BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO
HỌC VIỆN QUẢN LÝ GIÁO DỤC
_____________

_____________

HOÀNG KHỞI LAI

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN THEO HƯỚNG
NGHIÊN CỨU BÀI HỌC CỦA TỔ TRƯỞNG CHUYÊN MÔN
CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
QUẬN THANH XUÂN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số : 60.14.01.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. NGUYỄN THỊ MAI LAN


2

HÀ NỘI - 2017


3

LỜI CẢM ƠN
Với tình cảm chân thành, tác giả luận văn xin chân thành cảm ơn các thầy
giáo, cô giáo, cán bộ của Học viện Quản lý giáo dục đã tận tình giảng dạy và

này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ
nguồn gốc.
Xin trân trọng cảm ơn !
Hà Nội, tháng 6 năm 2017
Tác giả luận văn

Hoàng Khởi Lai

4


5

BẢNG KÍ HIỆU VIẾT TẮT

Ký hiệu viết tắt
BGH
CBQL
CNTT
GD&ĐT
GV
GVG
HS
HSG
NCBH
SKKN
SHCM
PPCT
PPDH
THPT


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Những thập niên cuối của thế kỷ XX, khoa học và công nghệ trên thế
giới phát triển như vũ bão, những thành tựu của sự phát triển này đã tác động
mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống xã hội trong từng quốc gia và trên phạm
vi toàn thế giới. Đồng thời những thành tựu đó đã làm thay đổi nhiều quan
niệm, phương thức tổ chức và hoạt động của hầu hết các lĩnh vực mà trước
hết và chủ yếu lại chính là giáo dục và đào tạo.
Nhà trường là cơ quan chuyên trách trong việc giáo dục, đào tạo thế hệ
trẻ. Để nâng cao chất lượng hoạt động, giáo dục của nhà trường, cần thiết phải
nâng cao chất lượng hoạt động tổ chuyên môn, bởi vì tổ chuyên môn là một
bộ phận cấu thành trong bộ máy tổ chức, quản lý của các trường THPT. Tổ
chuyên môn là đơn vị hoạt động cơ bản và quyết định chất lượng dạy và học,
chất lượng giáo dục của nhà trường THPT. Thông qua hoạt động tổ chuyên
môn không chỉ chất lượng nhà trường thay đổi mà chất lượng bản thân người
giáo viên với các năng lực sư phạm cũng được thay đổi theo hướng tích cực.
Do vậy, những vấn đề lí luận về hoạt động tổ chuyên môn trong trường phổ
thông, quản lý hoạt động tổ chuyên môn trong trường phổ thông như thế nào
nhằm giúp cho hoạt động tổ chuyên môn thật sự đạt hiệu quả là những vấn đề rất
cần được nghiên cứu nhằm giúp cho hoạt động dạy học tại các trường THPT đáp
ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay.
Thực tiễn trong các trường THPT hiện nay, mỗi nhà trường đều có các
tổ, nhóm chuyên môn. Các tổ, nhóm chuyên môn này có mối quan hệ hợp tác
với nhau, phối hợp với các bộ phận nghiệp vụ khác và các tổ chức Đảng, đoàn
thể trong nhà trường nhằm thực hiện chiến lược phát triển của nhà trường;
thực hiện chương trình giáo dục, các hoạt động giáo dục hướng tới mục tiêu
giáo dục. Tổ chuyên môn là đầu mối để Hiệu trưởng quản lý nhiều mặt đối
với giáo viên, nhưng chủ yếu vẫn là hoạt động chuyên môn.
7

chưa hướng nhiều đến chất lượng của sinh hoạt tổ chuyên môn. Mục đích, nội
dung, hình thức sinh hoạt tổ chuyên môn nhiều khi chưa phù hợp. Vì vậy cần
thiết phải đổi mới quản lý hoạt động tổ chuyên môn để nâng cao hơn nữa chất
8


