ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

MÃ VĨNH QUYẾT

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÂY THẠCH ĐEN TẠI HUYỆN
THẠCH AN, TỈNH CAO BẰNG
Chuyên ngành: Phát triển Nông thôn
Mã số: 60.62.01.16

LUẬN VĂN THẠC SI PHAT TRIÊN NÔNG THÔN

Người hướng dẫn khoa học: PGS .TS. Đinh Ngọc Lan

THÁI NGUYÊN - 2016

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

n


i
LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luân văn "Thực trạng và giải pháp phát triển cây Thạch đen tại
huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng" là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Đề tài hoàn
toàn trung thực và chưa đươc sư dung đê bao vê môt học vi nao. Cac thông tin sử dụng
trong đề tài đa đươc chi ro nguồn gốc, các tài liệu tham khảo được trích dẫn đầy đủ, mọi
sự giúp đỡ cho việc thực hiện luân
văn nay đa đươc cam ơn.
Tác giả đề tài

Thái Nguyên, ngày

tháng

Tác giả luận văn

Mã Vĩnh Quyết

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

n

năm 2016


iii

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN




iv
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. i LỜI CẢM ƠN
..................................................................................................

ii

MỤC

MỤC
MỞ

.......................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài ................................................................................ 1
2. Mục tiêu của đề tài ........................................................................................ 2
3. Ý nghĩa của đề tài.......................................................................................... 2
Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU ............................................................. 4
1.1. Cơ sở lý luận .............................................................................................. 4
1..1.1. Đặc điểm của cây Thạch đen ................................................................. 4
1.1.2. Vai trò của cây Thạch đen đối với đời sống con người .......................... 5
1.1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất và kinh doanh Thạch đen............. 6
1.2. Cơ sở thực tiễn ......................................................................................... 13
1.2.1. Tình hình sản xuất, tiêu thụ Thạch đen ở Việt Nam ............................. 13
Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU .................................................................................... . 17
2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................ 17
2.1.1. Đối tượng nghiên cứu............................................................................ 17
2.1.2. Phạm vi nghiên cứu............................................................................... 17
2.2. Địa điểm và thời gian tiến hành nghiên cứu ............................................ 17
2.2.1. Địa điểm tiến hành nghiên cứu ............................................................. 17
2.2.2. Thời gian tiến hành nghiên cứu ............................................................ 18

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n

BẢNG
HÌNH

3.3.3. Nguyên nhân ảnh hưởng ....................................................................... 53

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n


vi
3.4. Một số giải pháp nhằm phát triển sản xuất Thạch đen của huyện Thạch
An, tỉnh Cao Bằng ........................................................................................... 53
3.4.1. Quy hoạch vùng sản xuất Thạch đen .................................................... 53
3.4.2. Kế hoạch mở rộng diện tích, năng suất chất lượng Thạch đen............. 54
3.4.3. Nâng cao chất lượng sản phẩm Thạch đen, xây dựng hệ thống quản
lý, kiểm tra giám sát đánh giá chất lượng Thạch đen ..................................... 55
3.4.4. Tăng cường hoạt động thông tn thi trường và xúc tiến thương mại để
têu thụ sản phẩm Thạch đen của huyện ......................................................... 57
3.4.5. Tăng cường xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật ...................................... 58
3.4.6. Giải pháp về các chính sách phát triển sản xuất Thạch đen của huyện
Thạch An, tỉnh Cao Bằng ................................................................................ 59
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ...................................................................... 63
1. Kết luận ....................................................................................................... 63
2. Kiến nghi ..................................................................................................... 64
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 67

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n



: Kinh doanh LĐ

: Lao

động
LĐNN

: Lao động nông nghiệp NLNTS

lâm nghiệp thuỷ sản NN&PTNT
nông thôn SL
SP
SXKD

: Nông nghiệp và phát triển

: Số lượng
: Sản phẩm
: Sản xuất kinh doanh

Tr.đồng

: Triệu đồng

UBND

: Uỷ ban nhân dân

WTO

Bảng 3.8: Kết quả và hiệu quả sản xuất 01 ha Thạch đen của huyện năm
2014 - 2015.......................................................................... . 47
Bảng 3.9: Chỉ têu đánh giá khó khăn tron g sản xuất Thạch đen của các
hộ điều tra............................................................................ . 49
Bảng 3.10: Nguyện vọng của người dân về chính sách của Nhà nước .......... 51
Bảng 3.11: Kế hoạch mở rộng diện tch trồng Thạch đen giai đoạn 2016 2020 của huyện Thạch An ............................................................ 55

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n


ix
DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1: Tổng thu trung bình từ trồng trọt của các hộ trồng Thạch tại
các xa điều tra .....................................................................................41

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n


1
MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Thạch đen còn được gọi là cây Sương sáo hay Lương phấn thảo. Có tên khoa học là

cao so với tiềm năng và còn nhiều vấn đề cần phải xem xét, giải quyết. Khả năng phát
triển về quy mô diện tích còn chậm, việc kết nối với thi trường đầu ra còn nhiều bất
cập, cần có sự tham gia của các nhà: nhà nước, nhà nông, nhà khoa học, nhà doanh
nghiệp trong việc phát triển sản xuất cây Thạch đen tại huyện. Xuất phát từ yêu cầu đó tôi
lựa chọn đề tài "Thực trạng và giải pháp phát triển cây Thạch đen tại huyện Thạch
An, tỉnh Cao Bằng" làm đề tài nghiên cứu nhằm góp phần thiết thực triển khai chiến lược
phát triển nông nghiệp, nông thôn của Đảng và Nhà nước trên địa bàn huyện Thạch An,
tỉnh Cao Bằng.
2. Mục tiêu của đề tài
- Phân tch được tình hình sản xuất, chế biến và tiêu thụ cây Thạch đen của các hộ
nông dân ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng.
- Xác định được các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình sản xuất, kinh doanh sản
phẩm cây Thạch đen của các hộ nông dân trên địa bàn huyện.
- Đánh giá được hiệu quả kinh tế từ hoạt động sản xuất, kinh doanh cây
Thạch đen của các hộ nông dân trong huyện.
- Đánh giá được những mặt đạt được và hạn chế trong sản xuất và kinh
doanh cây Thạch đen của các hộ nông dân tại huyện.
- Đưa ra được đin
̣ h hướng, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu
quả phát triển cây Thạch đen huyện Thạch An trong những năm tới.
3. Ý nghĩa của đề tài
3.1. Ý nghĩa trong học tập

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n


3

dân Trung Quốc thường sử dụng Thạch đen trong món chè, đặc biệt sản phẩm dưới
dạng chè đóng gói, chè đóng hộp...
Ở Việt Nam, cây Thạch đen về sau này khi được du nhập từ Trung Quốc về
được trồng ở nhiều vùng đồng bằng như ở Đồng bằng sông Cửu Long, Miền Đông Nam Bộ
và một số huyện của các tỉnh phía Đông Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn và Bắc Kạn.
1.1.1.2.Đặc điểm hình thái
- Thân:
Cây Thạch đen là loại cây ho hòa thảo, thân có bốn cạnh, hình đứng mềm, bên
ngoài thân có phủ một lớp lông thô, rậm. Cây có chiều dài trung bình từ 40 - 60 cm,
tùy điều kiện chăm sóc và và thổ nhưỡng có thể dài tới
1m. Cây thạch đen có khả năng phân nhánh nhiều từ gốc, nhánh toả ra phủ
kín trên mặt đất giống như cây bạc hà.
- Chồi và lá:
Lá cây Thạch đen mọc ra từ các mấu, chồi mọc ra từ nách lá. Lá Thạch đen thuộc
loại lá đơn, mọc đối, dày, màu xanh nhạt, hình trứng hoặc trứng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n


