I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Đại hội lần thứ VI Đảng Cộng sản Việt Nam là sự kiện trọng đại trong
đời sống chính trị của nhân dân ta. Đại hội đã tổng kết tình hình mọi mặt của
đất nước, rút ra những bài học kinh nghiệm, đề ra những quyết sách lớn nhằm
làm chuyển biến tình hình, đưa đất nước vượt qua khó khăn, vững bước đi lên
chủ nghĩa xã hội. Một trong những quyết sách đó là chuyển đổi nền kinh tế đất
nước từ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghiã. Chuyển nền kinh tế từ hoạt động theo cơ chế kế
hoạch hóa tập trung - quan liêu - bao cấp sang phát triển nền kinh tế nhiều
thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo
định hướng xã hội chủ nghĩa là nội dung, bản chất và đặc điểm khái quát nhất
đối với nền kinh tế nước ta trong hiện tại và tương lai. Trải qua mười lăm năm
thăng trầm và biến động, nền kinh tế Việt Nam cũng đã tồn tại và phát sinh
nhiều mâu thuẫn. Nhưng dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, kiên định trong
việc lựa chọn lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm
“kim chỉ nam” cho mọi hành động đã từng bước giải quyết được những mâu
thuẫn này, đồng thời lại có kế hoạch, phương hướng giải quyết những mâu
thuẫn mới nảy sinh. Vì thế, dân tộc ta đã từng bước thu được nhiều thành tựu
to lớn về mọi mặt, kinh tế thoát khỏi khủng hoảng triền miên hàng chục năm
và bước đầu thời kỳ phát triển toàn diện và tăng trưởng liên tục. Tuy nhiên,
cũng cần phải phân tích sâu thêm bản chất, đặc điểm đã được khái quát nói
trên, để có thể hiểu rõ và thống nhất hơn trong nhận thức và hành động. Hiện
nay đứng trước ngưỡng cửa thế kỷ 21 với nhiều thời cơ và thách thức. Góp
phần cùng Đảng và Nhà nước đưa nền kinh tế phát triển, khẳng định vị trí của
Việt Nam trên thế giới thì nhiệm vụ đặt ra cho mỗi người dân Việt Nam nói
chung, sinh viên kinh tế nói riêng là phải hiểu rõ nắm bắt được nguồn gốc bên
trong của sự vận động và phát triển của nền kinh tế nước nhà. Do vậy em xin
chọn đề tài:"Qui luật mâu thuẫn trong phép biện chứng duy vật với việc phân
tích hệ thống mâu thuẫn của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa ở Việt Nam" cũng là để phát triển tư duy triết học, tập sự làm một công
trình khoa học nhỏ, đồng thời làm quen với phương pháp học ở bậc đại học,

có một giai đoạn nào trong sự phát triển của mỗi sự vật, hiện tượng lại không
có mâu thuẫn. Mâu thuẫn này mất đi, thì mâu thuẫn khác lại hình thành.
Để chứng minh tính khách quan và phổ biến của mâu thuẫn, Ăng-ghen
chỉ ra rằng, ngay hình thức vận động giản đơn nhất của vật chất-vận động cơ
học đã là một mâu thuẫn. Sở dĩ sự di động một cách máy móc và đơn giản ấy
có thể thực hiện được chỉ là vì, một vật trong cùng một lúc vừalà ở nơi này lại
vừa ở nơi khác, vừa ở trong cùng một chỗ duy nhất lại vừa không ở chỗ đó.
Tất nhiên sự tồn tại của vật chất ở những hình thức vận động cao hơn lại càng
bao hàm mâu thuẫn. Ăng-ghen viết:”Nếu bản thân sự di động một cách máy
móc đơn giản đã chứa đựng mâu thuẫn,thì tất nhiên những hình thức vận động
cao hơn của vật chất và đặc biệt là sự sống hữu cơ và sự phát triển của sự sống
hữu cơ đó lại càng phải chứa đựng mâu thuẫn, như vậy... Sự sống trước hết
chính là ở chỗ một sinh vật trong mỗi lúc vừa là nó nhưng vừa lại là một cái
khác. Như vậy sự sống cũng là một mâu thuẫn tồn tại trong bản thân các sự
vật và các quá trình, tự đề ra và tự giải quyết không ngừng, và khi mâu thuẫn
đã hết thì sự sống cũng không còn nữa vì cái chết xảy đến. Cũng như chúng ta
đã thấy rằng trong lĩnh vực tư duy cũng vậy, chúng ta không thể thoát khỏi
mâu thuẫn; chẳng hạn như năng khiếu nhận thức vô tận ở bên trong của con
người với sự tồn tại thực tế của năng khiếu ấy trong những con ngưòi bị hạn
chế bởi hoàn cảnh bên ngoài, và bị hạn chế trong những năng khiếu nhận thức,
- mâu thuẫn này được giải quyết trong sự nối tiếp của các thế hệ, sự nối tiếp
đó ít ra đối với chúng ta, thực tế cũng là vô tận, - và được giải quyết trong sự
vận động đi lên vô tận”.
- Sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập:
3
Mâu thuẫn là một chỉnh thể, trong đó hai mặt đối lập vừa thống nhất với
nhau, vừa đấu tranh với nhau.
Trong một mâu thuẫn, có quan hệ thống nhất với nhau. Khái niệm
“thống nhất” trong qui luật mâu thuẫn có nghĩa là hai mặt đối lập liên hệ với
nhau, ràng buộc nhau và qui định lẫn nhau, mặt này lấy mặt kia làm tiền đề

