TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

LƯU MINH TRUYỀN

ĐIỀU TRA ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG KỸ THUẬT
CANH TÁC SEN LẤY CỦ TẠI TỈNH SÓC TRĂNG

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP KỸ SƯ KHOA HỌC CÂY TRỒNG
CHUYÊN NGÀNH: CÔNG NGHỆ GIỐNG CÂY TRỒNG

Cần Thơ - 2012


TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP KỸ SƯ KHOA HỌC CÂY TRỒNG
CHUYÊN NGÀNH: CÔNG NGHỆ GIỐNG CÂY TRỒNG

Tên đề tài:

ĐIỀU TRA ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG KỸ THUẬT
CANH TÁC SEN LẤY CỦ TẠI TỈNH SÓC TRĂNG

Cán bộ hướng dẫn:

Sinh viên thực hiện:

PGs.Ts Nguyễn Minh Chơn


Hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp đã chấp thuận luận văn tốt nghiệp Kỹ Sư Khoa
Học Cây Trồng, chuyên ngành Công Nghệ Giống Cây Trồng với đề tài:

ĐIỀU TRA ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG KỸ THUẬT
CANH TÁC SEN LẤY CỦ TẠI TỈNH SÓC TRĂNG

Do sinh viên Lưu Minh Truyền thực hiện và bảo vệ trước hội đồng
Ý kiến của Hội Đồng chấm luận văn tốt nghiệp:..... .......................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................
Luận văn tốt nghiệp được Hội Đồng đánh giá ở mức:
Cần Thơ, ngày … tháng … năm 2012
Hội đồng

.........................................

............................................
DUYỆT KHOA
Trưởng Khoa Nông Nghiệp

..............................................

iv

......................................


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của nhóm nghiên cứu, Thầy hướng


vi


QUÁ TRÌNH HỌC TẬP
I. LÝ LỊCH SƠ LƯỢC
Họ và tên: Lưu Minh Truyền

Giới tính: Nam

Năm sinh: 05/03/1990

Dân tộc: Kinh

Nơi sinh: Thành phố Long Xuyên, Tỉnh An Giang
Địa chỉ liên lạc: 84/5, đường Trần Hưng Đạo, khóm Đông Thịnh II, phường
Mỹ Phước, thành phố Long Xuyên, tỉnh An Giang
Điện thoại: 0973393824
E-mail:
II. QUÁ TRÌNH HỌC TẬP
1. Tiểu học
Thời gian đào tạo từ năm: 1996 đến 2001
Trường: Tiểu học Châu Văn Liêm
2. Trung học cơ sở
Thời gian đào tạo từ năm: 2001 đến 2005
Trường: Trung học cơ sở Nguyễn Trãi.
3. Trung học phổ thông
Thời gian đào tạo từ năm: 2005 đến 2008
Trường: Trung học phổ thông Long Xuyên
Ngày …. tháng …. năm ……

phát triển. Sâu bệnh gây hại chủ yếu là sâu ăn lá và bọ trĩ. Năng suất sen thu được
còn khá thấp, giá thu mua củ sen luôn biến động, không ổn định trong năm. Để việc
trồng sen trở nên có hiệu quả thì diện tích trồng sen cần tập trung thành vùng, khu
vực chuyên canh để dễ bảo vệ chăm sóc. Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh công tác
khuyến nông, hỗ trợ tập huấn về kỹ thuật canh tác cũng như biện pháp phòng trừ
sâu bệnh cho người nông dân cũng rất cần thiết.

viii


MỤC LỤC
Mục

Nội dung

Trang

TÓM LƯỢC ......................................................................................................... viii
MỤC LỤC ........................................................................................................... ix
DANH SÁCH BẢNG ........................................................................................... xiii
DANH SÁCH HÌNH............................................................................................. xv
DANH SÁCH TỪ VIẾT TẮT .............................................................................. xvi
MỞ ĐẦU.....................................................................................................................
1
CHƯƠNG 1: LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU................................................................ 2
2
1.1 GIỚI THIỆU SƠ LƯỢC VỀ CÂY SEN ...........................................................
1.1.1 Nguồn gốc................................................................................................2
1.1.2 Phân loại giống sen.......................................................................................
3