9

lượng hoạt động tổ chuyên môn tại nhà trường THPT hiện nay.
Xuất phát từ lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Quản lý hoạt động tổ
chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học của tổ trưởng chuyên môn các
trường trung học phổ thông quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội ” để nghiên
cứu.
2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn về quản lý hoạt động tổ
chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học của tổ trưởng chuyên môn các
trường trung học phổ thông quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội, đề xuất một
số biện pháp quản lý nhằm góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động tổ chuyên
môn và năng lực giáo viên các trường trung học phổ thông quận Thanh Xuân,
thành phố Hà Nội.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hoá cơ sở lý luận về quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo
hướng nghiên cứu bài học của tổ trưởng chuyên môn các trường trung học phổ
thông;
- Điều tra, khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng quản lý hoạt động
tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học của tổ trưởng chuyên môn các
trường trung học phổ thông quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.
- Đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo hướng
nghiên cứu bài học của tổ trưởng chuyên môn các trường trung học phổ thông
quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội nhằm góp phần nâng cao hiệu quả hoạt

chuyên môn của hai trường THPT quận Thanh Xuân, Hà Nội.
+ Luận văn nghiên cứu trên 127 giáo viên của hai trường THPT quận
Thanh Xuân, Hà Nội.
6. Giả thuyết khoa học
Nếu các biện pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo hướng
nghiên cứu bài học của tổ trưởng chuyên môn các trường trung học phổ thông
quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội được nghiên cứu và đề xuất trên cơ sở
phù hợp với lý luận khoa học quản lý giáo dục, phù hợp với các điều kiện
thực tế của các trường THPT quận Thanh Xuân, Hà Nội, thì khi được áp dụng

10


11

sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động tổ chuyên môn và năng lực giáo
viên các trường trung học phổ thông quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp luận nghiên cứu
7.1.1. Nghiên cứu vấn đề theo nguyên tắc hệ thống
Vấn đề nghiên cứu được xem xét trong các mối quan hệ biện chứng
với nhau, trong sự phụ thuộc lẫn nhau theo một logic nhất định. Các yếu
tố quy định nhau.
7.1.2. Nghiên cứu vấn đề theo nguyên tắc hoạt động
Quản lý hoạt động tổ chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học ở các
trường THPT trên địa bàn quận Thanh Xuân, Hà Nội đáp ứng thực hiện chương
trình giáo dục THPT theo yêu cầu đổi mới toàn diện giáo dục hiện nay.
7.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Để giải quyết được mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, chúng tôi
sử dụng phối hợp và đồng bộ các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp

nghiên cứu bài học của tổ trưởng chuyên môn các trường trung học phổ thông
quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.
Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo hướng
nghiên cứu bài học của tổ trưởng chuyên môn các trường trung học phổ thông
quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.

12


13

CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN
THEO HƯỚNG NGHIÊN CỨU BÀI HỌC CỦA TỔ TRƯỞNG
CHUYÊN MÔN CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về hoạt động tổ chuyên môn theo
hướng nghiên cứu bài học
Trên thế giới và ở Việt Nam, việc nghiên cứu về tổ chuyên môn, hoạt
động tổ chuyên môn đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu.
Trong đó, các hướng nghiên cứu cụ thể về tổ chuyên môn đã được bàn đến
như: Vai trò của tổ chuyên môn; Tổ trưởng chuyên môn; Đổi mới sinh hoạt
chuyên môn trong tổ chuyên môn theo nghiên cứu bài học. Dưới đây, chúng
tôi sẽ nêu dẫn cụ thể các nghiên cứu theo các hướng nêu trên.
Đã có một số bài báo khoa học đăng trên tạp chí khoa học chuyên
ngành bàn trực tiếp về vấn đề hoạt động tổ chuyên môn và các tiêu chí đánh
giá tổ chuyên môn trong nhà trường phổ thông. Tác giả Nguyễn Văn Huấn đề
cập đến “Hoạt động tổ chuyên môn trong các trường trung học, trung học
phổ thông”. Trong nội dung bài viết này tác giả đã nêu rõ quan điểm khoa học
của mình về vai trò của tổ chuyên môn, các nội dung hoạt động của tổ chuyên

tổ chuyên môn. Họ là người đi đầu, sẵn sàng nhận và thực hiện có hiệu quả
những nhiệm vụ chuyên môn mới và khó. Họ còn có vai trò là người hướng
dẫn, tư vấn, tổ chức, chỉ đạo quá trình thực hiện các hoạt động chuyên môn
của đồng nghiệp trong tổ [28].
Bên cạnh các nghiên cứu cụ thể về tổ chuyên môn đã nêu trên thì
nhiều tác giả đã tiến hành nghiên cứu và khẳng định các vấn đề liên quan
tới việc đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn và đặc biệt các tác giả đi sâu vào
việc đổi mới tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học. Thuật ngữ
“Nghiên cứu bài học” có nguồn gốc trong lịch sử giáo dục Nhật Bản, từ thời
Meiji (1868 – 1912), như một biện pháp để nâng cao năng lực nghề nghiệp
14


