HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

PHÍ THỊ HẰNG

CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG
THEO NGÀNH Ở THÁI BÌNH
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2014


HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

PHÍ THỊ HẰNG

CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG
THEO NGÀNH Ở THÁI BÌNH
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Chuyên ngành : Kinh tế phát triển
Mã số

:

62 31 05 01

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS NGUYỄN THỊ THƠM

luận án

5

1.2. Những kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài, vấn đề đặt ra và
hướng nghiên cứu của luận án

19

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU
LAO ĐỘNG THEO NGÀNH Ở ĐỊA BÀN CẤP TỈNH

22

2.1. Khái niệm, nội dung và xu hướng chuyển dịch cơ cấu lao động
theo ngành

22

2.2. Chỉ tiêu đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu
lao động theo ngành

37

2.3. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành ở một số địa
phương và bài học rút ra cho tỉnh Thái Bình

58

Chương 3: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG THEO


4.2. Các giải pháp chủ yếu thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động theo
ngành ở tỉnh Thái Bình đến năm 2020
KẾT LUẬN
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA

130
152

TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

154

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

155

PHỤ LỤC

163


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
CCKT

: Cơ cấu kinh tế

CCLĐ

: Cơ cấu lao động


: Giải quyết việc làm

HĐH

: Hiện đại hóa

KCN, CCN

: Khu công nghiệp, Cụm công nghiệp

KH - CN

: Khoa học - công nghệ

KT - XH

: Kinh tế - xã hội

LĐCN - XD

: Lao động công nghiệp - xây dựng

LĐTM - DV : Lao động thương mại - dịch vụ
LĐN,L,TS

: Lao động nông, lâm nghiệp, thủy sản

LĐNN


TTCN

: Tiểu thủ công nghiệp


DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN
Mã hiệu

Tiêu đề bảng

Trang

Bảng 2.1:

Quan hệ giữa GDP bình quân/người và cơ cấu lao động

41

theo ngành ở các nước đang phát triển
Bảng 3.1:

Đóng góp của các ngành kinh tế vào tăng trưởng chung

72

của tỉnh Thái Bình 2005 - 2012
Bảng 3.2:

Dân số trung bình năm phân theo giới tính và khu vực ở


Bảng 3.7:

Số lượng và cơ cấu lao động trong nội bộ ngành nông,

83

lâm, thủy sản tỉnh Thái Bình giai đoạn 2001 - 2011
Bảng 3.8:

Số lao động trong các đơn vị nông, lâm nghiệp, thủy sản

84

theo loại hình sản xuất tỉnh Thái Bình giai đoạn 2006 - 2011
Bảng 3.9:

Số lượng và cơ cấu lao động nội bộ ngành công nghiệp

86

- xây dựng của tỉnh Thái Bình giai đoạn 2001 - 2011
Bảng 3.10: Số lượng và cơ cấu lao động nội bộ ngành dịch vụ của

88

tỉnh Thái Bình giai đoạn 2001 - 2011
Bảng 3.11: Tỷ lệ chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành của tỉnh
Thái Bình giai đoạn 2001 - 2010

90


95

nghiệp - xây dựng tỉnh Thái Bình giai đoạn 2001 - 2011
Bảng 3.17

Trình độ CMKT của lực lượng lao động trong nội bộ

96

ngành công nghiệp - xây dựng năm 2011
Bảng 3.18

Trình độ CMKT của lực lượng lao động trong các khu

97

công nghiệp tỉnh Thái Bình giai đoạn 2005 - 2011
Bảng 3.19

Cơ cấu GDP theo ngành kinh tế và cơ cấu lao động theo

98

ngành tỉnh Thái Bình giai đoạn 2001 - 2011
Bảng 3.20

Trình độ CMKT của lực lượng lao động ngành thương

99


Mã hiệu

Tiêu đề bảng

Trang

Bảng 4.2:

Dự báo tổng cung lao động tỉnh Thái Bình giai đo ạn

125

2013 - 2020
Bảng 4.3:

Dự báo cầu lao động tỉnh Thái Bình giai đoạn 2013 - 2020

126

Bảng 4.4:

Dự báo nhu cầu lao động qua đào tạo nghề tỉnh Thái

126

Bình giai đoạn 2015 - 2020
Bảng 4.5:

Dự báo nhu cầu lao động chia theo trình độ đào tạo


Trang

Biểu đồ 2.1: Sự thay đổi đầu vào giữa lao động và kỹ thuật

51

Biểu đồ 3.1: Cơ cấu lao động trong các ngành kinh tế tỉnh Thái Bình

82

giai đoạn 2001 - 2011
Biểu đồ 3.2: Chuyển dịch cơ cấu lao động trong nội bộ ngành công