1.6.3 Nhân giống bằng ngó....................................................................................
12
1.6.4 Cấy mô..........................................................................................................
13
1.7 KỸ THUẬT CANH TÁC SEN...........................................................................
13
1.7.1 Kỹ thuật trồng ...............................................................................................
1.7.2 Vai trò của các yếu tố đa vi lượng đối với cây trồng................................15
18
1.7.3 Một số sâu bệnh hại chính trên cây sen và biện pháp phòng trị ....................
1.7.4 Thu hoạch ................................................................................................19
1.7.5 Bảo quản và tồn trữ...................................................................................20
1.7.6 Điều kiện tồn trữ .......................................................................................20
21
CHƯƠNG 2: PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP .................................................
2.1 Địa bàn điều tra ...............................................................................................21
2.1.1 Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên tỉnh Sóc Trăng ....................................21
2.1.2 Phương tiện điều tra..................................................................................24
24
2.2 Phương pháp điều tra và thu thập số liệu ............................................................
2.2.1 Thu thập số liệu ........................................................................................24
2.2.2 Phương pháp điều tra ................................................................................24

x


2.2.3 Phương pháp xử lý kết quả .............................................................................25
27
CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN................................................................
27

3.2.8.3 Giá bán ...............................................................................................46
3.3 HIỆU QUẢ KINH TẾ KHI THU HOẠCH ....................................................46
3.4 Ý KIẾN CỦA HỘ TRỒNG SEN ....................................................................47
3.4.1 Tình hình tiếp nhận thông tin kỹ thuật trồng sen......................................47
3.4.2 Thuận lợi................................................................................................ 48
3.4.3 Khó khăn................................................................................................ 49
3.4.4 Ý kiến đề xuất của hộ trồng sen................................................................50
CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ ................................................................51
4.1 KẾT LUẬN .....................................................................................................51
4.2 ĐỀ NGHỊ.........................................................................................................51
TÀI LIỆU THAM KHẢO.........................................................................................52
PHỤ CHƯƠNG 1 .....................................................................................................55
PHỤ CHƯƠNG 2 .........................................................................................................
58
PHỤ CHƯƠNG 3 .....................................................................................................61

xii


DANH SÁCH BẢNG
Bảng

Tựa bảng

Trang

1.1 Giá trị dinh dưỡng của 100 g củ sen và hạt sen (Nguyễn Quốc Vọng,
2001)..............................................................................................................................
6
1.2 Nhu cầu dinh dưỡng trên một ha trong khoảng biến động các dưỡng chất

3.13 Số hộ và phần trăm số hộ có mức năng suất khác nhau trong vùng điều
tra...............................................................................................................................44
46
3.14 Chi phí đầu tư cho trồng sen theo thời giá năm 2011-2012................................
3.15 Tổng thu nhập do trồng sen theo thời giá năm 2011-2012 ...............................47
3.16 Tình hình tiếp nhận thông tin kỹ thuật trồng sen ..............................................47
3.17 Những thuận lợi trong canh tác sen ................................................................48
3.18 Những khó khăn trong canh tác sen................................................................49
3.18 Những ý kiến đề xuất của các hộ trồng sen ......................................................50

xiv


DANH SÁCH HÌNH
Hình

Tựa hình

Trang

2 Bảng đồ hành chánh tỉnh Sóc Trăng ......................................................................22
3.1 Sơ đồ kỹ thuật canh tác sen.................................................................................30
3.2 Phần trăm số hộ có và không có bờ bao trong vùng điều tra. .............................33
3.3 Phần trăm số hộ có và không chuẩn bị ao trong vùng điều tra. ..........................34
3.4 Phần trăm số hộ có và không xử lý giống trong vùng điều tra. ..........................36
3.5 Phần trăm số hộ có và không làm cỏ trong vùng điều tra...................................38
3.6 Phần trăm số hộ chọn hình thức bán khác nhau trong vùng điều tra ..................45