15

của giáo viên thông qua nghiên cứu cải tiến các hoạt động dạy học ở từng bài
học cụ thể [3].
Hình thức này cũng đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng như Mỹ,
Đức, Úc, Trung Quốc, Hồng Kong, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan,
Indonesia,… Và đây cũng là một chủ đề giáo dục được quan tâm trên thế giới.
Đi theo hướng nghiên cứu này có các công trình sau đây:
Tác giả Hollingsworth, H., & Oliver, D. (2005),

trong tác phẩm:

“Nghiên cứu bài học: Mô hình học tập chuyên nghiệp” đã nhấn mạnh đến mô
hình học tập chuyên nghiệp chính là nghiên cứu bài học. Theo tác giả, nghiên
cứu bài học là mô hình học tập chuyên nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả dạy
học trong nhà trường và cần được áp dụng rộng rãi trong quá trình tự chủ
chuyên môn của giáo viên trong trường phổ thông [31].

tiêu chất lượng giáo dục cũng như quan tâm thúc đẩy động lực học tập
phát triển của giáo viên hay không. Điều này có liên quan rất nhiều đến sự
quyết tâm của tập thể sư phạm nhà trường để cải tạo thực tiễn theo mục
tiêu phát triển chất lượng dạy học” [19].
1.1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu về quản lý hoạt động tổ chuyên
môn theo hướng nghiên cứu bài học
Các nhà nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam đã có những công trình
nghiên cứu cụ thể về vấn đề này. Trong đó, tập trung vào việc nghiên cứu và
chỉ ra các biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý tổ chuyên môn của chủ thể
quản lý trong nhà trường (Hiệu trưởng và tổ trưởng chuyên môn). Các công
trình nghiên cứu này được nêu dẫn cụ thể dưới đây:
Tác giả Picquenot, A. (1993) thuộc trung tâm nghiên cứu Quốc gia về
Giáo dục Bourgogne – Pháp, muốn quản lý chuyên môn tốt Hiệu trưởng cần
có 5 năng lực cơ bản: năng lực lý thuyết, năng lực phương pháp, năng lực sư
phạm và công nghệ đào tạo, năng lực xử lý, năng lực đạo đức nghề nghiệp.
Do vậy, cần phải bồi dưỡng một cách thường xuyên, liên tục các năng lực này
cho Hiệu trưởng [dẫn theo 7].
Tại Mỹ, nghiên cứu bài học có những đặc trưng riêng. Họ xem xét
những điểm số thấp của học sinh trong những xu hướng nghiên cứu toán học
và khoa học quốc tế so sánh với những điểm số cao của học sinh Đông Á,
Hiebert and Stigler đã đề cập tới vấn đề liên quan đến sự rèn luyện sư phạm ở
16


17

Mỹ. Họ khẳng định rằng, mặc dù đã có những hoạt động nhóm và giảng viên
đều tin tưởng vào hướng đi theo xu hướng xã hội của giáo dục, sự thật thì
không nhiều thay đổi chú ý trong cách học của đứa trẻ [dẫn theo 7].
Tác giả Stigler và Hiebert (1999) chia quá trình NCBH thành 8 bước

