PHÒNG GD & ĐT LỤC NGẠN
TRƯỜNG THCS TRẦN HƯNG ĐẠO

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“MỘT

SỐ KỸ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH
TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG
THCS TRẦN HƯNG ĐẠO”

Họ và tên: TRẦN THỊ HỒNG NHUNG
Ngày, tháng, năm sinh: 10/03/1985
Chức vụ : Giáo viên
Đơn vị: Trường THCS Trần Hưng Đạo, Lục Ngạn, Bắc Giang

Chũ, tháng 4 năm 2018


MỤC LỤC
Phần I. Mở đầu
A. Đặt vấn đề
I. Thực trạng của vấn đề dạy học môn Địa lý .
II. Ý nghĩa và tác dụng .
III. Phạm vi nghiên cứu.
B. Phương pháp tiến hành.
I. Cơ sở lý luận.
II. Cơ sở thực tiễn.
III. Các biện phát tiến hành và thời gian tạo giải pháp.
Phần II. Giải quyết vấn đề
A. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài.
B. Giải pháp của đề tài.

phát huy những mặt tích cực về điều kiện tự nhiên cũng như các điều kiện kinh
tế xã hội nhằm góp phần tích cực vào xây dựng phát triển kinh tế xã hội,quốc
phòng, an ninh quốc gia.
Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiên tốt quá trình đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa các hoạt động học của học
sinh. Việc dạy học môn địa lý ở các trường phổ thông muốn đạt được chất
lượng cao thì phải đi đôi với lý thuyết việc sử dụng đồ dùng trực quan đặc biệt
là kênh hình, là một yếu tố bắt buộc và có tác dụng lớn để phát huy tính tích cực,
chủ động của học sinh trong quá trình học tập, tăng cường kỹ năng địa lý( nhận
xét, phân tích, giải thích,đánh giá, so sánh, tổng hợp… các bản đồ, biểu đồ,tranh
ảnh…). Qua đó học sinh sẽ tự mình phát hiện kiến thức và khắc sâu nội dung bài
học. Mặt khác nó còn giúp giáo viên tổ chức việc dạy học theo đặc trưng bộ
môn có hiệu quả trong giảng dạy Địa lý ở trường THCS nói chung. Để giúp học
sinh nắm và hiểu bài, người giáo viên phải biết cách sử dụng, khai thác và hiểu
rõ nội dung kênh hình muốn truyền đạt kiến thức gì. Đây là một trong những
yếu tố gây hứng thú, lôi cuốn học sinh, giúp các em hiểu bài dễ dàng, ghi nhớ
lôgic, không máy móc giúp hình thành tư duy khai thác kiến thức cho các em

- -

3


giúp các em có thể tự phân tích, giải thích các kiến thức ngay cả khi không có
giáo viên bên cạnh và đặc biệt là phải biết áp dụng vào thực tế.
Qua thực tế giảng dạy môn Địa lý , qua dự giờ của đồng nghiệp, trao đổi
chuyên môn, tôi nhận thấy nhiều em học sinh còn quan niệm môn Địa lý là môn
học thuộc lòng, kỹ năng khai thác kiến thức từ tranh ảnh, biểu đồ nhìn chung
còn kém trong khi đó là một nguồn kiến thức vô cùng phòn phú.Còn giáo viên
chưa biết cách hướng dẫn học sinh cách khai thác kiến thức từ tranh ảnh sao cho