thể và có khuynh hướng phát triển trái ngược nhau, thì mới hình thành bước
đầu của mâu thuẫn. Trong quá trình phát triển của mâu thuẫn sự khác nhau đó
biến thành sự đối lập. Khi hai mặt đối lập của mâu thuẫn xung đột với nhau
gay gắt, nếu có điều kiện chín muồi thì hai mặt đối lập sẽ chuyển hoá lẫn
nhau, mâu thuẫn được giải quyết. Kết quả là sự thống nhất của hai mặt đối lập
cũ bị phá hủy, sự thống nhất của hai mặt đối lập mới được hình thành cùng với
mâu thuẫn mới. Mâu thuẫn mới này lại triển khai, phát triển và lại được giải
quyết làm cho sự vật mới luôn luôn xuất hiện thay thế sự vật cũ. Sự đấu tranh
giữa hai mặt đối lập đã làm cho các sự vật không thể tồn tại một cách vĩnh
viễn. Vì thế, đấu tranh giữa các mặt đối lập là nguồn gốc, là động lực bên
trong của mọi sự vận động và phát triển. Với ý nghĩa đó Lê-nin viết: “ Phát
triển là một cuộc “đấu tranh” giữa các mặt đối lập”.
Bất cứ sự thống nhất của các mặt đối lập cụ thể nào cũng đều có tính
chất tạm thời, tương đối, nghĩa nó tồn tại trong trạng thái đứng yên tương đối
của các sự vật và hiện tượng. Còn sự đấu tranh giữa các mặt đối lập là có tính
chất tuyệt đối, nghĩa là nó phá vỡ sự ổn định dẫn đến sự chuyển hoá về vật
chất của các sự vật và hiện tượng. Tính tuyệt đối của đấu tranh giữa các mặt
đối lập gắn liền với sự tự thân vận động, tự thân phát triển diễn ra không
5
ngừng của các sự vật và hiện tượng trong thế giới vật chất. Về mối quan hệ
giữa thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, Lê-nin viết:”Sự thống nhất
của các mặt đối lập là có điều kiện, tạm thời, thoáng qua, tương đối. Sự đấu
tranh của các mặt đối lập bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối, cũng như sự phát triển,
sự vận động là tuyệt đối”.
-Sự chuyển hóa của các mặt đối lập:
Về sự chuyển hóa của các mặt đối lập Lê-nin viết:”Không phải chỉ là sự
thống nhất của các mặt đối lập, mà còn là những chuyển hóa của mỗi qui định,
chất, đặc trưng, mặt thuộc tính sang mỗi cái khác” Do đó, ta không nên hiểu
sự chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt đối lập một cách đơn giản, máy móc, chỉ
căn cứ vào hình thức bên ngoài, chỉ nói về sự chuyển hóa của chúng. Sự vật

nghĩa là nhà nước tham gia vào quá trình kinh tế thông qua việc xây dựng các
hình thức sở hữu nhà nước, các chương trình khuyến khích đầu tư và tiêu
dùng, cùng với việc sử dụng các công cụ kinh tế như tài chính, tín dụng, tiền
tệ... để điều tiết nền kinh tế ở tầm vĩ mô. Sự phối hợp giữa chính phủ và thị
trường trong một nền kinh tế hỗn hợp nhằm bảo đảm sự phát triển có hiệu quả,
cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh. Nền kinh tế của
chúng ta là nền kinh tế hỗn hợp nhiều thành phần với vai trò chủ đạo của kinh
tế nhà nước trong một số lĩnh vực, một số khâu quan trọng có ý nghĩa quyết
định đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Nền kinh tế hàng hoá, nền
kinh tế thị trường phải là một nền kinh tế đa thành phần, đa hình thức sở hữu.
Thế nhưng, nền kinh tế thị trường mà chúng ta sẽ xây dựng là nền kinh tế thị
7