ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

ĐINH KHÁNH THUẬN

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC VÀ TÁI SINH
TỰ NHIÊN CỦA CÂY GỖ TRONG MỘT SỐ QUẦN XÃ
THỰC VẬT PHỤC HỒI SAU NƢƠNG RẪY TẠI XÃ NÀ HẨU
HUYỆN VĂN YÊN - TỈNH YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

THÁI NGUYÊN - 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

ĐINH KHÁNH THUẬN

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC VÀ TÁI SINH
TỰ NHIÊN CỦA CÂY GỖ TRONG MỘT SỐ QUẦN XÃ
THỰC VẬT PHỤC HỒI SAU NƢƠNG RẪY TẠI XÃ NÀ HẨU
- HUYỆN VĂN YÊN - TỈNH YÊN BÁI
Chuyên ngành: Sinh thái học
Mã số: 60.42.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

động viên, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi được đi học và hoàn thành quá trình
học tập.
Thái Nguyên, tháng 04 năm 2014
Đinh Khánh Thuận

ii


MỤC LỤC
Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
Danh mục các kí hiệu và chữ viết tắt.................................................................. iv
Danh mục các bảng .............................................................................................. v
Danh mục các hình ............................................................................................. vi
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
Chƣơng 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ............................ 4
1.1. Một số khái niệm có liên quan ..................................................................... 4
1.1.1. Khái niệm về thảm thực vật ....................................................................... 4
1.1.2. Khái niệm về rừng ..................................................................................... 4
1.1.3. Tái sinh rừng .............................................................................................. 4
1.1.4. Phục hồi rừng ............................................................................................. 5
1.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu....................................................................... 5
1.2.1. Những nghiên cứu trên thế giới ................................................................. 5
1.2.1.1. Những nghiên cứu về cấu trúc rừng ....................................................... 6
1.2.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam ............................................................... 11
1.2.2.1. Những nghiên cứu về cấu trúc rừng ..................................................... 11
1.2.2.2. Những nghiên cứu về tái sinh rừng ...................................................... 15
1.2.2.3. Những nghiên cứu về thảm thực vật rừng ở Yên Bái .......................... 19
Chƣơng 2: NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU................... 21

4.3.2. Phân bố cây theo cấp đường kính ............................................................ 49
4.3.3. Phân bố tái sinh theo mặt phẳng nằm ngang ........................................... 52
4.4. Nguồn gốc và chất lượng cây tái sinh ........................................................ 54
4.5. Đa dạng về dạng sống ................................................................................. 56
4.6. Đề xuất và giải pháp ................................................................................... 57
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ......................................................................... 59
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 61
PHỤ LỤC ......................................................................................................... 65

iv


DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

1. Hvn

: Chiều cao vút ngọn.

2. D1,3

: Đường kính ngang ngực.

3. KVNC

: Khu vực nghiên cứu.

4. ODB

: Ô dạng bản.


Bảng 4.4. Ảnh hưởng của độ dốc đến tổ thành loài (%) .................................... 43
Bảng 4.5. Ảnh hưởng của thoái hóa đất đến cây gỗ tái sinh trong một số
quần xã thực vật tại KVNC ............................................................... 45
Bảng 4.6. Ảnh hưởng của tuổi phục hồi rừng đến tái sinh của thảm thực vật ..... 46
Bảng 4.7. Mật độ cây gỗ tái sinh theo cấp chiều cao ......................................... 47
Bảng 4.8. Phân bố cây gỗ tái sinh theo cấp đường kính ngang ngực ................. 50
Bảng 4.9. Phân bố cây gỗ tái sinh theo mặt phẳng nằm ngang .......................... 53
Bảng 4.10. Đánh giá chất lượng cây tái sinh ở các giai đoạn phục hồi rừng ..... 54
Bảng 4.11. Thành phần dạng sống ở KVNC ...................................................... 56

v


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 2.1. Sơ đồ bố trí các ô dạng bản trong OTC ............................................. 23
Hình 4.1. Ảnh hưởng của tuổi phục hồi rừng đến tái sinh của TTV ................. 46
Hình 4.2. Mật độ cây gỗ tái sinh theo cấp chiều cao ......................................... 48
Hình 4.3. Phân bố cây gỗ tái sinh theo cấp đường kính .................................... 51
Hình 4.4. Nguồn gốc cây tái sinh ...................................................................... 55
Hình 4.5. Chất lượng cây tái sinh ở các giai đoạn phục hồi rừng ..................... 55
Hình 4.6. Phân bố thành phần dạng sống tại KVNC ......................................... 57

vi


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Rừng là một hệ sinh thái mà quần xã cây rừng giữ vai trò chủ đạo trong
mối quan hệ tương tác giữa sinh vật với môi trường. Đây là một nguồn tài
nguyên vô cùng quý giá, nó giữ một vai trò rất quan trọng trong quá trình phát