87

nghiệp - xây dựng của Tỉnh giai đoạn 2001 - 2012
Biểu đồ 3.3: Động thái chuyển dịch cơ cấu GTSX theo ngành và CCLĐ

100

theo ngành của tỉnh Thái Bình giai đoạn 2001 - 2011
Biểu đồ 3.4: Hệ số co giãn của cung lao động theo thu nhập của tỉnh

101

Thái Bình giai đoạn 2001 - 2011
Biểu đồ 3.5: NSLĐ theo ngành kinh tế của tỉnh Thái Bình qua các năm

104

lao động CN - XD từ chỗ chiếm 13,0% năm 2001, đến năm 2012 chiếm khoảng
25%; lao động dịch vụ chiếm 11,9% năm 2001, đến năm 2012 tăng lên khoảng 16%
[11, tr. 19], [13, tr. 29].
Vấn đề đặt ra là CCLĐ theo ngành của tỉnh Thái Bình chuyển dịch như vậy
nhanh hay chậm, đã phù hợp với sự chuyển dịch CCKT của Tỉnh hay chưa? Quá
trình chuyển dịch CCLĐ theo ngành có tác động tích cực, thúc đẩy cơ cấu ngành
kinh tế của Tỉnh chuyển dịch theo hướng CNH, HĐH hay không? Làm thế nào để


2

tạo ra sự phù hợp giữa chuyển dịch CCLĐ theo ngành với chuyển dịch cơ cấu
ngành kinh tế của địa phương? Mặt khác, để đạt được mục tiêu của tỉnh Thái Bình
là đến năm 2020 cơ bản trở thành tỉnh công nghiệp, với CCKT: Thương mại - Dịch
vụ, Công nghiệp - Xây dựng và Nông, lâm, thủy sản thì đòi hỏi CCLĐ theo ngành
của Tỉnh phải chuyển dịch như thế nào? Hơn nữa, để đẩy nhanh tái cấu trúc nền
kinh tế ở tỉnh Thái Bình thì đòi hỏi CCLĐ phải chuyển dịch như thế nào?
Để trả lời những câu hỏi trên thì vấn đề đặt ra là phải có những nghiên cứu hệ
thống, bài bản về cơ sở lý thuyết chuyển dịch CCLĐ theo ngành nói chung và ở cấp
độ địa phương nói riêng. Trên cơ sở đó mà phân tích, đánh giá thực trạng chuyển dịch
CCLĐ theo ngành ở tỉnh Thái Bình để tìm ra những giải pháp thúc đẩy quá trình này.
Xuất phát từ những lý do nêu trên, việc chọn đề tài: “Chuyển dịch cơ cấu lao động
theo ngành ở Thái Bình trong giai đo ạn hiện nay” làm luận án tiến sỹ chuyên
ngành kinh tế phát triển là phù hợp, rất cần thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
- Mục tiêu nghiên cứu:
Đánh giá thực trạng chuyển dịch CCLĐ theo ngành ở tỉnh Thái Bình trong
thời gian qua và đề xuất một số định hướng, dự báo về chuyển dịch CCLĐ theo
ngành tại địa phương đến năm 2020 cùng các giải pháp thực hiện.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu và thực hiện những nhiệm vụ của luận
án đặt ra, tác giả sẽ sử dụng các phương pháp sau:
+ Phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng của chủ nghĩa
Mác - Lênin.
+ Phương pháp thống kê, thu thập số liệu thứ cấp từ nguồn thông tin có
tính pháp lý làm cơ sở cho việc so sánh, phân tích, tổng hợp, đánh giá về NLLĐ,
chuyển dịch CCLĐ theo ngành, từ đó có cơ sở đánh giá và đề xuất giải pháp thúc
đẩy chuyển dịch CCLĐ theo ngành ở tỉnh Thái Bình.
5. Đóng góp mới của luận án
- Bổ sung, làm rõ thêm nội dung và các chỉ tiêu đánh giá chuyển dịch CCLĐ
theo ngành.


4

- Xác định và làm rõ các nhân tố ảnh hưởng đến chuyển dịch CCLĐ theo
ngành ở địa bàn cấp tỉnh.
- Đưa ra những đánh giá sát thực về thực trạng chuyển dịch CCLĐ theo ngành
ở tỉnh Thái Bình và nguyên nhân của những hạn chế trong chuyển dịch CCLĐ theo
ngành ở Tỉnh.
- Đề xuất một số định hướng, dự báo về chuyển dịch CCLĐ theo ngành ở tỉnh
Thái Bình và một số giải pháp cụ thể có tính khả thi nhằm thực hiện sự chuyển dịch đó.
6. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội
dung của luận án gồm 4 chương, 10 tiết.


