ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH NGA

SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC NHÓM
PHẦN “NHIỆT HỌC” VẬT LÝ 10 THEO ĐỊNH
HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Chuyên ngành : Lý luận và phƣơng pháp dạy học bộ môn Vật lý
Demo Version - Select.Pdf SDK
Mã số
: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
PGS.TS. LÊ VĂN GIÁO

Thừa Thiên Huế, năm 2016

i


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và
kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép
sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

Tác giả

Mặc dù đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ và bằng sự nỗ lực
của bản thân, song trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn
sẽ không tránh khỏi những thiếu sót. Tác giả rất mong nhận được sự
đóng góp, bổ sung của Hội đồng bảo vệ luận văn cùng Quý độc giả
để đề tài được hoàn thiện hơn.

Huế, tháng 09 năm 2016
Nguyễn Thị Thanh Nga

iii


MỤC LỤC
Phụ bìa…………… ................................................................................................................i
Lời cam đoan…….................................................................................................................ii
Lời cảm ơn…........................................................................................................................iii
Mục lục...................................................................................................................................1
Bảng chữ viết tắt.....................................................................................................................4
Danh mục bảng, biểu đồ, đồ thị, hình……………….............................................................5
MỞ ĐẦU ............................................................................................................................... 6
1. Lí do chọn đề tài ................................................................................................................ 6
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ................................................................................................. 8
3. Mục tiêu của đề tài ........................................................................................................... 10
4. Giả thuyết khoa học ......................................................................................................... 10
5. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài ...................................................................................... 11
6. Đối tượng nghiên cứu ...................................................................................................... 11
7. Phạm vi nghiên cứu ......................................................................................................... 11
8. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................................. 11

Demo

của các nhóm học tập ................................................................................................... 18
1.1.4.4. Thí nghiệm cũng có thể được sử dụng để củng cố ......................................... 19
1.2. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực ............................................................... 19
1.2.1. Khái niệm năng lực ................................................................................................ 19
1.2.2. Dạy học nhóm theo định hướng phát triển năng lực.............................................. 20
1.3. Định hướng phát triển năng lực của học sinh trong dạy học nhóm có sử dụng thí
nghiệm ................................................................................................................................. 21
1.3.1. Vai trò của dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm đối với việc phát triển năng lực
của học sinh ..................................................................................................................... 21
1.3.2. Phát triển một số năng lực cho học sinh trong dạy học nhóm có sử dụng thí
nghiệm ............................................................................................................................. 26
1.3.2.1. Phát
triểnVersion
năng lực hợp
tác trong dạy SDK
học nhóm có sử dụng thí nghiệm........ 26
Demo
- Select.Pdf
1.3.2.2. Phát triển năng lực thực hành trong dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm.... 36
1.5. Thực trạng dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm theo định hướng phát triển năng lực
của HS ở các trường THPT hiện nay ................................................................................... 51
1.6. Kết luận Chương 1 ........................................................................................................ 54
Chƣơng 2. TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM CÓ SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM PHẦN
“NHIỆT HỌC” VẬT LÝ 10 THPT THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG
LỰC ..................................................................................................................................... 56
2.1. Đặc điểm chung của phần Nhiệt học ............................................................................ 56
2.2. Hệ thống thí nghiệm dùng trong dạy học nhóm phần “Nhiệt học” Vật lý 10 THPT theo
định hướng phát triển năng lực ............................................................................................ 57
2.2.1. TN định luật Bôi-lơ Ma-ri-ốt ................................................................................. 57
2.2.2. TN định luật Sác-lơ ................................................................................................ 57

3.4.3. Kiểm định giả thuyết thống kê ............................................................................... 92
3.5. Kết luận chương 3 ......................................................................................................... 93
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................. 98
PHỤ LỤC............................................................................................................................ P1

3


BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt

STT

Viết đầy đủ

1

DH

Dạy học

2

ĐC

Đối chứng

3


THPT

Trung học phổ thông

9

TN

Thí nghiệm

10

TNg

Thực nghiệm

11

TNSP

Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

4


DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH
Hình 1.1. Tháp học tập......................................................................................................... 15
Bảng 1.1. Biểu hiện năng lực hợp tác .................................................................................. 27

