Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

MỤC LỤC
Trang
I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài

2

2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

2

3. Đối tượng nghiên cứu

3

4. Giới hạn của đề tài

3

5. Phương pháp nghiên cứu

3

II. PHẦN NỘI DUNG
1. Cơ sở lí luận

3

2. Thực trạng vấn đề nghiên cứu


17

Tài liệu tham khảo

18

Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
1


Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Người chép sử nổi tiếng cuối thời Trần, Sử Văn Hoa, đã nói: “Sử là hồn của
núi sông. Sử là tinh túy của đất nước. Dân tộc nào biết chép sử càng sớm, càng có
nhiều cơ hội văn hiến. Dân tộc nào càng biết quý trọng đến sử càng có nhiều cơ
hội trường tồn.” Chẳng thế mà cha ông ta rất coi trọng việc chép sử và đã để lại
cho con cháu một kho tàng lịch sử vô cùng đồ sộ và quý giá.
Thế nhưng ngày nay kho tàng ấy đang dần bị lãng quên bởi chính sự thờ ơ
của giới trẻ với lịch sử nước nhà. Phải chăng các thế hệ người Việt ngày nay không
còn yêu nước như các thế hệ cha ông? Hay lịch sử nước nhà không đủ sức hấp dẫn
giới trẻ? Không. Tình yêu nước và lòng tự hào dân tộc trong mỗi con người Việt
Nam luôn luôn là một dòng chảy mãnh liệt không bao giờ dứt. Vấn đề ở đây chính
là cách mà chúng ta đưa lịch sử đến với họ.
Mở những trang sách giáo khoa lịch sử lớp 4, chúng ta không khỏi tự hào,
rung động sâu xa trước các chiến công lừng lẫy của cha ông như trận Bạch Đằng
của Ngô Quyền, Ba lần chiến thắng chống quân xâm lược Mông-Nguyên của nhà
Trần hay trận đại phá quân Thanh của vua Quang Trung,… Nhưng nếu giáo viên

II. PHẦN NỘI DUNG
1. Cơ sở lí luận
Phân môn Lịch sử lớp 4 là một bộ phận của môn Lịch sử và Địa lí 4. Nôi
dung của chương trình này cung cấp cho học sinh một số sự kiện, nhân vật lịch sử
tiêu biểu của lịch sử dân tộc ta qua các thời kì, từ buổi đầu dựng nước cho tới nửa
đầu thế kỉ XIX.
Để nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử thì không thể không kể đến hệ
thống các phương pháp, kĩ thuật dạy học. Đây là cơ sở quan trọng để từ đó mỗi
giáo viên lựa chọn và ứng dụng vào tiết dạy của mình cho phù hợp. Việc vận dụng
các phương pháp, kĩ thuật dạy học hợp lí sẽ giúp cho học sinh học tập một cách
tích cực, chủ động, sáng tạo hơn.
Đồng thời căn cứ vào tâm lí lứa tuổi học sinh tiểu học và khả năng tiếp thu
kiến thức cũng như kĩ năng tự học tập của học sinh lớp 4, tôi cũng đã mạnh dạn đưa
ra các giải pháp trong đó chú trọng tạo cho học sinh một môi trường để được vận
động và thực hành các kĩ năng như: tự đọc sách để tìm hiểu bài trước ở nhà, tham
gia các trò chơi, thảo luận nhóm, trình bày ý kiến cá nhân, ...
Đó chính là các căn cứ, các cơ sở lí luận để tôi tổng kết và hoàn thành các
kinh nghiệm trong dạy học môn Lịch sử của mình.
Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
3


Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

2. Thực trạng
Lên lớp 4, học sinh đã có khả năng đọc, hiểu văn bản tương đối tốt. Các em
cũng đã có khả năng tự phân tích, tổng hợp kiến thức trong sách giáo khoa. Đây là
giai đoạn thuận lợi để bắt đầu làm quen với môn học mới đó là môn Lịch sử. Đón
chào điều mới mẻ chắc chắn luôn thú vị và hấp dẫn. Là người đặt những viên gạch
đầu tiên, nền móng của môn học, giáo viên hoàn toàn tự do, tự chủ về việc hình