chuyên môn.
2) Tăng cường công tác đào tạo bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên
môn cho đội ngũ tổ trưởng chuyên môn.
3) Xây dựng và hoàn thiện cơ chế đãi ngộ đối với đội ngũ tổ trưởng
chuyên môn nhằm tạo động lực làm việc và khuyến khích họ tự học, tự bồi
dưỡng [22].
Theo tác giả Thái Duy Tuyên quản lý hoạt động tổ chuyên môn là
quản lý phương pháp dạy học của người giáo viên. Tác giả khẳng định, tổ
chuyên môn là tế bào cơ bản giữ vị trí quan trọng nhất trong việc triển
khai công tác quản lý đổi mới phương pháp dạy học. Nội dung sinh hoạt
tổ chuyên môn phải chú ý bồi dưỡng giáo viên về những vấn đề cụ thể,
chẳng hạn như trao đổi thảo luận về những nội dung mới và khó trong
sách giáo khoa, đề xuất phương pháp dạy học chủ đạo cho từng phần,
từng bài… Tổ chức soạn bài theo nhóm để có sự thống nhất về vấn đề
trọng tâm cơ bản về phương pháp dạy học cho từng loại bài, về hình thức
tổ chức dạy học, về hệ thống câu hỏi, hệ thống phiếu học tập, phiếu kiểm
tra cho từng môn học, từng bài học,… [23]
Trong những năm gần đây, đã có nhiều đề tài luận văn thạc sĩ, nhiều tác
giả nghiên cứu về quản lý nâng cao chất lượng hoạt động của tổ chuyên môn,
chẳng hạn:
- Năm 2006, có đề tài “Các biện pháp quản lý nhằm phát huy hiệu quả
hoạt động của tổ chuyên môn tại Trường trung học phổ thông chuyên Bắc
Giang” của Ngô Văn Bình.
- Năm 2013, đề tài “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở trường Trung
học phổ thông Đồng Bành, tỉnh Lạng Sơn” của tác giả Hoàng Mạnh Hùng.
- Nguyễn Văn Cánh (2015), Quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo
hướng nghiên cứu bài học ở các trường Trung học cơ sở huyện Chương Mỹ,
thành phố Hà Nội. Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, HVKHXH, Hà Nội.
Như vậy, các luận văn chuyên ngành quản lý giáo dục đã bước đầu
18

khoa học tự nhiên, tổ khoa học xã hội, hay tổ Toán – Tin, tổ Hóa – Sinh, tổ
Văn – Sử,…) [2].
1.2.1.2. Nhiệm vụ tổ chuyên môn
19


20

Trong Điều lệ trường Trung học có quy định về nhiệm vụ của tổ chuyên
môn cụ thể như sau:
1) Xây dựng và thực hiện kế hoạch hoạt động chung của tổ, hướng dẫn
xây dựng và quản lý kế hoạch cá nhân của tổ viên theo kế hoạch dạy học,
phân phối chương trình và các hoạt động giáo dục khác của nhà trường;
2) Tổ chức bồi dưỡng chuyên môn và nghiệp vụ; tham gia đánh giá,
xếp loại các thành viên của tổ theo quy định của Chuẩn nghề nghiệp giáo viên
trung học và các quy định khác hiện hành;
3) Giới thiệu tổ trưởng, tổ phó;
4) Đề xuất khen thưởng, kỷ luật đối với giáo viên [2].
1.2.1.3. Hình thức sinh hoạt tổ chuyên môn
Tổ chuyên môn sinh hoạt hai tuần một lần và có thể họp đột xuất theo
yêu cầu công việc hay khi Hiệu trưởng yêu cầu.
1.2.1.4. Tiêu chuẩn đánh giá chất lượng hoạt động tổ chuyên môn
+ Có kế hoạch công tác và hoàn thành các nhiệm vụ theo quy định tại Điều
lệ trường trung học (được đánh giá qua các minh chứng: Có kế hoạch chung của
tổ theo năm, kỳ, tháng, tuần nhằm thực hiện chương trình, kế hoạch dạy học và
các hoạt động khác; Kế hoạch cụ thể dạy chuyên đề, tự chọn, ôn thi tuyển sinh,
bồi dưỡng học sinh giỏi, phụ đạo học sinh yếu, kém; kế hoạch cụ thể về sử dụng
đồ dùng, thiết bị dạy học đúng, đủ theo PPCT; văn bản của lãnh đạo nhà trường về
việc nhận xét thực hiện các nhiệm vụ năm học của tổ chuyên môn)
+ Sinh hoạt ít nhất 2 tuần một lần về hoạt động chuyên môn nghiệp vụ

- Hoạt động xây dựng phân phối chương trình môn học theo hướng
dẫn, quy định của Sở Giáo dục và Đào tạo; lập kế hoạch và tổ chức triển khai
thực hiện hoạt động giảng dạy của giáo viên ở trên lớp theo phân phối chương
trình môn học đã được phê duyệt. Tổ chức hoạt động dạy học phân hóa cho
học sinh.
- Hoạt động bồi dưỡng và tự bồi dưỡng cho giáo viên nhằm nắm vững
và hiểu rõ mục đích, yêu cầu nội dung môn học mà mình phụ trách theo
21