Đồ thị 3.3. Phân bố tần suất tích luỹ của nhóm TNg và nhóm ĐC ................................... 91
Bảng 3.7. Bảng phân loại điểm bài kiểm tra 1 tiết của HS theo học lực ............................. 91
Bảng 3.8. Bảng tổng hợp các tham số ................................................................................. 91

5


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Giáo dục và đào tạo luôn được coi là động lực của sự phát triển kinh tế xã hội,
là nhân tố có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng nguồn nhân lực của một quốc
gia. Giáo dục nước ta hiện nay đang đứng trước đòi hỏi phải đổi mới căn bản và
toàn diện nhằm đáp ứng yêu cầu sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
Định hướng đổi mới về phương pháp giáo dục đã được thể chế hóa trong Luật
Giáo dục năm 2005, điều 28 đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát
huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm
của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo
nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm,
đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[15].
Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn
bản, toàn diện
giáo Version
dục và đào
tạo cũng đã SDK
khẳng định: “Đổi mới chương trình
Demo
- Select.Pdf
nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ; dạy
người, dạy chữ và dạy nghề… Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học

- Select.Pdf
SDKhọc. Đặc biệt nếu vận dụng DH
dưỡng, phát Demo
triển cácVersion
NL chung
cốt lỏi của người
nhóm trong DH môn khoa học thực nghiệm gắn liền với TN như Vật lý thì sẽ thuận
lợi hơn trong việc tổ chức hoạt động DH nhằm phát triển các NL chuyên biệt từ
môn họcđó cũng là cơ sở để phát triển các NL chung cần thiết. Bởi trong DH vật lý,
TN không chỉ cung cấp kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, mà còn là yếu tố kích
thích hứng thú và sáng tạo của HS trong học tập.
Bên cạnh đó, Vật lýcũnglà môn học có nhiều kiến thức liên quan đến hiện
tượng tự nhiên, đến ứng dụng trong kỹ thuật và đời sống. Nhiều kiến thức khá trừu
tượng đối với HS, trong trường hợp đó cần phải sử dụng TN nhằm tăng tính trực
quan giúp HS dễ hiểu, dễ tiếp thu và biết vận dụng các kiến thức đã thu nhận được
vào thực tiễn và đời sống. Và đặc biệt hiệu quả nếu GV biết đưa TN vào DH nhóm
một cách phù hợp chẳng hạn như tổ chứccho HS làm TN với nhau theo nhómđể các
em có thể học hỏi, hỗ trợ lẫn nhau, phối hợp với nhau cùng thực hiện nhiệm vụ học

7


tập. Qua đó, cũng để phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động và sáng tạo của HS
vừađể HS có cơ hội phát triển NL. Thông qua việc giải quyết nhiệm vụ học tập
chung trong nhóm như:cùng nhau tiến hành TN;tranh luận với nhau về các hiện
tượng vật lý; thảo luận về kết quả TN;.., HS phải giải quyết một loạt các mối quan
hệ xã hội như quan hệ với các cá nhân trong một nhóm, quan hệ với các nhóm khác,
với GV. Như vậy có thểnói tổ chức DH nhóm có sử dụng TNkhông chỉ giúp HS
lĩnh hội kiến thức vật lý một cách sâu sắc, mà còn góp phần quan trọng vào việc
phát triển NL cho HS, trong đó phải kể đến các NLnhư: NL thực hành, NL hợp tác,



trong DH ở nước ta. Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, học viên
cao học về lĩnh vực này đã được xuất bản, được công bố trên các tạp chí khoa học.
Nguyễn Hữu Châu, trong bài viết Dạy học hợp tác đăng trên Tạp chí Thông
tin khoa học giáo dục số 114, năm 2005 đã đưa ra khái niệm DH hợp tác, các bước
tiến hành và một số ví dụ minh họa về DH hợp tác [6].
Trong giáo trình Lí luận dạy học của Lê Phước Lộc, Đại học Cần Thơ, năm
2004, ở phần nội dung giới thiệu về một số phương pháp DH thường dùng, tác giả
có trình bày sáu vấn đề cơ bản cần phải nắm vững khi DH theo nhóm như: khái
niệm về kiểu nhóm, sự khác nhau giữa dạy học theo nhóm và dạy học truyền thống,
ưu việt của học theo nhóm hợp tác, một số kĩ năng giao tiếp, các kiểu học nhóm và
cách tổ chức, một số kiểu nội dung bài học có thể tổ chức học hợp tác [11].
Tác giả Thái Duy Tuyên trong tài liệu: Phương pháp dạy học truyền thống và
đổi mới, đã trình bày về Dạy học hợp tác nhóm. Trong đó, tác giả đã chỉ ra những
tính chất cơ bản của sự hợp tác học tập, quy trình tổ chức dạy học theo phương pháp
hợp tác nhóm trong đó có những bước như thành lập nhóm học tập, giải thích mục