Là một người yêu thích lịch sử và cũng trực tiếp giảng dạy bộ môn này, tôi
thấy vô cùng trăn trở.
3. Nội dung và hình thức của giải pháp
a) Mục tiêu của giải pháp
Giúp giáo viên có cái nhìn tổng quát về toàn bộ môn học, định hướng cho
học sinh phương pháp học tập tích cực ngay từ đầu năm và chia sẻ những kinh
nghiệm của bản thân trong việc nâng cao chất lượng môn lịch sử lớp 4.
b) Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp
*Giải pháp 1: Nắm chắc nội dung, chương trình môn học
Lịch sử là một tiến trình, trong đó các sự kiện sau luôn có mối liên quan trực
tiếp hoặc gián tiếp tới các sự kiện đã diễn ra trước đó. Vì thế mà để học sinh hiểu rõ
nội dung từng bài học, giáo viên cần nắm rõ nội dung chương trình cả năm học để
có thể giúp học sinh liên kết các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử với các mốc thời
gian tương ứng.
Nội dung chương trình môn Lịch sử lớp 4 cung cấp cho học sinh một số kiến
thức cơ bản, thiết thực về các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu, tương
đối có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước
cho tới nửa đầu thế kỉ XIX, được chia thành 8 giai đoạn với 28 bài, được dạy mỗi
tuần một bài theo phân phối chương trình. Cụ thể như sau:
Giai đoạn

Thời gian

Nội dung chính

Các bài trong SGK

1.
Buổi


Quốc và phong trào
đấu tranh của nhân
dân ta để giành độc
lập, tự chủ.

Trưng (Năm 40)
Bài 5: Chiến thắng Bạch
Đằng do Ngô Quyền lãnh
đạo (Năm 938)

3. Buổi đầu Từ năm 938 Triều đại nhà Ngô,
độc lập
đến năm1009 Đinh Bộ Lĩnh dẹp
loạn 12 sứ quân thống
nhất đất nước; Lê
Hoàn lên ngôi vua
lãnh đạo nhân dân ta
tiến hành cuộc kháng
chiến chống Tống lần
thứ nhất (Năm 981).

Bài 7: Đinh Bộ Lĩnh dẹp
loạn 12 sứ quân.

4. Nước Đại Từ năm 1009 Vua Lý Thái Tổ dời
Việt thời Lý đến năm 1226 đô ra Thăng Long, đổi
lại tên nước; sự phát
triển của đạo phật;
cuộc kháng chiến


Bài 10: Chùa thời Lý.
Bài 11: Cuộc kháng chiến
chống quân Tống xâm
lược lần thứ hai (Năm
1075- 1077)

Bài 13: Nhà Trần và việc
đắp đê.
Bài 14: Cuộc kháng chiến
chống quân xâm lược
Mông – Nguyên.
Bài 15: Nước ta cuối thời
Trần

Chiến
thắng
Chi Bài 16: Chiến thắng Chi
Lăng; Việc tổ chức

Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
6


Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

đầu thời Hậu
Lê

quản lý đất nước; Sự Lăng.

(Năm 1786).
Bài 25: Quang Trung đại
phá quân Thanh (Năm
1789).
Bài 26: Những chính sách
về kinh tế và văn hoá của
vua Quang Trung.

8. Buổi đầu Từ năm 1802 Giới thiệu về Triều Bài 27: Nhà Nguyễn thành
thời Nguyễn đến năm 1858 đại nhà Nguyễn và lập.
kinh thành Huế
Bài 28: Kinh Thành Huế
Ngoài ra trong chương trình môn học còn có các bài ôn tập được sắp xếp
xen kẽ giữa các bài, cụ thể:
Tuần

Tiết chương

Nội dung ôn tập

Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
7


Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

trình
Tuần 8

6


*Giải pháp 2: Liên kết chặt chẽ nội dung giữa các bài học
Nội dung của chương trình lịch sử lớp 4 chỉ bao gồm các sự kiện, hiện
tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu trong từng thời kì của quá trình dựng nước và giữ
nước của dân tộc ta từ thời Hùng Vương đến buổi đầu thời Nguyễn. Do đó đôi khi
khoảng cách về thời gian giữa hai sự kiện được giới thiệu liên tiếp (trong hai bài
học liền nhau) là rất xa. Điều này có thể gây khó khăn cho học sinh trong việc nắm
kiến thức. Vì vậy ở mỗi đầu mỗi tiết học, người giáo viên cần là chiếc cầu nối, liên
kết các sự kiện, làm cho dòng chảy lịch sử được liền mạch. Điều này sẽ giúp việc
tiếp thu bài học của học sinh dễ dàng hơn.

Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
8


Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

Ví dụ: Khi dạy bài Chiến thắng Bạch Đằng do Ngô Quyền lãnh đạo - Năm
938 (trước đó là bài Khởi nghĩa Hai Bà Trưng – Năm 40), giáo viên có thể giới
thiệu vào bài như sau : Sau khi Triệu Đà thôn tính được Âu Lạc (Năm 179 TCN)
các triều đại phong kiến phương Bắc nối tiếp nhau đô hộ nước ta. Không cam chịu
sự áp bức, bóc lột của bọn thống trị, nhân dân ta liên tục nổi dậy đánh đuổi quân đô
hộ. Năm 40, Hai bà Trưng đã mở đầu bằng một cuộc khởi nghĩa vang dội, tiếp sau
đó có các cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu (năm 248), Lý Bí (năm 542), Triệu Quang
Phục (năm 550), Mai Thúc Loan (năm 722), Phùng Hưng (khoảng năm 776), Khúc
Thừa Dụ (năm 905), Dương Đình Nghệ (năm 931) nhưng đều chưa giành được
thắng lợi hoàn toàn. Đến năm 938, với chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền,
chúng ta đã kết thúc hơn một nghìn năm đô hộ của phong kiến phương Bắc, giành
lại độc lập hoàn toàn cho đất nước ta. Bài học ngày hôm nay sẽ giúp các em hiểu rõ
hơn về trận chiến Bạch Đằng oanh liệt đó.

pháp như: tổ chức các trò chơi, xem các video về các sự kiện, nhân vật lịch sử, kể
các câu chuyện lịch sử có nội dung được học trong bài,…
*Giải pháp 4: Hướng dẫn học sinh tự học tại nhà
Một bài học lịch sử thường không dễ nhớ, do đó nếu không xem lại nội dung
bài cũ và chuẩn bị bài mới trước khi đi học, học sinh không dễ nắm được toàn bộ
nội dung của bài học trên lớp. Do vậy tôi thường yêu cầu học sinh xem trước bài
trước khi đi học.
Trước mỗi tiết học, sau khi hỏi về một số nội dung chính của bài cũ, tôi sẽ
hỏi học sinh về một vài thông tin của bài mới như: Bài học hôm nay tên gì? Trong
bài có sự kiện lịch sử nào nổi bật? Trong bài có nhân vật lịch sử nào được nhắc
đến? Để trả lời được các câu hỏi đó, chắc chắn học sinh cần đọc qua bài trước ở
nhà.
Ngay từ đầu năm, giáo viên nên hướng dẫn cho học sinh cách tự đọc và
chuẩn bị bài ở nhà. Mỗi bài lịch sử thường có ba yếu tố quan trọng đó chính là thời
gian, nhân vật và sự kiện. Nắm chắc được ba yếu tố này thì học sinh sẽ dễ dàng
hiểu và nhớ bài học. Các em có thể đọc bài và điền vào phiếu học tập (học sinh tự
kẻ và vở nháp) như sau:
Ví dụ 1:
Tên bài: Chiến thắng Bạch Đằng do Ngô Quyền lãnh đạo (Năm 938)
stt

Thời gian

Nhân vật

Sự kiện

1

Năm 938

Chúng ta có một kho tàng truyện kể lịch sử rất phong phú và đa dạng. Ngay
từ thuở nhỏ, các em học sinh đã được nghe, học về các câu chuyện này như: Mỵ
Châu-Trọng Thủy, Sự tích bánh chưng bánh dày, Cờ lau tập trận, Sự tích thành cổ
Loa, Sự tích hồ Hoàn Kiếm, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, … Do vậy việc gắn mỗi câu
chuyện đó với một giai đoạn, một sự kiện hay nhân vật lịch sử có thật chắc chắn sẽ
khiến các em học sinh vô cùng thích thú. Bởi sau bài học đó, các em không chỉ biết
được thêm những kiến thức mới mà các em còn được biết thêm thông tin về những
câu chuyện kể đã thuộc từ lâu.
Dưới đây là một số câu chuyện có thể liên hệ, sử dụng trong quá trình dạy
học:
Bài số