5
thuôn, thon hẹp ở gốc, nhọn ở chóp. Lá dài từ 3 - 6 cm, rộng 1 - 2 cm, cuống lá
dài 1 - 2 cm. Hai mặt lá đề có phủ một lớp lông mỏng, mép lá có hình răng cưa.
- Hoa và quả:
Hoa mọc thành cụm dày đặc ở đầu cành, khá dày đặc vào lúc hoa nở rộ, cuống hoa
có thể kéo dài tới 10 - 12 cm, có lông. Đài hoa có lông, 3 răng ở môi trên; tràng trắng
hay hồng nhạt, môi trên 3 thuỳ, môi dưới to; nhi 2, thò dài, chỉ nhi tím. Quả của cây Thạch
đen nhỏ, nhẵn, thon dài khoảng 0,7 mm. Cây Thạch đen ra hoa vào cuối thu, đầu mùa

và góp phần nâng cao đời sống người dân. Như ở các vùng trồng thạch đen của nước ta,
cây Thạch đen đa và đang mang lại hiệu quả kinh tế to lớn cho người dân, hiện nay
cây Thạch đen đang được phát triển rộng rai tại các vùng phía Đông Bắc cụ thể tại các
tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn và các tỉnh vùng đồng bằng như ở Đồng bằng sông Cửu
Long và Miền Đông Nam Bộ như Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang)...
Phát triển cây Thạch đen cần một lượng lao động khá lớn, do vậy trồng Thạch đen
thu hút và điều hòa lao động nông nghiệp. Hiện nay, Thạch đen đa trở thành mặt hàng ưa
chuộng của Việt Nam cũng như một số nước trên thế giới mang lại nguồn thu nhập lớn.
Ngoài ra, nhu cầu về Thạch đen của các vùng miền trên thế giới ngày càng cao. Vì vậy,
phát triển sản xuất và tiêu thụ Thạch đen góp phần đáng kể cải thiện chất lượng cuộc
sống của người dân trồng Thạch, đặc biệt là đối với đồng bào miền núi.
Như vậy, cây Thạch đen có tiềm năng khai thác trên những vùng đất đai rộng
lớn, nhất là ở các vùng miền núi. Việt Nam là một trong những nước có điều kiện sinh
thái thuận lợi cho sự sinh trưởng và phát triển của cây Thạch, người dân có kinh
nghiệm và nguồn lao dộng dồi dào. Do đó có tiềm năng sản xuất và kinh doanh Thạch đen
là rất lớn.
1.1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất và kinh doanh Thạch đen
Cũng như bất cứ một loại cây trồng nào, trong quá trình sản xuất và kinh
doanh Thạch đen, tnh từ lúc Thạch đen được trồng cho đến khi được bán ra thi
trường và đến tay người tiêu dùng thì Thạch đen chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố
khác nhau. Các yếu tố này có thể tác động riêng lẻ hoặc tổng hợp, cả tích cực và tiêu cực
lên các hoạt động sản xuất, kinh doanh đó.
1.1.3.1. Nhóm điều kiện sinh thái
Thạch đen là cây chịu ảnh hưởng lớn của các điều kiện sinh thái,
nguyên sản của cây Thạch đen là ở vùng khí hậu nhiệt đới. Nghiên cứu điều

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n

cây phát triển tốt, cho năng suất cao. Tuy nhiên về chất lượng Thạch, vi ngọt, mát
và hàm lượng chất tan trong cây Thạch đen thấp hơn so với trồng trên đất rẫy, có độ
dốc phù hợp.
+ Điều kiện khí hậu
Các điều kiện khí hậu có ảnh hưởng lớn nhất đến sự sinh trưởng và phát triển
của cây Thạch đen là nhiệt độ, ẩm độ. Cây Thạch đen phát triển tốt
ở nhiệt độ từ

20 0  250 C , lượng mưa bình quân là từ 1.500 - 2.000 mm, độ ẩm

không khí là 80 - 85%, độ ẩm đất là từ 70 - 80%.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n