Demo
- Select.Pdf
tiêu và nhiệm
vụ bàiVersion
học cho HS,
theo dõi vàSDK
điều chỉnh tiến trình hợp tác nhóm,
nhận xét tương tác nhóm. Qua kinh nghiệm của mình, Thái Duy Tuyên khẳng định:
“dạy học hợp tác nhóm tại lớp đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống con người.
Nó quyết định sự thành bại của mỗi cá nhân trong xã hội” [19, tr. 411]. Bên cạnh
đó, tác giả cũng bàn luận thêm: “Rèn luyện các kĩ năng hợp tác ngay từ khi HS còn
ngồi trên ghế nhà trường là rất quan trọng. Dạy các kĩ năng hợp tác cần được coi

với sựVersion
hỗ trợ của
thí nghiệm vàSDK
phiếu học tập”, Huế- năm 2014, đã
xây dựng quy trình DH nhóm với sự hỗ trợ của TN và phiếu học tập [17].
Như vậy có thể nói DH nhóm nói chung và DH nhóm với sự hỗ trợ của TN
nói riêng đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, tuy nhiên vẫn chưa có công
trình nào nghiên cứu về sử dụng TN trong DH nhóm phần “Nhiệt học” Vật lý 10
THPT theo định hướng phát triển NL.
3. Mục tiêu của đề tài
Xây dựng được quy trình tổ chức DH nhóm có sử dụng TN vật lý theo định
hướng phát triển năng lực và vận dụng vào DH phần “Nhiệt học” Vật lý 10 THPT.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng được quy trình DH nhóm có sử dụng TN theo định hướng phát
triển NL và vận dụng quy trình này vào tổ chức DH thì sẽ góp phần phát triểnNL
cho HSvà nâng cao hiệu quả DH.

10


5. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
- Nghiên cứu cơ sở lí luận về DH nhóm có sử dụng TN theo định hướng phát
triểnNL;
- Tìm hiểu và đánh giá thực trạng việc DH nhóm có sử dụng TN theo định
hướng phát triển NL trong DH vật lý ở trường THPT hiện nay;
- Nghiên cứu xây dựng quy trình DH nhóm có sử dụng TN theo định hướng
phát triển NL;
- Nghiên cứu đặc điểm phần “Nhiệt học” Vật lý 10 THPT và đề xuất tiến trình
DH nhóm có sử dụng TN một số bài học cụ thể trong phần “Nhiệt học” Vật lý 10
THPT nhằm hướng đến việc phát triển NL của HS;

- Dự giờ, quan sát việc dạy của GV và việc học của HS trong quá trình TNSP.
8.3. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm
Thực hiện các bài dạy đã thiết kế, so sánh với lớp ĐC để đánh giá mức độ hiệu
quả và tính khả thi của đề tài nghiên cứu.
8.4. Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng phương pháp thống kê toán học để trình bày kết quả TNSP và kiểm
định giả thuyết thống kê về sự khác biệt trong kết quả kiểm tra NL của HS cũng như
trong kết quả học tập của HS ở hai lớp TNgvà ĐC.
9. Những đóng góp mới của đề tài
- Bổ sung, hoàn thiện phần cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng TN
trong DH nhóm theo định hướng phát triển NL;
- Xây dựng được quy trình DH nhóm có sử dụng TN theo định hướng phát
triểnNL;
- Đề xuất được tiến trình DH nhóm có sử dụng TN một số bài học cụ thể trong

- Select.Pdf
SDK
phần “Nhiệt Demo
học” VậtVersion
lý 10 THPT
nhằm hướng
đến việc phát triểnNL của HS.
10. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn còn có
phần nội dung gồm 3 chương:
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng thí nghiệm trongdạy
học nhómtheo định hướng phát triển năng lực
Chƣơng 2: Thiết kế tiến trình dạy học nhóm có sử dụng thí nghiệm phần
“Nhiệt học” Vật lý 10THPT theo định hướng phát triển năng lực
Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm