Ọ
TRƯỜNG

U
Ọ SƯ P

M

VÕ T Ị K M TƯỚ

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC THỰC HÀNH
CHO HỌC SINH TRONG TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG
“CHẤT RẮN VÀ CHẤT LỎNG, SỰ CHUYỂN THỂ” VẬT LÝ 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI THÍ NGHIỆM TỰ TẠO
Demo Version - Select.Pdf SDK

huyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý
Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN T
T EO ỊN

SĨ K OA Ọ G ÁO DỤ
ƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜ ƯỚNG DẪN K OA Ọ :
PGS.TS. LÊ VĂN G ÁO

Thừa Thiên

uế, năm 2017

nghiệm sư phạm.
Demo Version - Select.Pdf SDK
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy PGS. TS. Lê Văn
Giáo - Người đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian
nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình và các bạn học lớp Lý luận và
Phương pháp dạy học bộ môn Vật lý khóa XXIV (2015 - 2017) đã cùng hợp
tác, chia sẻ và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn.
Thừa Thiên Huế, tháng 08 năm 2017
Tác giả
Võ Thị Kim Tước

iii
iii


MỤ LỤ
Trang
Trang phụ bìa ............................................................................................................... i
Lời cam đoan ...............................................................................................................ii
Lời cảm ơn ................................................................................................................ iii
MỤC LỤC ................................................................................................................... 1
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ......................................................................... 4
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ VÀ HÌNH VẼ ................................ 5
MỞ ẦU .................................................................................................................... 6
1. Lý do chọn đề tài ..................................................................................................... 6
2. Mục tiêu nghiên cứu ................................................................................................ 8
3. Giả thuyết khoa học ................................................................................................ 8
4. Lịch sử nghiên cứu .................................................................................................. 8
5. Đối tượng nghiên cứu.............................................................................................. 9

TRƯỜNG P Ổ T ÔNG ....................................................................................... 12
1.1. Dạy học vật lý theo định hướng bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh .. 12
1.1.1. Khái niệm năng lực ......................................................................................... 12
1.1.2. Khái niệm năng lực học sinh ........................................................................... 12
1.1.3. Năng lực thực hành ......................................................................................... 13
1.1.4. Đánh giá năng lực theo Rubrics ...................................................................... 18
1.1.5. Sự cần thiết phát triển năng lực thực hành của học sinh ................................. 22
1.1.6. Các biện pháp bồi dưỡng NLTH cho HS ........................................................ 23

1


1.1.7. Tổ chức hoạt động dạy học cho học sinh theo hướng bồi dưỡng năng lực
thực hành .................................................................................................................. 31
1.2. Thí nghiệm tự tạo ............................................................................................... 33
1.2.1. Khái niệm ........................................................................................................ 33
1.2.2. Đặc điểm của thí nghiệm tự tạo ...................................................................... 33
1.2.3. Quy trình tự tạo thí nghiệm ............................................................................. 34
1.2.4. Vai trò của thí nghiệm tự tạo trong bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh .. 37
1.3. Thực trạng của việc bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh ở trường THPT
với sự hỗ trợ của thí nghiệm tự tạo ........................................................................... 39
1.3.1. Về việc bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh ...................................... 40
1.3.2. Về việc sử dụng thí nghiệm tự tạo trong dạy học ........................................... 40
1.4. Quy trình tổ chức dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực thực hành cho học
sinh với sự hổ trợ của thí nghiệm tự tạo.................................................................... 41
1.4.1. Xác định mục tiêu dạy học .............................................................................. 41
1.4.2. Nghiên cứu nội dung bài học nhằm chỉ ra những năng lực thành tố cụ thể có
thể bồi dưỡng cho HS ................................................................................................ 41

Demo

VỚ T

ẤT RẮN V

ẤT LỎNG.

ƯỚNG Ồ DƯỠNG NĂNG
NG

ỆM TỰ T O ............. 44

2.1. Những kiến thức cơ bản của chương ................................................................. 44
2.1.1. Đặc điểm kiến thức cơ bản của chương .......................................................... 44
2.1.2. Cấu trúc của chương ....................................................................................... 44
2.1.3. Mục tiêu dạy học của chương ......................................................................... 45

2


2.1.4. Các thí nghiệm tự tạo trong dạy học chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự
chuyển thể”, Vật lý 10 THPT .................................................................................... 46
2.2. Thiết kế tiến trình dạy học một số bài cụ thể theo hướng bồi dưỡng năng lực
thực hành cho học sinh với thí nghiệm tự tạo ........................................................... 50
2.2.1. Giáo án bài 36 “Sự nở vì nhiệt của vật rắn” ................................................... 50
2.2.2. Giáo án bài 37 “Các hiện tượng bề mặt của chất lỏng” .................................. 55
2.2.3. Giáo án bài 40 “Thực hành đo hệ số căng bề mặt chất lỏng” ......................... 65
Kết luận chương 2 ..................................................................................................... 74
hương 3. T Ự NG

ỆM SƯ P

L ỆU T AM K ẢO ...................................................................................... 86

P Ụ LỤ

3


DANH MỤC CÁC CHỮ VI T TẮT
Viết tắt

Viết đầy đủ
Dạy học

DH

Dạy học vật lý

DHVL
ĐC

Đối chứng

GV

Giáo viên

HĐNT

Hoạt động nhận thức
Học sinh


Thực nghiệm

TNg

Thực nghiệm sư phạm

TNSP

Ví dụ

VD

4


DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU Ồ, Ồ THỊ VÀ HÌNH VẼ
Trang
ẢNG
Bảng 3.1. Số liệu học sinh các nhóm TNg và ĐC .................................................... 76
Bảng 3.2. Điểm trung bình các tiêu chí của hai nhóm TNg và ĐC .......................... 79
Bảng 3.3.Thống kê điểm số HS của hai nhóm TNg và ĐC ...................................... 79
Bảng 3.4.Phân phối tần suất của hai nhóm TNg và ĐC............................................ 80
Bảng 3.5.Phân phối tần suất lũy tích của hai nhóm TNg và ĐC ............................. 81
Bảng 3.6. Tổng hợp các tham số thống kê của hai nhóm TNg và ĐC...................... 81
ỂU Ồ
Biểu đồ 3.1.Biểu đồ điểm trung bình các tiêu chí của hai nhóm TNg và ĐC .......... 79
Biểu đồ 3.2. Phân bố điểm của hai nhóm TNg và ĐC .............................................. 79
ỒT Ị
Đồ thị 3.1. Phân phối tần suất của hai nhóm TNg và ĐC ......................................... 80

công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi giáo dục phải đổi mới một cách căn
bản và toàn diện để đào tạo thế hệ trẻ thành những con người phát triển toàn diện,
có đầy đủ tri thức và năng lực, năng động, sáng tạo dám nghĩ dám làm. Vì thế
Đảng, Nhà nước luôn coi giáo dục là quốc sách hàng đầu.
Chiến lược giáo dục 2011 - 2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm
theo quyết định số 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng chính phủ có nêu:
“Đổi mới căn bản toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã
hội hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế, thích ứng với nền kinh tế thị trường định

Version
Select.Pdf
hướng xã hộiDemo
chủ nghĩa.
Chất -lượng
giáo dụcSDK
được nâng cao một cách toàn diện,
gồm: giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, năng lực sáng tạo, năng lực thực hành, năng
lực ngoại ngữ và tin học….” [6]. Để thực hiện mục tiêu đó, cần phải đổi mới giáo
dục một cách căn bản và toàn diện, trong đó trước hết cần phải đổi mới phương
pháp dạy học (PPDH) theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của
học sinh (HS), chống lại thói quen học tập thụ động, giáo điều. Đồng thời phải quan
tâm đến việc phát triển năng lực chung và năng lực đặc thù cho học sinh . Trong đó,
đối với bộ môn Vật lý trước hết là năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn, năng
lực thực hành (NLTH)…
Nghị quyết số 29 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn
bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại
hóa đất nước đã chỉ rõ: “ hát tri n giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo
nhân lực, bồi dư ng nhân tài. Chu n mạnh quá tr nh giáo dục t chủ ếu trang bị
kiến thức sang phát tri n toàn diện năng lực và phẩm chất người học.


lượng trang thiết bị thực hành vật lý còn hạn chế, một số bài thí nghiệm không có
thiết bị còn các bài có thí nghiệm thì dụng cụ thiếu chính xác, không đồng bộ...
Điều đó, đã gây ra khó khăn cho giáo viên trong việc sử dụng thí nghiệm trong dạy
học vật lý, làm ảnh hưởng đến chất lượng dạy học, nhất là việc rèn luyện kỹ năng
(KN) thực hành (TH) cho học sinh. Vì vậy, việc nghiên cứu khai thác, tự tạo và sử
dụng các thí nghiệm tự tạo (TNTT) trong dạy học vật lý (DHVL) ở trường phổ
thông là thực sự cần thiết. Với dụng cụ thí nghiệm tự làm nó đáp ứng tốt việc thực
hành đồng loạt của học sinh, đồng thời tạo cơ hội cho các học sinh tự tạo dụng cụ,
tự lắp ráp và tiến hành thí nghiệm là điều kiện thuận lợi để bồi dưỡng cho học sinh
năng lực thực hành thí nghiệm.

7


Chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển thể ” Vật lý 10 có nhiều kiến thức
có thể được hình thành cho học sinh qua các thí nghiệm mà hầu hết các thí nghiệm
này đơn giản học sinh có thể tự tạo được với sự hướng dẫn giáo viên (GV), qua đó
có thể bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh.
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “ ồi dưỡng
năng lực thực hành cho học sinh trong tổ chức dạy học chương “ hất rắn và
chất lỏng, sự chuyển thể” Vật lý 10 Trung học phổ thông với thí nghiệm tự tạo”
2. Mục tiêu nghiên cứu
Đề xuất quy trình tổ chức dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực thực hành
cho học sinh với thí nghiệm tự tạo và vận dụng vào dạy học chương “Chất rắn và chất
lỏng. Sự chuyển thể”, Vật lý 10 nhằm bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh
3. Giả thuyết khoa học
Nếu đề xuất được quy trình tổ chức dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực
thực hành cho học sinh với thí nghiệm tự tạo và vận dụng vào dạy học vật lý thì sẽ
góp phần phát triển năng lực thực hành cho học sinh, qua đó nâng cao hiệu quả dạy
học vật lý ở trường phổ thông.

Với đề tài “Bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh trong tổ chức dạy
học chương chất rắn và chất lỏng, sự chuyển thể vật lý 10 Trung học phổ thông với
thí nghiệm tự tạo ”, chúng tôi sẽ kế thừa cơ sở lý luận của những công trình nghiên
cứu trước đây, đồng thời sẽ tập trung nghiên cứu và tổ chức dạy học theo định
hướng bồi dưỡng năng lực thực hành với sự hỗ trợ của TNTT.
5. ối tượng nghiên cứu
Hoạt động dạy học vật lý theo hướng bồi dưỡng năng lực thực hành của học

Version
- Select.Pdf
sinh ở trườngDemo
trung học
phổ thông
(THPT). SDK
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc bồi dưỡng năng lực thực
hành cho học sinh trong dạy học vật lý ở trường phổ thông.
- Nghiên cứu thực trạng của việc sử dụng thí nghiệm tự tạo trong tổ chức dạy
học chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển thể”, Vật lý 10.
- Nghiên cứu đề xuất quy trình tổ chức dạy học vật lý theo hướng bồi
dưỡng năng lực thực hành cho học sinh với thí nghiệm tự tạo.
- Nghiên cứu nội dung, đặc điểm chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển
thể”,Vật l 10.
- Tự tạo thí nghiệm chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển thể”, Vật lý 10.
- Thiết kế tiến trình dạy học cho một số bài học cụ thể chương “Chất rắn và
chất lỏng. Sự chuyển thể”, Vật lý 10 theo hướng bồi dưỡng năng lực thực hành của
học sinh với thí nghiệm tự tạo.

9


Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở trường THPT để đánh giá hiệu quả của
việc sử dụng thí nghiệm tự tạo tổ chức dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực thực
hành của học sinh.
9. óng góp mới của đề tài
- Bổ sung và làm phong phú thêm cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học
theo hướng bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh qua việc sử dụng thí nghiệm
tự tạo.
- Đề xuất tiến trình tổ chức dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực thực

10


hành cho học sinh với thí nghiệm tự tạo.
- Thiết kế tiến trình dạy học một số kiến thức cụ thể trong chương “Chất rắn
và chất lỏng. Sự chuyển thể”, Vật l 10 theo hướng bồi dưỡng năng lực thực hành
cho học sinh qua thí nghiệm tự tạo.
10. ấu trúc của luận văn
Phần mở đầu
Phần nội dung
hương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc bồi dưỡng năng lực thực hành
cho học sinh trong dạy học Vật lý ở trường phổ thông
hương 2. Tổ chức dạy học chương “Chất rắn và chất lỏng. Sự chuyển
thể”, Vật lý 10 theo định hướng bồi dưỡng năng lực thực hành cho học sinh với thí
nghiệm tự tạo
hương 3. Thực nghiệm sư phạm
Phần kết luận
Tài liệu tham khảo
Phụ lục

Demo Version - Select.Pdf SDK