơn những công trình nghiên cứu chuyên sâu về truyện cổ tích có yếu
tố phong tục nhằm định vị vai trò cũng như giá trị của nhóm truyện kể này trong
kho tàng truyện kể dân gian cũng như trong đời sống văn hóa của cư dân Việt.
* Tiểu kết:
Qua các công trình nghiên cứu kể trên, các nhà nghiên cứu đã khẳng định,
trong kho tàng truyện cổ dân gian có một nhóm truyện kể có yếu tố phong tục và
thực tế là đã tồn tại mảng truyện đặc thù này. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu văn học

bộ hệ thống
truyện cổ tích
Việt Nam, trên cơ sở đó tập trung
phân loại dạng truyện cổ tích phong tục. Sâu hơn, chúng tôi tiến hành khám phá đặc
trưng của dạng truyện này theo các type và motif đã được phân nhóm. Từ các phân
loại và kết quả khảo sát cụ thể, chúng tôi tiến hành nghiên cứu sâu hơn về các kết
cấu điển hình của các nhóm truyện.
Trên cơ sở của các lý thuyết nền tảng cũng như những nghiên cứu về đặc
trưng nội dung và nghệ thuật, chúng tôi sẽ tiến hành khái quát những đặc trưng về
văn hoá Việt Nam trong hệ thống nhóm truyện cổ tích có yếu tố phong tục. Bản sắc
văn hóa gốc của người Việt cũng như hệ thống tín ngưỡng tôn giáo mới xuất hiện
trong tiến trình văn hóa lịch sử Việt Nam ánh xạ qua nhóm truyện này theo đó sẽ
được tiến hành nghiên cứu và làm rõ.
4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là nhóm truyện cổ tích có yếu tố phong tục
của người Việt Nam.
10


- Phạm vi:
+ Phạm vi nghiên cứu: Tập trung khai thác bản sắc văn hóa Việt Nam qua
nghiên cứu đặc trưng của nhóm truyện cổ tích có nội dung liên quan đến yếu tố
phong tục
+ Phạm vi tư liệu: chúng tôi nghiên cứu trên hệ thống truyện cổ tích Việt Nam
trong cuốn Tổng tập văn học dân gian người Việt của nhà xuất bản Khoa học xã hội
do Nhà xuất bản Khoa học xã hội chủ trì, phối hợp với Viện Nghiên cứu Văn hoá
dân gian tổ chức biên soạn. Trong phạm vi đề tài, chúng tôi chỉ nghiên cứu Tập
6 (993 trang): Truyện cổ tích thần kỳ và Tập 7 (688 trang): Truyện cổ tích loài vật,
truyện cổ tích sinh hoạt do phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Thị Huế chủ biên cùng tiến
sĩ Trần Thị An biên soạn; xuất bản tháng 9/2004 và 10/2005.

- Bước đầu công bố danh mục hệ thống các bản kể thuộc nhóm truyện phong
tục đã phân loại dựa vào các tiêu chí cụ thể, đồng thời đưa ra những nhận xét dựa
vào số liệu thống kê.
- Rút ra những đặc trưng của văn hoá Việt Nam trong hệ thống truyện kể
phong tục của người việt. Để thấy được đặc trưng đó, đề tài tiến hành so sánh
những nét tương đồng và dị biệt giữa truyện kể phong tục người Việt với truyện kể
phong tục của một số nước trong khu vực và thế giới.
7. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:
Chương 1. Những vấn đề chung
Chương 2. Đặc điểm nhóm truyện cổ tích có yếu tố phong tục của người Việt
Chương 3. Biểu tượng văn hóa, đặc trưng tính cách dân tộc qua nhóm truyện
cổ tích có yếu tố phong tục

Demo Version - Select.Pdf SDK

12