đặc biệt là cấu trúc và tái sinh tự nhiên của cây gỗ sau nương rẫy tại đây. Mà
việc tìm hiểu đặc điểm tái sinh tự nhiên của cây gỗ sau nương rẫy là cơ sở cung
cấp những kiến thức thực tiễn cũng như cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và
phục hồi lại rừng tại KVNC.
Xuất phát từ những vấn đề trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài:
“Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên của cây gỗ trong
một số quần xã thực vật phục hồi sau nương rẫy tại xã Nà Hẩu - Huyện Văn
Yên - Tỉnh Yên Bái ”
2. Mục tiêu nghiên cứu
2.1. Về lý luận
Bổ xung thêm những hiểu biết về đặc điểm cấu trúc và khả năng tái sinh
tự nhiên của cây gỗ trong một số quần xã thực vật tái sinh sau nương rẫy, làm
cơ sở khoa học cho việc tác động các biện pháp lâm sinh trong việc phục hồi
rừng ở KVNC.
2.2. Về thực tiễn
Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của cây gỗ trong một số quần xã
rừng phục hồi sau nương rẫy, trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp lâm sinh
xúc tiến quá trình tái sinh phục hồi rừng tự nhiên tại KVNC.
3. Giới hạn nghiên cứu
3.1. Giới hạn về khu vực nghiên cứu
Nghiên cứu quá trình tái sinh của cây gỗ trong một số quần xã thực vật
phục hồi tự nhiên sau nương rẫy tại xã Nà Hẩu - Huyện Văn Yên - Tỉnh Yên
Bái.

2


3.2. Giới hạn về đối tượng nghiên cứu
Là rừng thứ sinh phục hồi sau nương rẫy tại xã Nà Hẩu, huyện Văn Yên,
tỉnh Yên Bái được chia ở 5 giai đoạn

hình thành nên kiểu trao đổi chất và năng lượng đặc trưng giữa chúng với nhau
và với các yếu tố tự nhiên, nó là một thể thống nhất đang biến động và phát
triển” (dẫn theo Hoàng Chung, 2005) [4].
1.1.3. Tái sinh rừng
Tái sinh (Regeneration) là một thuật ngữ dùng để chỉ khả năng tự tái tạo,
hay tự hồi sinh từ mức độ tế bào đến mức độ mô, cơ quan, cá thể và thậm chí
cả một quần lạc sinh vật trong tự nhiên.
Căn cứ vào nguồn giống, người ta phân chia 3 mức độ tái sinh như sau:
- Tái sinh nhân tạo: nguồn giống do con người tạo ra bằng cách gieo
giống trực tiếp.

4


- Tái sinh bán nhân tạo nguồn giống được con người tạo ra bằng cách
trồng bổ sung các cây giống, sau đó chính cây giống sẽ là tạo ra nguồn hạt cho
quá trình tái sinh.
- Tái sinh tự nhiên: nguồn hạt (nguồn giống) hoàn toàn tự nhiên.
Tái sinh rừng là một khái niệm chỉ khả năng và quá trình thiết lập lớp
cây con dưới tán rừng. Đặc điểm cơ bản của quá trình này là lớp cây con đều có
nguồn gốc từ hạt và chồi có sẵn, kể cả trong trường hợp tái sinh nhân tạo thì
cây con cũng phải mọc từ nguồn hạt do con người gieo trước đó. Nó được phân
biệt với các khái niệm khác (như trồng rừng) là sự thiết lập lớp cây con bằng
việc trồng cây giống đã được chuẩn bị trong vườn ươm.Vì đặc trưng đó nên tái
sinh là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của các hệ sinh thái rừng.
Ở Việt Nam tái sinh rừng được hiểu theo nghĩa rộng là sự tái sinh của cả
hệ sinh thái rừng. Tái sinh rừng được hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi
lại thành phần cơ bản của rừng chủ yếu là tầng cây gỗ.
1.1.4. Phục hồi rừng
Theo Trần Đình Lý (2008)[20]: Phục hồi rừng được hiểu là quá trình tái

W. Richards (1952)[42], Baur,G. N (1964)[40], P. Odum (1971) [41].v.v.. tiến
hành. Những nghiên cứu này đã nêu lên quan điểm, các khái niệm và mô tả
định tính về tổ thành, dạng sống và tầng phiến của rừng.
Trong công trình của Baur ,G. N (1964) [40] đã nghiên cứu các vấn đề
về cơ sở sinh thái nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng
nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm
sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Từ đó tác giả đưa ra các nguyên lý tác
động xử lý lâm sinh cải thiện rừng.
Còn công trình của P. Odum (1971) [41 ] đã hoàn chỉnh học thuyết về hệ
sinh thái trên cơ sở thuật ngữ hệ sinh thái (ecosystem) của Tansley (1935).

6


Khái niệm sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu
trúc trên quan điểm sinh thái học.
* Hình thái cấu trúc rừng
Hiện tượng thành tầng là sự sắp xếp không gian phân bố của các thành
phần sinh vật rừng trên cả mặt bằng và theo chiều thẳng đứng. Phương pháp vẽ
biểu đồ mặt cắt đứng của rừng do P.W. Richards (1952) [42] đề xướng và sử
dụng lần đầu tiên ở Guam đến nay vẫn là phương pháp có hiệu quả để nghiên
cứu cấu trúc tầng thứ của rừng. Tuy nhiên phương pháp này có nhược điểm là
chỉ minh họa được cách sắp xếp theo chiều thẳng đứng của các loài cây gỗ
trong diện tích có hạn.
Richards P. W (1959, 1968, 1970) [43] đã phân biệt tổ thành rừng mưa
nhiệt đới làm hai loại: Rừng mưa hỗn hợp và rừng mưa đơn ưu có tổ thành loài
cây đơn giản. Cũng theo tác giả thì rừng mưa thường có nhiều tầng (thường có
3 tầng, trừ tầng cây bụi và tầng cây cỏ). Trong rừng mưa nhiệt đới, ngoài cây
gỗ lớn, cây bụi và các loài thân thảo còn có nhiều loại dây leo cùng nhiều loài
thực vật phụ sinh trên thân hoặc cành cây.