22

chuẩn kiến thức kỹ năng môn học quy định, đồng thời từng bước đáp ứng các
yêu cầu đổi mới giáo dục;
- Hoạt động bồi dưỡng nâng cao năng lực học tập của học sinh khá,
giỏi và phụ đạo học sinh yếu kém theo qui định của Sở Giáo dục và Đào
tạo và của trường.
- Tổ chức các chuyên đề, nâng cao năng lực chuyên môn, năng lực sư
phạm cho các thành viên trong tổ; tổ chức thao giảng, thi giáo viên dạy giỏi,
thi triển lãm thiết bị và đồ dùng dạy học tự làm,... nhằm nâng cao trình độ
nghiệp vụ cho giáo viên trong tổ;
- Hoạt động kiểm tra, đánh giá: Các thành viên trong tổ thực hiện kiểm
tra, giám sát lẫn nhau trong việc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn như: việc
quản lý và sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học, việc soạn giảng, chuẩn bị bài
dạy, ra đề kiểm tra, đánh giá học sinh theo quy định,... Đánh giá giáo viên của
tổ bộ môn theo chuẩn nghề nghiệp của Bộ Giáo dục và Đào tạo
- Hoạt động đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng dạy
và học trong nhà trường.
- Hoạt động sử dụng, bảo quản, bổ sung cơ sở vật chất, thiết bị dạy học
của bộ môn.

đã chứng minh được tính khả thi của nó trong việc bồi dưỡng và phát triển
năng lực chuyên môn của giáo viên so với các phương pháp truyền thống
khác. Điều đó cho thấy tính ưu việt và sức hấp dẫn to lớn của NCBH [7].
Cơ sở khoa học của hoạt động nghiên cứu bài học được dựa trên lý
thuyết vùng “phát triển gần” của nhà tâm lý học người Nga V.X.VygotsKy,
lý thuyết “vòng đối ngoại” của Mikhail Bakhtin, tháp học tập của các nhà
nghiên cứu giáo dục.
Các nhà nghiên cứu giáo dục đã đưa ra một số nghiên cứu theo hướng
sau sẽ đem lại hiệu quả giảng dạy theo kiểu thuyết trình thì chỉ được 5%,
trong khi nghe – nhìn chỉ đạt 20%, thuyết trình đạt 30%, vậy mà khi dạy lại
học sinh khác thì đạt 90% [4,tr.13].
* Tháp học tập

23


24

Sơ đồ 1.1: Tháp học tập thể hiện tỉ lệ ghi nhớ của học sinh
*Nghiên cứu bài học dựa trên lý thuyết vùng phát triển gần
Việc học tập của học sinh và phát triển năng lực chuyên môn của giáo
viên trong NCBH dựa trên lý thuyết vùng phát triển gần của nhà tâm lý người
Nga Vygotsky. Theo lý thuyết này bài học chỉ có ý nghĩa khi nằm trong vùng
phát triển của người học. Do đó, nhiệm vụ của nghiên cứu bài học cần phải
xác định rõ vùng phát triển gần để lựa chọn mục tiêu, nội dung, phương pháp,
hình thức tổ chức dạy học phù hợp với đối tượng học sinh hay người học.
Theo thuyết Vygotsky, kết quả dạy học sẽ tốt hơn nếu nội dung dạy học
không quá khó và cũng không quá đơn giản. Nội dung dạy học cần thiết thực,
liên hệ và gắn bó với đời sống thực tiễn, làm cho bài học sinh động và hấp
dẫn hơn, liên hệ gần gũi với đời sống hằng ngày.

4, tr.14].
- Mục tiêu của nghiên cứu bài học
Theo Vũ Thị Sơn và Nguyễn Duân, mục tiêu của NCBH là “cải tiến,
đổi mới thực tiễn dạy học của giáo viên trong từng bài học cụ thể của chương
trình” [18].
Fernandez và Yoshida (2004), chỉ ra rằng NCBH thu hút các giáo viên
vào cải tiến chất lượng dạy của họ và làm phong phú kinh nghiệm của họ về
việc học của học sinh. Vì thế, NCBH gắn với thực tiễn dạy học trên lớp và kết
quả mang lại là chất lượng học tập của học sinh tốt hơn. NCBH có mục tiêu
hướng vào cải tiến thực tiễn dạy học (về phương pháp và kĩ thuật dạy học bài
học) và nhờ đó, năng lực chuyên môn, nghiệp vụ và nghiên cứu cải tạo thực
tiễn của giáo viên được phát triển. NCBH sẽ tác động đến cả 3 thành phần:
25