Ánh sáng cũng là nhân tố ảnh hưởng tới quá trình sản xuất Thạch đen, cây Thạch
đen là cây ưa ánh sáng. Cũng như các thực vật khác, không khí rất cần đối với đời sống
của cây Thạch đen, chỉ cần một sự thay đổi nhỏ về hàm lượng CO2 cũng có ảnh hưởng tới
sự quang hợp của cây Thạch. Sự lưu thông không khí, gió nhẹ và có mưa rất có lợi cho sự
sinh trưởng của cây Thạch.
Như vậy, điều kiện sinh thái có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của cây Thạch đen,
tới năng suất và chất lượng Thạch. Do đó, cần nắm bắt được các nhân tố đó để có những
giải pháp cho cây Thạch đen phát triển tốt, cho năng suất và chất lượng cao hơn.
1.1.3.2. Nhóm nhân tố kinh tế kỹ thuật
+ Giống
Cây Thạch đen để giống theo phương pháp nhân giống bằng con đường vô tính,
nguồn giống chủ yêu để trồng Thạch đen là gốc thân của vụ trước. Hiện nay chưa có

cỗi, nghèo kiệt dinh dưỡng mà vẫn cho năng suất nhất định. Tuy nhiên muốn Thạch
đen cho năng suất cao và ổn đin
̣ h, chất lượng tốt thì cần phải bón phân đầy đủ. Có
thể bón các loại phân hóa học cho Thạch đen như đạm (không nên bón quá nhiều), lân,
kali. Ngoài ra có thể sử dụng các loại phân hữu cơ để cung cấp trực tếp chất dinh dưỡng
cho cây, cải tạo đất.
Lượng phân cho 1 ha trồng Thạch đen có thể sử dụng khoảng 6 - 8 tấn phân
chuồng, 75kg phân đạm Urê, 200kg phân Supe lân, 100kg phân Kali. Khi trồng sử dụng
phân chuồng, lân, kali để bón lót, trong quá trình chăm sóc


có thể bón thúc từ 2 - 3 lần theo từng giai đoạn cho đảm bảo đủ dinh dưỡng
cho cây phát triển.
- Phòng trừ sâu bệnh:
Khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển nên đa có các công trình nghiên cứu về các
loại sâu bệnh hại trên các loại cây ho hòa thảo trong đó có cây Thạch đen, từ đó kèm
theo các biện pháp phòng trừ hiệu quả. Có thể phòng trừ bằng thuốc hóa học hay các
biện pháp sinh học khác nhằm tạo điều kiện cho cây Thạch đen phát triển tốt.
Đối với cây Thạch đen thì sâu hại rất ít, chủ yếu chỉ có các loại sâu ăn lá, sâu
cuốn lá làm khuyết lá, trụi lá. Có thể sử dụng các loại thuốc thông dụng hiện nay như
Padan 95SP; Ofatox 400 EC, Trebon 10EC. Trên cây Thạch đen có một số bệnh có thể
gặp như bệnh thối cổ rễ, bệnh sương mai, bệnh phấn trắng, có thể sử dụng Validan 5DD;
Topan 0 wp, Coperznic, Anvil
5SC, Zineb 8%...để phun trừ hiệu quả.
- Thu hoạch, bảo quản và chế biến Thạch đen:
Đây là những công đoạn ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng Thạch đen. Thu
hoạch khi cây xuất hiện nụ hoa ở ngọn là năng suất cao nhất. Cần cắt sát gốc, thân và
lá thu về rải đều, phơi nắng nhẹ một ngày sau đó đánh đống lại 1-2 ngày mới đem ra
phơi tiếp. Khoảng 2-3 ngày phơi là có thể khô hoàn toàn. Nếu ruộng không bón phân để
phát triển tự nhiên, thì mỗi năm chỉ thu một lần vào tháng 10 – 11. Thường 10 kg thân lá