xv


cạnh tranh với diện tích lúa. Đặc biệt theo Nguyễn Quốc Vọng (2001), cây sen có
thể chịu được nồng độ muối nhất định. Điều này mở ra một triển vọng mới trong
việc trồng sen ở những nơi bị nhiễm mặn.
Trong những năm gần đây, cây sen tỏ ra có giá trị kinh tế và được quan tâm
nghiên cứu rất nhiều. Các tài liệu xuất bản trên thế giới về sen tăng lên liên tục từ
năm 1981 đến năm 2007 (Tian, 2008). Tuy nhiên, các tài liệu cũng như những
nghiên cứu trong nước về cây sen chưa có nhiều. Thực tế cho thấy nông dân canh
tác sen chủ yếu là dựa vào kinh nghiệm bản thân và trao đổi kinh nghiệm qua lại lẫn
nhau cho nên các biện pháp canh tác của người dân cũng còn nhiều giới hạn nhất
định. Chính vì vậy đề tài: “ Điều tra đánh giá hiện trạng kỹ thuật canh tác sen
lấy củ tại tỉnh Sóc Trăng” được thực hiện nhằm:
- Phân tích đánh giá hiện trạng kỹ thuật canh tác, hiệu quả kinh tế và các yếu
tố ảnh hưởng đến sản xuất sen lấy củ.
- Tìm hiểu nhu cầu cần hỗ trợ để phát triển sản xuất sen lấy củ của các nông
hộ, làm tiền đề cho các nghiên cứu sau này.

1


CHƯƠNG 1
LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU
1.1 GIỚI THIỆU SƠ LƯỢC VỀ CÂY SEN
1.1.1 Nguồn gốc
Cây sen (Nelumbo nucifera Gaertn., có tên khác là Nelumbium nelumbo (L.)
Druce, và Nelumbium speciosum Willd.) thuộc họ Nelumbonaceae, là loại thực vật
thủy sinh đa niên có nguồn gốc từ châu Á, Ba Tư, Ấn Độ (Makino, 1979) và đã lan
rộng sang Trung Quốc và khu vực Đông Bắc của Australia (Hoshikawa, 1970;
Herklots, 1972 trích dẫn bởi Nguyễn Quốc Vọng, 2001). Ngoài tên gọi quen thuộc
là lotus và sacred lotus, N. nucifera còn được gọi với nhiều tên khác nhau như East
India lotus, Egyptian lotus, Indian lotus, Chinese lotus, Oriental lotus, sacred water

Nelumbo nucifera Gaertn., là loài sen được trồng phổ biến ở nước ta. Đã có
một số tác giả xem xét sự khác nhau giữa các nhóm sen trong loài này, tuy nhiên
cũng chỉ ở mức độ gọi tên dựa vào đặc điểm hoa, mục đích sử dụng hay địa danh.
Viện nghiên cứu thực vật Wuhan ở Trung Quốc đã sưu tập được 125 giống sen và
phân những giống sen này thành các nhóm theo mục đích sử dụng. Theo Nguyễn
Quốc Vọng (2001), dựa vào phương pháp phân loại này thì sen được phân thành các
nhóm sau:
- Nhóm sen cho củ: cho năng suất củ rất cao, chất lượng tốt nhưng không có
hoặc có hoa rất ít.
- Nhóm sen cho hoa: cho hoa to, nhiều, màu sắc đẹp nhưng không có củ.
Cánh hoa nhiều, còn được gọi là hoa nghìn cánh. Màu sắc của hoa thay đổi từ màu
trắng, vàng, tím, đỏ, hoặc có 2 màu trên cùng một cánh hoa, thường màu trắng ở
phần dưới và tím hoặc hồng ở trên. Nhóm sen cho hoa cũng có gương nhưng hột
nhỏ, năng suất kém.
- Nhóm sen cho hột: cho nhiều hột với tỷ lệ hột chắc cao. Hột lớn, có hương
vị thơm ngon. Cánh hoa ít, màu đỏ, rễ thường mãnh và không có củ.
Ở nước ta chưa có nhiều tài liệu về các giống sen, thường thì phân biệt các
giống theo màu hoa. Theo Nguyễn Khắc Mỹ (2001) thì có 3 loại sen:

3


- Sen cho củ: thường cho hoa màu trắng (chỉ một số ít có hoa đỏ), nhóm này
cho ít hoa và gương, được trồng phổ biến tại Vĩnh Long, Cần Thơ.
- Sen cho gương: nhóm sen ta (gương lõm), sen Đài Loan (gương to và phù
lên), được trồng phổ biến ở huyện Tháp Mười, Cao Lãnh (Đồng Tháp).
- Sen cho hoa để trang trí: hoa nhiều màu, ít trồng ở Việt Nam.
1.2 GIÁ TRỊ CỦA CÂY SEN
1.2.1 Hoa sen trong kiến trúc xây dựng, điêu khắc
Theo Thích Hạnh Tuệ (2008), thì ở New Delhi-Ấn Độ, có hẳn một ngôi đền

nước trích lá sen hạn chế hấp thu chất dinh dưỡng, nhất là chất béo và carbohydrate,
kích thích biến dưỡng chất béo, tăng cường tiêu thụ năng lượng (Ono et al., 2006).
Hoa sen: đuợc nấu uống trị bệnh tim, trỉ, co thắt vùng bụng, cầm máu.
Cuống hoa đuợc dùng trong cầm máu viêm loét dạ dày, rối loạn kinh nguyệt. Nhụy
sen có tác dụng bổ thận, rất hữu ích trong điều trị rối loạn tuyến nội tiết sinh dục, trị
bệnh tiểu sót, xuất tinh sớm, thông huyết, chảy máu dạ con.
Hạt sen: chín có tính bổ tì được sử dụng trong điều trị tiêu chảy mãn tính,
tăng tiết dịch và khí hư cũng như có tác dụng an thần, rất hiệu quả trong điều trị
bệnh mất ngủ và tim đập nhanh.
Tâm sen: (liên tâm) có tác dụng làm an thần, trị mất ngủ, sốt cao với thần
kinh căng thẳng, cao huyết áp. Gương sen chứa protein, carbohydrate và mang
lượng nhỏ alkaloid nelumbine, sử dụng để cầm máu, trị lo âu, sốt rét (Nguyễn Quốc
Vọng, 2001).
Về giá trị dinh dưỡng, hạt sen có hàm lượng bột đường và protein khá cao, ít
chất béo. Hàm lượng calcium cao, cần thiết cho phát triển xương, máu và chất dịch
trong cơ thể. Magnesium có hàm lượng trung bình, đây là chất cần thiết trong tế bào
chất và liên bào để duy trì thẩm thấu, là thành phần cấu tạo của các enzyme trong
phản ứng tổng hợp, đặc biệt là muối MgATP2 rất cần thiết trong tổng hợp
nucleotide. Đồng và kẽm hàm lượng trung bình, cần thiết trong hình thành hồng
huyết cầu. Hàm lượng Chromium trong hạt khá cao, đây là vi chất tham gia vào quá
trình biến dưỡng chất bột đường, nếu thiếu gây bệnh tiểu đường, đục thủy tinh thể,

5


căng thẳng thần kinh, xơ cứng động mạch (Omata et al., 1992). Giá trị dinh dưỡng
của củ sen và hạt sen được trình bày ở Bảng 1.1.
Bảng 1.1 Giá trị dinh dưỡng của 100 g củ sen và hạt sen (Nguyễn Quốc Vọng, 2001)
Củ


470,00
0,09
0,02
0,20
55,00

Hạt
Tươi
81,00
68,00
285,00
1,80
0,00
15,80
0,60
17,60
55,00
0,50
19,00
350,00
0,07
0,01
0,20
37,00

Luộc
67,70
121,00
506,00
8,10


1.3 TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ SEN TRÊN THẾ GIỚI
Sen được trồng nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật
Bản, Hàn Quốc, các nước Đông Nam Á, Nga và một số nước châu Phi. Sen cũng
được trồng ở châu Âu và châu Mỹ nhưng với mục đích trang trí hơn là thực phẩm
(Nguyễn Quốc Vọng, 2001).
1.3.1 Trung Quốc
Sen được gọi là Lian, Lin, Ou, Her hoặc Shuai Furong (Liu, 1994), được
trồng ở Trung Quốc ít nhất từ thế kỷ XII trước công nguyên (Herklot, 1972 trích
dẫn bởi Nguyễn Quốc Vọng, 2001). Củ sen (Lianngau, Ou) và hạt sen (Lian-zi,
Lian-mi) được sử dụng làm thực phẩm hơn 3.000 năm (Liu, 1994; Herklot, 1972
trích dẫn bởi Nguyễn Quốc Vọng, 2001). Sen được trồng khắp Trung Quốc, đặc biệt

6


ở các tỉnh có nhiều ao hồ kênh rạch và ở các con sông như: Zhejiang, Jiangsu,
Jiangxi, Hunan, Hubei, Anhui, Guangdong, và Fujian.
Diện tích trồng sen của Trung Quốc được ước tính là trên 133.400 ha (Liu,
1994). Nếu sản lượng trung bình của sen là 22,5 tấn/ha, Trung Quốc có khả năng
sản xuất trên 3 triệu tấn củ sen mỗi năm. Thời vụ thu hoạch củ sen của Trung Quốc
kéo dài từ tháng 8 đến tháng 3 năm sau.
Theo Nguyễn Quốc Vọng (2001), có 3 loại sen được trồng ở Trung Quốc tùy
vào mục đích sử dụng. Có những giống chuyên cho gương hay hạt sen (Lian-zi,
Lian-mi), có những giống cho hoa (Lian-hua, Her-ha) và có những giống cho củ sen
(Lian-ngau, Ou-han). Ở Trung Quốc có nhiều loại sen, đặc biệt là các loại sen cho
củ có giá trị, chúng khác nhau về màu sắc hoa, thành phần tinh bột và mực nước
trồng. Ở Viện Nghiên cứu thực vật Wuhan, Trung Quốc có 125 giống sen được
trồng để nghiên cứu.
1.3.2 Nhật Bản

với giá củ sen, trong khi sản lượng hạt của Đài Loan chỉ bằng 5% sản lượng củ sen.
Thời vụ thu hoạch củ sen của Đài Loan kéo dài từ tháng 6 đến tháng 11, tập trung
vào tháng 8.
1.3.4 Hàn Quốc
Năm 1995, diện tích canh tác sen của Hàn Quốc là 291 ha, đạt sản lượng
9.261 tấn củ (Anonymous, 1997). Năng suất củ sen trung bình của Hàn Quốc là
31,83 tấn/ha. Củ sen đạt sản lượng thứ tư sau củ cải (1.435.296 tấn trên 35.518 ha,
carrot (160.759 tấn trên 5.994 ha), burdock (6.530 tấn trên 336 ha). Thời vụ thu
hoạch củ sen từ tháng 8 đến tháng 12 (Nguyễn Quốc Vọng, 2001).
1.4 TÌNH HÌNH SẢN XUẤT SEN Ở NƯỚC TA
Ở nước ta chưa có số liệu thống kê chính xác về diện tích trồng sen. Ước tính
chỉ trên dưới 3.000 ha. Theo Nguyễn Phước Tuyên (2008), năm 1990-1996, các tỉnh
Cần Thơ, Sóc Trăng có trồng sen lấy củ bán cho công ty Meko xuất qua Nhật Bản.
Năm 1996 xuất qua Nhật được 3 tấn củ sen muối với giá CIF 343 Yen/kg, năm
1997 xuất đuợc 50 tấn với giá CIF 93 Yen/kg. Nhưng do phần lớn diện tích sen lúc

8


đó được trồng trên đất sét nặng, củ chậm phát triển đến 6 tháng mới thu hoạch, hình
dạng củ không đẹp nên nhiều lô hàng bị trả về.
Hiện nay, ở ĐBSCL bên cạnh những giống sen hoang dại còn có sự phát
triển của các giống sen Đài Loan lấy ngó và lấy hột. Đồng Tháp là tỉnh có diện tích
trồng sen lấy hột lớn nhất cả nước với diện tích khoảng 1.020 ha vào năm 2005
(Nguyễn Phước Tuyên, 2008). Bên cạnh đó, ở các tỉnh An Giang, Vĩnh Long, Sóc
Trăng, Trà Vinh, Cần Thơ, Hậu Giang, Bến Tre… cũng đã có một diện tích trồng
sen khá lớn với ba nhóm sen chính là sen lấy hột, lấy củ và lấy ngó.
1.5 ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI VÀ SINH THÁI CỦA CÂY SEN
1.5.1 Đặc điểm hình thái
Sen là loại nê thực vật hai lá mầm (Hoàng Thị Sản, 2003; Phạm Hoàng Hộ,