5

Chương 1


6

khu vực thành thị, nông thôn [59, tr. 22-25]. Tác giả cho rằng đẩy mạnh phát triển
các KCN là giải pháp hàng đầu để chuyển dịch CCLĐ. Tiếp đó là, chuyển dịch lao
động trong ngành nông nghiệp, nâng cao chất lượng lao động ngành TM - DV, Đẩy
mạnh hoạt động xuất khẩu, tăng cường công tác đào tạo nghề… Tuy nhiên, tác giả
lại không đề cập đến việc đẩy mạnh chuyển dịch CCLĐ phải gắn với công tác quy
hoạch, kế hoạch phát triển KT - XH của thành phố, phát triển các nguồn lực đầu
vào và các loại thị trường…
E. Wayne Nafziger (1998) đã có những phần nghiên cứu rất quan trọng liên
quan đến chuyển dịch CCLĐ và GQVL trong chuyển dịch CCLĐ nông nghiệp, nông
thôn như: Sự nghèo đói ở nông thôn và chuyển đổi nông nghiệp; tài nguyên thiên
nhiên, đất đai và khí hậu; Dân số và sự phát triển; Việc làm, di cư và ĐTH; Phát triển
nguồn nhân lực... [95, tr. 237 - 442]. Những nghiên cứu này không những chỉ ra các
vấn đề mang tính quy luật của các vấn đề liên quan đến đối tượng nghiên cứu của đề
tài luận án mà có một số nội dung gợi mở những giải pháp giải quyết những vấn đề
liên quan đến lao động nông thôn, phát triển nguồn nhân lực...
Michael P. Torado (1998) đã giới thiệu kết quả nghiên cứu về những nguyên
tắc, vấn đề và chính sách phát triển... Cuốn sách dành thời lượng đáng kể cho vấn
đề nông nghiệp, nông thôn, về lao động và ảnh hưởng của nó đến phát triển KT XH, những vấn đề về dân số, nghèo đói và tấn công vào nghèo đói và bất công; Di
cư từ nông thôn ra thành thị; Nông nghiệp trì trệ và các cơ cấu ruộng đất; Nông
nghiệp tự cung tự cấp và sự phát triển nông thôn... [89, tr. 209 - 332]. Những vấn đề
trên có thể tạo lập những cơ sở lý thuyết cơ bản cho vấn đề lao động và chuyển dịch
CCLĐ nông thôn của nhiều nước trong đó có nước ta.
Adam Smith (1993), cuốn sách kinh điển lớn đầu tiên về lý thuyết kinh tế của
nhà kinh tế học cũng đã có nhi ều quan tâm đến vấn đề lao động khi ông giành thời
lượng khá nhiều của cuốn sách cho vấn đề phân công lao động; nguyên tắc chi phối
việc phân công lao động, mức độ phân công lao động bị hạn chế bởi quy mô của thị
trường; tiền công lao động; tiền công và lợi nhuận trong cách sử dụng lao động và

nông thôn nói riêng [90].
TS. Lê Xuân Bá, Nguyễn Thị Tuệ Anh (2006) đã sử dụng phương pháp phân
tích định lượng kết hợp với các mô tả định tính nhằm làm rõ các yếu tố tác động đến
quá trình chuyển dịch cơ cấu LĐNN, nông thôn. Hai nhóm yếu tố tác động đến
chuyển dịch cơ cấu LĐNN, nông thôn được tác giả chỉ ra là: (i) nhóm yếu tố đẩy bao
gồm những hạn chế về nguồn lực trong phát triển sản xuất nông nghiệp ví dụ như đất


8

nông nghiệp hạn hẹp, nhu cầu tiêu dùng bằng tiền mặt của hộ gia đình cao, r ủi ro
trong sản xuất nông nghiêp; và (ii) nhóm các yếu tố kéo là những tác động tích cực
của các chính sách tạo việc làm, khuyến khích phát triển hoạt động phi nông nghiệp,
sự hấp dẫn của thu nhập phi nông nghiệp cũng như s ự cải thiện về khả năng chuyển
đổi nghề nghiệp của người dân thông qua cải thiện trình độ văn hóa, việc hình thành
và phát triển của các doanh nghiệp nông thôn. Tuy nhiên, trong từng giai đoạn phát
triển của CNH, HĐH thì tác động của nhóm yếu tố kéo và đẩy cũng khác nhau [3].
Nguyễn Thị Lan Hương (2007) đã khái quát hiện trạng chuyển dịch CCLĐ thời
kỳ 1996-2005 trên các mặt: dân số và LLLĐ nông thôn; việc làm ở nông thôn, đặc
điểm việc làm ở nông thôn… Từ đó, tác giả đánh giá về chất lượng lao động nông
thôn thông qua trình độ học vấn và trình độ CMKT của lao động nông thôn thời kỳ
này. Tác giả đã chỉ ra rằng, CCLĐ nông thôn theo trình đ ộ CMKT của Việt Nam hiện
nay chưa hợp lý và còn quá thiếu ở các ngành đào tạo có trình độ cao. Đồng thời cũng
chỉ ra thực trạng chuyển dịch CCLĐ nông thôn theo 3 nhóm ngành chính, và lý giải
tình trạng thất nghiệp, thiếu việc làm ở nông thôn từ 1996-2005. Dự báo chuyển dịch
CCLĐ nông thôn từ 2006-2015 thông qua dự báo dân số nông thôn, dự báo cung lao
động và xu hướng chuyển dịch cơ cấu việc làm nông thôn (chuyển dịch CCLĐ nông
thôn theo ngành kinh tế, theo loại hình công việc, chuyển dịch cơ cấu trình đ ộ học
vấn, trình độ CMKT của lao động nông thôn) [25, tr. 22-37]. Đây là công trình nghiên
cứu dày công với nhiều bảng số liệu phong phú, rất có ý nghĩa và làm ti ền đề cho việc

và chuyển dịch CCLĐ ở nước ta giai đoạn 1996-2008, đã sử dụng các chỉ tiêu: (i)
tổng số lao động có việc làm trong tỉnh; (ii) tổng số lao động có việc làm trong ngành
nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ; (iii) GDP giá so sánh theo 3 ngành; và (iv) vốn
đầu tư, để đánh giá mối quan hệ của chuyển dịch CCKT, tăng trưởng và chuyển dịch
CCLĐ ở Việt Nam [60, tr. 47 - 53]. Tác giả sử dụng mô hình kinh tế lượng để tính:
Tác động chuyển dịch CCKT đến TTKT; Tác động của TTKT đến chuyển dịch
CCLĐ trong nông nghiệp. Từ kết quả ước lượng mô hình, tác giả đi đến kết luận: (1)
Vai trò của chuyển dịch CCKT tới TTKT là hết sức to lớn, các ngành đều có vai trò
thúc đẩy TTKT, tuy nhiên mỗi ngành có mức độ đóng góp vào tăng trưởng với tốc độ
khác nhau (ngành công nghiệp và dịch vụ tác động đến TTKT cao hơn ngành nông
nghiệp); (2) Trong giai đoạn nghiên cứu, nếu TTKT bình quân trên 4,812% thì tỷ
trọng LĐNN có xu hướng giảm, lao động chuyển dịch dần từ nông nghiệp sang công
nghiệp và dịch vụ; ngược lai, khi TTKT thấp, dưới 4,812% thì lao đ ộng trong các
ngành công nghiệp, dịch vụ có xu hướng giảm do suy giảm kinh tế, những lao động


10

bị mất việc làm và quay trở lại khu vực nông nghiệp vốn được coi là lưới an sinh việc
làm, do đó tỷ trọng lao động trong nông nghiệp sẽ tăng lên. Như vậy, TTKT đã thúc
đẩy chuyển dịch CCLĐ theo hướng giảm tỷ trọng LĐNN trong nông nghiệp và tăng
tỷ trọng lao động trong công nghiệp, dịch vụ. Đây là những phân tích thông qua việc
sử dụng công cụ kinh tế lượng để đưa ra những kết luận có tính thuyết phục.
Nguyễn Thị Hương Hiền (2011) chỉ ra các chỉ tiêu phản ánh chuyển dịch
CCLĐ nông thôn và phân tích các yếu tố tác động đến chuyển dịch CCLĐ nông thôn,
đó là: Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên; Chủ trương hệ thống chính sách; Chuyển dịch
CCKT; Công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa; Hội nhập kinh tế; Yếu tố văn hóa
- xã hội; Trình đ ộ của người lao động… Tác giả cho rằng chuyển dịch CCLĐ ở nông
thôn ngoại thành Hà Nội là rất cấp thiết do đây là nơi có tốc độ CNH, HĐH và ĐTH
lớn nhất cả nước, tuy nhiên thực tế còn tồn tại nhiều vấn đề bức xúc về GQVL và