+ Giá cả
Giá của các sản phẩm Thạch đen nói riêng và của các sản phẩm khác nói chung
là yếu tố được quan tâm hàng đầu của những người trực tiếp sản xuất. Khi giá cả thu mua
Thạch đen tăng lên làm cho lợi nhuận của người sản xuất tăng, từ đó ho có các biện
pháp để tạo ra ngày càng nhiều lượng sản phẩm. Sự biến động của giá cả ảnh hưởng
trực tếp tới những người trồng Thạch và sự ổn đinh của việc phát triển cây Thạch đen của
địa phương. Do đó cần có các giải pháp nhất định để ổn định thi trường giá cả cho các cơ
sở sản xuất kinh doanh yên tâm tạo ra sản phẩm.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n


+ Nguồn lao động
Lao động là hoạt động có mục đích của con người nhằm tạo ra các sản phẩm thỏa
man các nhu cầu. Đây là nhân tố ảnh hưởng trực tiếp tới giá tri của các sản phẩm. Trong
quá trình sản xuất kinh doanh Thạch đen, đặc biệt là ở các hộ gia đình cần một lượng
lao động đủ để tham gia vào các hoạt động từ trồng, chăm sóc, thu hoạch, và bảo quản,
têu thụ sản phẩm Thạch khô. Do đó, hoạt động sản xuất Thạch đen góp phần giải
quyết việc làm cho một lượng lao động ở các vùng nông thôn. Như vậy, sản xuất thạch
đen không chỉ mang lại giá tri kinh tế cao mà còn có ý nghĩa về mặt xa hội, tạo công ăn
việc làm cho người dân.
+ Hệ thống các sơ sở chế biến Thạch đen
Chế biến là một trong những công đoạn cần được chú tron
̣ g, sau khi thạch đen
được thu hoạch thì bắt đầu tiến hành chế biến. Đây là giai đoạn cuối cùng để tạo ra các
sản phẩm Thạch. Hiện nay, trong khâu chế biến Thạch đen đa có nhiều nước nghiên cứu
các công nghệ chế biến như Trung Quốc chế biến các sản phẩm Thạch đen dạng bột

trồng ở Việt Nam từ khá lâu, nhưng nó chưa thực sự được coi là cây công nghiệp quan
trọng, chưa được tập trung sản xuất đại trà. Trong những năm gần đây Chính phủ, các
địa phương, các tổ chức phi chính phủ quốc tế cũng đa có nhiều quan tâm đến sự phát
triển của cây Thạch đen.
Ở Việt Nam cây Thạch đen có một vi trí quan trọng trong việc phát triển kinh
tế tại một số vùng phía bắc như Lạng Sơn, Bắc Kạn và Cao Bằng. Ở miền nam có một số
vùng phát triển thạch đen như Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An
Giang). Do đó phát triển trồng Thạch đen ở nước ta không những phát huy được vai trò
kinh tế của hộ gia đình, lợi

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

n


thế của từng vùng mà còn góp phần to lớn trong việc sử dụng có hiệu quả đất đai, lao
động nông nghiệp nông thôn, thúc đẩy sản xuất phát triển. góp phần nâng cao đời sống
vật chất, văn hoá tinh thần người dân. Chính điều đó càng khẳng định việc đầu tư sản
xuất phát triển Thạch đen là một hướng đi đúng của các địa phương, các công ty, các cơ
sở sản xuất kinh doanh trên cả nước. Những năm gần đây đa có nhiều cơ chế chính sách
đầu tư ưu tiên phát triển Thạch đen. Cây Thạch đen được coi là cây trồng xóa đói giảm
nghèo và tến lên làm giàu của nhiều hộ nông dân khu vực miền núi.
1.2.1.2. Tình hình têu thụ, xuất khẩu Thạch đen ở Việt Nam.
Thi trường Thạch đen của Việt Nam bao gồm cả thi trường trong nước và nước
ngoài. Trong đó ở Việt Nam, người nông dân sản xuất Thạch đen với mục tiêu hướng vào
xuất khẩu sang thi trường Trung Quốc là chủ yếu.
Thạch đen của Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc lại chủ yếu dưới dạng sản
phẩm thô. Sản phẩm xuất khẩu không có bao gói, nhan mác nên giá bán thấp, chưa có thi
trường ổn định và bền vững. Bên cạnh đó, hiện nay chưa có nhiều công ty tham gia xuất