2. Tác dụng.
Việc sử dụng, khai thác tốt các kênh hình sẽ giúp học sinh nắm nội dung
bài học nhanh hơn, hiệu quả hơn, nhớ bài lâu hơn và có hệ thống. Học sinh
không thuộc bài máy móc, có suy nghĩ một cách lôgic tư duy độc lập, các em có
kĩ năng phân tích, tổng hợp các yếu tố địa lý một cách hợp lý và đặc biệt sẽ tạo
hứng thú cho học sinh trong việc tự lĩnh hội kiến thức.
III. Phạm vi nghiên cứu của đề tài.
Đề tài : “Một số kỹ năng khai thác kênh hình trong dạy học địa lí ở
trường THCS Trần Hưng Đạo”
B. PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH
1. Cơ sở lý luận
Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn địa lý và trước
yêu cầu đổi mới giáo dục cũng như thực tiễn dạy học bộ môn dịa lý. Nên việc
biên soạn sách giáo khoa địa lý cấp THCS cũng có nhiều thay đổi về nội dung
và phương pháp. Đó là học sinh không phải học thuộc lòng sách giáo khoa mà
phải tìm tòi, nghiên cứu, quan sát… những vấn đề về tự nhiên, về sự vật, hiện
tượng trong kênh hình để hoàn thiện nội dung bài học qua câu hỏi trong sách
giáo khoa, dưới sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên. Nên trong đổi mới phương
pháp dạy học, việc biên soạn sách giáo khoa cũng có sự thay đổi, đó là số lượng
kênh chữ đã được giảm tải và số lượng kênh hình được tăng lên đáng kể so với
chương trình cũ. Thiết bị dạy học đối với môn Địa lý rất đa dạng và phong phú:
tranh ảnh, hình vẽ, sơ đồ, bản đồ, mẫu vật… trong khuôn khổ đề tài này tôi xin
đề cập tới việc thực hiện sử dụng, khai thác kênh hình ( nội dung chủ yếu là hình
ảnh). Nội dung của các hình ảnh địa lý lớp THCS , tập trung vào các hiện tượng
tự nhiên trên Trái Đất, các hiện tượng kinh tế xã hội, những tác động của con
người lên môi trường tự nhiên. Chính vì vậy việc sử dụng, khai thác kênh hình
trong giảng dạy Địa lý THCS là một yêu cầu cần thiết không thể xem nhẹ được.
Có như vậy mới đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
- -


nên chưa giúp học sinh hiểu sâu những hình ảnh, hình vẽ, những kiến thức địa
lý, đồng thời không hình thành được khái niệm địa lý, không giúp các em phát
huy được khả năng quan sát, sự tư duy về ngôn ngữ của học sinh. Những giờ
- -

6


học như vậy cũng là nguyên nhân dẫn đến học sinh chưa hứng thú với môn địa
lý. Từ thực tế tôi xin được trình bày kinh nghiệm “ Một số kỹ năng khai thác
kênh hình trong dạy học địa lí ở trường THCS Trần Hưng Đạo”
III. Các biện pháp tiến hành và thời gian tạo giải pháp.
1. Các biện pháp tiến hành.
- Phương pháp thu thập tài liệu.
- Phương pháp điều tra
a. Điều tra chất lượng học tập của học sinh
- Đối tượng điều tra: học sinh khối 6,9
- Hình thức điều tra: kiểm tra viết
b. Điều tra tình hình giảng dạy của giáo viên.
- Trao đổi với thầy,cô giáo trong trường và một số đồng nghiệp trường
bạn.
- Dự giờ giáo viên dạy.
2. Thời gian tạo giải pháp.
Sáng kiến này tôi thực hiên từ năm học 2017– 2018 và tiếp tục hoàn thiện
trong tháng 4/2018
PHẦN II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
A. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài:
Sử dụng, khai thác kênh hình nhằm gợi mở và hướng dẫn học sinh khai
thác các nguồng tri thức ở trong bài học chứa đựng trong kênh hình để phát triển
các năng lực tư duy sáng tạo của học sinh.

kênh hình, giáo viên giao nhiệm vụ tìm hiểu trước nội dung bài học ở nhà để các
em có được biểu tượng ban đầu về các sự vật hiện tượng địa lý thể hiện trong
kênh hình.
- Trong chương trình địa lí THCS bài nào cũng có tranh ảnh nên việc hình thành
kỹ năng cho các em cần phải thường xuyên tạo thành hệ thống và nâng cao dần
theo khối lớp.
Nội dung khai thác kênh hình, ngoài câu hỏi trong sách giáo khoa thì giáo
viên phải có hệ thống câu hỏi gợi mở để tổ chức học sinh làm việc cá nhân hay
theo nhóm hoặc cả lớp.Bên cạnh đó giáo viên có thể sử dụng thêm các hình ảnh
minh họa khác ngoài sách giáo khoa để khắc sâu kiến thức trọng tâm hoặc làm
nổi bật nội dung muốn đề cấp
2.Cách tiếp cận, khai thác các hiện tượng, sự vật qua hình vẽ, tranh ảnh.

- -

8


Giáo viên phải hiểu rõ hình vẽ được minh họa phản ánh được phần nào
của nội dung bài học để định hướng cho học sinh cách tìm hiểu.Giáo viên phải
tìm ra cách tiếp cận vấn đề vừa dễ hiểu vừa gây được sự hứng thú cho học sinh.
3. Kỹ năng khai thác hình ảnh địa lý.
- Hình thành kỹ năng mô tả, nhận xét.
- Hình thành kỹ năng phân tích, giải thích và tổng hợp kiến thức thông qua
tranh ảnh
4.Các bước hướng dẫn khai thác.
Bước 1. Cho học sinh quan sát hình ảnh, hiểu được nội dung đề cập thông qua
hình ảnh và định hướng tư duy về ý nghĩa của hình ảnh.
Giáo viên nêu câu hỏi và nêu vấn đề tổ chức hướng dẫn học sinh trả lời câu
hỏi.Phần này rất quan trọng, kỹ năng dẫn dắt của giáo viên phải thật khéo léo,

lửa và động đất.
Hoạt động 1:Hướng dẫn học sinh quan sát hình vẽ và nêu câu hỏi để học
sinh trả lời.
- Hãy mô tả về tác hại của một trận động đất.
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn vào hình ảnh để mô tả theo khả năng
hiểu biết của các em.
Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, tập trung sự chú
ý của các em vào hình ảnh và mô tả.
- Trận động đất gây lên những tác hại như: nhà cửa, đường xá, cầu cống,
các công trình xây dựng, giao thông bị ngưng trệ, thiệt hại lớn về của cải vật
chất và con người.
+ Giáo viên nhấn mạnh trên thế giới có nhiều nơi xảy ra động đất như
Nhật Bản, In-đô-nê-xi-a, Trung Quốc,…gây nhiều thiệt hại. Nhật Bản đã từng ra
thảm họạ kép (động đất và sóng thần) vào năm 2010.
Bài 17 Lớp vỏ khí (Địa lí 6)
Hình45.- Các thành phần không khí
* Phương pháp sử dụng: Hình 45 được sử dụng khi dạy học mục 1 –
Thành phần của không khí.
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình vẽ và đọc thông
tin của hình vẽ, giáo viên nêu câu hỏi để học sinh trả lời.
- Trong không khí có mấy thành phần?
- -

10


- Mỗi thành phần chiếm tỷ lệ bao nhiêu?
Hoạt động 2: Học sinh trả lời câu hỏi kết hợp với kênh chữ và gợi ý của
giáo viên .
Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, và tập trung sự

- Các tầng cao khí quyển nằm ở độ cao trên 80 km là tầng có độ dày lớn
nhất.
*Vai trò: lớp vỏ khí có tác dụng điều hòa nhiệt độ của Trái Đất, chứa
những hạt nhân ngưng kết gây ra mây, mưa… xuống bề mặt Trái Đất. Lớp ôzôn
trong tầng bình lưu có tác dụng ngăn cản những tia bức xạ có hại cho sinh vật và
con người trên Trái Đất.
+ Giáo viên nhấn mạnh tầng đối lưu là tầng xảy ra hầu hết các hiện
tượng khí tượng ngoài Trái Đất.
Bài 11: Di dân và sự bùng nổ đô thị ở đới nóng(địa lí 7)
Khai thác hình 11.1 và 11.2 (SGK) để dạy mục 2 - Đô thị hóa
Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình ảnh, mô tả các
đối tượng địa lí trong hình đồng thời nêu câu hỏi để học sinh trả lời.
- Mô tả hình ảnh đất nước Xingapo ?(Nhà cửa, đường xá, mức độ tập
trung của các công trình…)
- Mô tả khu nhà ổ chuột ở Ấn Độ(Nhà cửa, cuộc sống người dân…)
Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi bằng khả
năng hiểu biết của các em .
- Qua 2 bức ảnh đã phản ánh cuộc sống ở đô thị của 2 địa điểm trên như
thế nào?
- Giải thích tại sao lại có sự khác biệt như vây giữa hai đô thị ở Châu Á?
Hoạt động 3:Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, tập trung sự chú
ý của các em và chuẩn nội dung kiến thức qua hình
- Tốc độ đô thị hóa ở đới nóng rất cao
- Tỉ lệ dân thành thị tăng nhanh
- Đô thị hóa tự phát gây nhiều hậu quả về môi trường và chất lượng cuộc
sống
Bài 8 :Tình hình phát triển kinh tế xã hội ở các nước Châu Á(Địa lí 8)
Sử dụng hình 8.1 : Lược đồ phân bố các cây trồng vật nuôi ở Châu Á
để dạy mục 1 – Nông nghiệp



Kêt quả

Giỏi
SL
%
Lớp
6A(29 h/s)
12
41,3
Cũng dạy bài 12 mục

Khá
Trung bình
SL
%
SL
%
13
44,8 3
10,3
2 – học sinh quan sát bức tranh

Yếu
SL
%
1
3,6
“ Tác hại của một


%
38

Yếu
SL
3

%
11

Tương tự tôi cho các em học sinh lới 7A và 7B cùng làm câu hỏi : “Dựa
vào H11.2 em hãy nêu những tác hại xấu đến môi trường do đô thị hóa tự phát ở
đới nóng ” .Lớp 7A giáo viên hướng dẫn cho học sinh cách khai thác hình ảnh
bằng các câu hỏi gợi mở kết hợp với kênh chữ trong SGK còn lớp 7B giáo viên
không hướng dẫn cụ thể cách khai thác hình ảnh .Sau 10 phút làm bài kết quả
như sau:
Kêt quả
Lớp
7A(29 h/s)
7B(30 h/s)

Giỏi
SL
10
7

%
34,4
23,3


coi lược đồ là hình ảnh minh họa cho học sinh không hướng dẫn khai thác chi
tiết.Sau 15 phút kiểm tra kết quả như sau:

Kêt quả
Lớp
8B(32 h/s)
8C(30 h/s)

Giỏi
SL
12
8

%
38
26,6

Khá
SL
15
10

%
47
33,3

- -

Trung bình
SL

hệ thông câu hỏi gợi mở, hướng dẫn của giáo viên.
Trong giờ học giáo viên động viên kịp thời, khuyến khích đánh giá học
sinh nhằm tạo không khí học tập gây hứng thú, kích thích tính tích cực học tập
chủ động, sáng tạo, tìm hiểu, khám phá các hoạt động nhận thức của học sinh.
Trong giờ học giáo viên cần có thái độ cởi mở, thân thiện, gần gũi và tạo
tâm lý tốt cho các em. Tìm hiểu khả năng tiếp thu bài, vận dụng kiến thức và khả
năng quan sát, thực hành cả học sinh để có những điều chỉnh thích hợp khi áp
dụng sáng sáng kiến này. Qua giảng dạy tôi rút ra một số kinh nghiệm sau:
- Giáo viên phải nghiên cứu, tìm hiểu nội dung bài. Xác định rõ nội dung kiến
thức của bài, mục bài ở cả kênh chữ và kênh hình để định hướng cho học sinh
trả lời câu hỏi giáo viên đưa ra hoặc trả lời câu hỏi phía dưới kênh chữ của mỗi
mục bài.
- Động viên khuyến khích học sinh học tập sáng tạo, chủ động.
- Trao đổi dự giờ, giao lưu với đồng nghiệp
- Tìm đọc tài liệu về bộ môn, hướng dẫn học sinh phương pháp sử dụng kênh
hình không phụ thuộc nhiều vào kênh chữ.

- -

15


- Tìm thêm nhiều nguồn tài liệu tranh ảnh, biểu đồ, số liệu và hình ảnh mới
ngoài sách giáo khoa để bài giảng thêm phong phú và mang tính thời sự cập nhật
với thông tin đại chúng để giúp học sinh liên hệ với thực tế tốt hơn.
B. Những điệu kiện kinh nghiệm áp dụng, sử dụng giải pháp
- Sáng kiến kinh nghiệm được thực hiện đại trà học sinh ở lớp 6, 7,8 Trường
THCS Trần Hưng Đạo
- Hướng dẫn học sinh quan sát, mô tả, phân tích, tổng hợp kiến thức từ tranh ảnh
C. Những triển vọng trong việc vận dụng và phát triển giải pháp.

Trần Thị Hồng Nhung

.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Sách giáo khoa địa lý lớp 6,7, 8.
- Sách giáo viên địa lý lớp 6,7, 8.
- -

17


-Tạp chí nghiên cứu khoa học giáo dục.
- Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học địa lý THCS.
- Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục THCS môn Địa lí – NXB giáo dục.
- Kinh nghiệm chỉ đạo chuyên môn của một số cán bộ quản lý trong huyện.
- Kinh nghiệm sử dụng, khai thác kênh hình dạy môn địa lý của các bạn đồng
nghiệp.
- Hướng dẫn khai thác và sử dụng kên hình trong SGK Địa THCS của tác giả
PGS – Ts Nguyễn Minh Tuệ (chủ biên), Vũ Kim Đức, Lê Huy Huấn, Phạm Anh
Thái, Nguyễn Tú Linh.

ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC NHÀ TRƯỜNG
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
- -

18


19


- -

20