Tên bài học

Truyện kể có thể sử dụng
Sự tích bánh Chưng, bánh Dày

1

Nước Văn Lang

Sơn Tinh, Thủy Tinh
Thánh Gióng

2

Nước Âu Lạc

Mỵ Châu,Trọng Thủy


*Giải pháp 6: Sử dụng hợp lí các phương pháp dạy học; sử dụng đa
dạng, thành thạo các đồ dùng dạy học
Để một tiết dạy thành công thì điều quan trọng nhất có lẽ đó chính là cách
lựa chọn phương pháp dạy học và tổ chức các hình thức học tập của giáo viên. Thật
khó để có thể đưa ra được phương pháp nào là tối ưu nhất, vì mỗi phương pháp đều
có ưu và nhược điểm riêng. Tùy vào nội dung mỗi bài học và ý tưởng của giáo viên
mà chúng ta sẽ có sự lựa chọn phù hợp.
Các phương pháp thường được dùng khi giảng dạy lịch sử đó là: thuyết trình,
hỏi đáp, kể chuyện, thảo luận nhóm, đóng vai,… Tuy nhiên, dù sử dụng bất cứ
phương pháp nào thì vấn đề then chốt tôi luôn đặt ra đó là: cần phát huy được tính
chủ động, tích cực của học sinh trong học tập. Cụ thể:
- Phát huy tính tích cực hóa của học sinh trong kĩ năng đọc và phân tích tư
liệu: GV cần đưa ra yêu cầu cụ thể cho học sinh trước khi yêu cầu đọc tư liệu trong
sách giáo khoa, nhằm giúp các em đọc một cách chủ động và có mục đích hơn.
Ví dụ: Khi dạy bài Nhà Trần thành lập (trang 37, SGK), tôi sẽ yêu cầu học
sinh đọc hai đoạn đầu của bài với lệnh như sau: Em hãy đọc hai đoạn đầu của bài
học và chú ý trả lời câu hỏi: Nhà Trần thành lập trong hoàn cảnh nào?
- Phát huy tính tích cực hóa của học sinh trong kĩ năng quan sát và kể lại,
trình bày lại diễn biến cuộc kháng chiến qua bản đồ, lược đồ,… Giáo viên chuẩn bị
một hệ thống câu hỏi phù hợp, vừa sức, giúp các em phát huy kĩ năng nói, khả năng
diễn đạt khi kể hoặc trình bày, diễn biến theo bản đồ hoặc lược đồ.
Ví dụ bài: “Quang Trung đại phá quân Thanh (năm 1789)”. Để học sinh
trình bày được diễn biến cuộc kháng chiến, tôi xây dựng câu hỏi như sau:
1. Nhà Thanh sang chiếm nước ta vào thời gian nào?
2. Khi nghe tin quân Thanh sang xâm lược nước ta, Nguyễn Huệ đã làm gì?
3. Vua Quang Trung tiến đến Tam Điệp khi nào? Tại đây ông đã làm gì?
4. Dựa vào lược đồ, nêu đường tiến của 5 đạo quân.
5. Trận đánh mở màn diễn ra ở đâu? Khi nào? Kết quả ra sao?
6. Hãy thuật lại trận Ngọc Hồi.
7. Hãy thuật lại trận Đống Đa.

Ví dụ: Khi dạy bài “Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược MôngNguyên”, tôi đã chuẩn bị và sử dụng các đồ dùng sau:
- Loa: để nghe tiếng vó ngựa Mông Cổ trong phần giới thiệu vào bài.
- Máy chiếu:
+ Tranh ảnh minh họa: hình ảnh Trần Thủ Độ, Hội nghị Diên Hồng, tranh
minh họa các hình ảnh trong ba lần kháng chiến của nhà Trần.
+ Video: câu chuyện Trần Quốc Toản bóp nát quả cam
+ Trò chơi củng cố
Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
13


Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

- Bảng con của học sinh: chơi trò cơi rung chuông vàng phần củng cố.
Việc sử dụng nhiều tranh ảnh, video minh họa khiến tiết học trở nên sinh
động, hấp dẫn và khiến học sinh tiếp thu bài học dễ dàng, chủ động hơn.
*Giải pháp 7: Tổ chức các trò chơi học tập
Trò chơi học tập là một giải pháp vô cùng hiệu quả để kích thích, lôi kéo sự
chú ý cũng như tham gia của học sinh vào bài học. Đây cũng là giải pháp hiệu quả
để kiểm tra kiến thức bài cũ, giới thiệu bài mới hoặc củng cố nội dung bài học. Do
vậy thông thường các trò chơi học tập được sử dụng vào đầu hoặc cuối mỗi tiết
học.
Một số trò chơi tôi thường sử dụng trong dạy học môn Lịch sử đó là:
stt
1

2

3


chữ, HS chọn ô chữ và trả lời
câu hỏi tương ứng của ô chữ
đó. Nếu trả lời đúng thì được
mở ô chữ.

Chơi
cá
nhân hoặc
theo nhóm.

GV: Bảng phụ ghi hệ -GV chia lớp thành các nhóm.
thống câu hỏi (trả lời - Đưa ra hệ thống câu hỏi
ngắn).
- Các nhóm thảo luận trong
thời gian 2 đến 3 phút. Khi
hết thời gian thảo luận, các
nhóm thi nhau viết đáp án

Chơi theo
nhóm

Tiếp
sức

cá

Khoảng từ
3 đến 5
phút.


Cá
nhân
trong thời
gian từ 3
đến 5 phút

Ví dụ: Khi dạy bài ôn tập, tôi tổ chức cho học sinh chơi trò tiếp sức để điền
nội dung còn thiếu vào bảng sau:
Bảng thống kê các sự kiện, nhân vật tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam
từ buổi đầu dựng nước đến nửa đầu thế kỉ XIX
Sự kiện

Năm

Nhân vật lịch sử tiêu
biểu

Nước Văn Lang ra đời
Khởi nghĩa Hai Bà Trưng
Chiến thắng Bạch Đằng
Khởi nghĩa chống quân Tống lần thứ nhất
Nhà Lý dời đô ra Thăng Long
Cuộc kháng chiến chống quân Tống lần thứ
hai
Nhà Trần thành lập
Nhà Hồ ra đời
Chiến thắng Chi Lăng
- Đầu tiên, GV chia lớp thành 5 nhóm, mỗi nhóm khoảng 5 bạn.
Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
15

lớp được cải thiện đáng kể. Số lượng học sinh yêu thích môn học nhiều hơn các
năm học trước. Kiến thức lịch sử của các em cũng tương đối tốt hơn.
Kết quả cụ thể được thể hiện qua bảng thống kê kết quả kiểm tra cuối năm
học sau:
Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
16


Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

Năm học

Tổng số học
sinh

2014-2015
2015-2016

Học sinh đạt
điểm 5 - 6

Học sinh đạt
điểm 7 - 8

Học sinh đạt
điểm 9 - 10

Số
lượng



2

14,3

7

50,0

5

35,7

III. PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1. Kết luận
Dạy học lịch sử là dạy cho học sinh hiểu về cội nguồn đất nước, về những vị
anh hùng dân tộc,…Từ chỗ hiểu rồi các em sẽ thêm yêu đất nước, tự hào về truyền
thống hào hùng của dân tộc, sẽ mong muốn được đóng góp công sức dựng xây tổ
quốc ngày càng tươi đẹp hơn. Vì vậy, môn học này có vai trò quan trọng trong hệ
thống giáo dục phổ thông.
Môn Lịch sử lớp 4 là điểm xuất phát đầu tiên của chặng đường lĩnh hội, tiếp
thu các kiến thức lịch sử của học sinh. Nếu giáo viên không tâm huyết và giúp các
em hiểu được tầm quan trọng cũng như rèn luyện cho các em một phương pháp học
tập tốt thì sẽ ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng môn học về sau. Do đó việc định
hướng và tìm cách dạy học môn học này hiệu quả là vô cùng quan trọng.
Qua đề tài này tôi hi vọng đã đóng góp một phần nhỏ bé trong việc giúp
nâng cao chất lượng môn Lịch sử bằng những kinh nghiệm trong giảng dạy của bản
thân. Hi vọng rằng nó sẽ trở thành một nguồn tư liệu tham khảo để các thầy cô
đồng nghiệp có được cho mình thêm một chút ý tưởng để dạy học lịch sử tốt hơn.
Cũng qua đây tôi mong muốn nhận được nhiều sự đóng góp ý kiến từ các thầy cô

01

Lịch sử và Địa lí lớp 4

NXB Giáo dục

02

Sách giáo viên Lịch sử và Địa lí lớp 4

NXB Giáo dục

03

Thiết kế bài giảng Lịch sử và Địa lí lớp 4

NXB Giáo dục

04

Chuẩn kiến thức, kĩ năng các môn học ở tiểu
NXB Giáo dục
học, lớp 4

05

Các triều đại Việt Nam

NXB Thanh Niên


Trường Tiểu học Tây Phong – Giáo viên Phạm Thị Thu Cúc

Một vài kinh nghiệm giúp học sinh học tốt phân môn Lịch sử lớp 4
20