VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN KHÁNH LINH

BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG LĨNH
VỰC BẢO HIỂM NHÂN THỌ THEO PHÁP LUẬT
VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành: Luật Kinh tế
Mã số: 60.38.01.07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. Nguyễn Trọng Điệp

Hà Nội , 2018


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Mọi số liệu,
dẫn chứng thể hiện trong luận văn là trung thực và được chú thích nguồn đầy đủ
theo đúng quy định.

Học viên

Nguyễn Khánh Linh



DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BHNT

: Người tiêu dùng

BVQLNTD

: Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

DNBHNT

: Doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ

HĐBHNT

: Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ

KDBH

: Kinh doanh bảo hiểm

NTD

: Người tiêu dùng

NAIC

: Hiệp hội quốc gia các Ủy ban bảo hiểm Hoa
Kỳ

Từ thực tiễn giải quyết các tranh chấp và nghiên cứu về thực trạng trên, tôi
cho rằng một trong các nguyên nhân chính ảnh hưởng đến quyền lợi của người
được bảo hiểm đó là hệ thống pháp luật về kinh doanh bảo hiểm, về bảo vệ quyền
lợi người tham gia bảo hiểm chưa hoàn thiện, còn nhiều bất cập và mâu thuẫn phát
sinh. Chẳng hạn, quy định điều chỉnh quan hệ người tham gia bảo hiểm chưa rõ
ràng, đầy đủ; các quy định liên quan đến hợp đồng, cụ thể ở đây là hợp đồng theo
mẫu giữa Bộ luật Dân sự (luật gốc) và Luật KDBH (luật chuyên ngành) chưa thống
nhất, như khái niệm "đình chỉ hợp đồng" không được quy định trong Bộ luật Dân sự
hay Luật KDBH nhưng lại được sử dụng rất nhiều lần trong Luật KDBH; quy định
1


về quyền lợi có thể được bảo hiểm chưa hợp lý với bản chất của bảo hiểm nhân thọ;
cơ sở tính phí bảo hiểm do nguyên nhân khách quan hay chủ quan chưa có sự phân
biệt rõ ràng;...
2. Tình hình nghiên cứu của đề tài
Qua việc rà soát các công trình nghiên cứu liên quan đến việc bảo vệ quyền,
lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ, ta có thể
nhận thấy rằng, các công trình nghiên cứu về mặt lý luận và tổng kết thực tiễn về
vấn đề BVQLNTD trong BHNT chưa nhiều. Đa số chỉ đề cập đến pháp luật kinh
doanh bảo hiểm, tập trung khai thác vấn đề về quản lý, kinh doanh của các doanh
nghiệp bảo hiểm, trong khi các bài nghiên cứu về cơ chế bảo vệ người tham gia bảo
hiểm mới chỉ là những đề cập sơ lược, những bài báo dù rằng tranh chấp này cũng
thường xuyên xảy ra.
Xuất phát từ những lý do trên, việc nghiên cứu, đề xuất phương hướng hoàn
thiện các quy định pháp luật liên quan đến BVQLNTD trong lĩnh vực BHNT là hết
sức cần thiết để vừa đảm bảo lợi ích cho các bên khi tham gia bảo hiểm nói chung,
người tiêu dùng sản phẩm bảo hiểm nhân thọ nói riêng, vừa góp phần thúc đẩy thị
trường dịch vụ bảo hiểm ở Việt Nam phát triển, đẩy mạnh sự lớn mạnh của nền
kinh tế - xã hội. Bởi vậy theo tác giả, việc nghiên cứu đề tài "Bảo vệ quyền lợi

Chương 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu
dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ
Chương 2: Thực trạng pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh
vực bảo hiểm nhân thọ
Chương 3: Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền
lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ

4


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ
QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG LĨNH VỰC
BẢO HIỂM NHÂN THỌ
1.1. Những vấn đề chung về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực
bảo hiểm nhân thọ
1.1.1. Khái niệm người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ
Theo quy định tại Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 của
Ủy ban thường vụ Quốc hội và theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số
59/2010/QH12 thì: “Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho
mục đích tiêu dùng, sinh hoạt cá nhân, gia đình, tổ chức”.
Hiện nay, có hai cách hiểu khác nhau về người tiêu dùng:
+ Theo nghĩa rộng, người tiêu dùng ngoài mục đích mua hàng hóa, sử dụng
dịch vụ để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt thì còn có thể phục vụ cho mục đích tái sản
xuất kinh doanh (mua sản phẩm này để chế biến, sản xuất thành sản phẩm khác, ví
dụ như mua vải để may thành quần, áo và mang đi bán).
+ Theo nghĩa hẹp, người tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình, tổ chức mua
hoặc sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích sinh hoạt, tiêu dùng của mình. Như
vậy, người tiêu dùng bao gồm cả người mua hàng hóa (mua lương thực, thực phẩm,
thuốc chữa bệnh, quần áo, thiết bị máy móc, đồ dùng sinh hoạt, phương tiện đi

mình,
+ Người mua hàng hóa, dịch vụ cho người khác, cho gia đình hoặc cho tổ
chức sử dụng,
+ Cá nhân, gia đình, tổ chức sử dụng hàng hóa, dịch vụ do người khác mua
hoặc được cho, tặng.
Trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm (KDBH) nói chung và bảo hiểm nhân
thọ (BHNT) nói riêng, chưa có một quy định pháp luật nào định nghĩa về người tiêu
dùng trong lĩnh vực BHNT cả. Tuy nhiên, chúng ta có thể suy đoán ra từ khái niệm
người tiêu dùng nói chung và từ bản chất, đặc điểm của BHNT trong các văn bản
pháp luật có liên quan. BHNT thuộc nhóm bảo hiểm con người trong bảo hiểm
thương mại, là loại hình bảo hiểm mà người mua bảo hiểm sẽ định kỳ nộp một
khoản tiền nhỏ (gọi là phí bảo hiểm) cho doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ
(DNBHNT), theo đó DNBHNT có trách nhiệm trả một số tiền lớn (gọi là số tiền
bảo hiểm) cho người hưởng quyền lợi bảo hiểm như đã thỏa thuận từ trước khi xảy
ra các sự kiện bảo hiểm liên quan đến tuổi thọ, tính mạng của người được bảo hiểm.
Như vậy, người tiêu dùng trong BHNT (sau đây gọi tắt là người tiêu dùng) được
hiểu là một bên giao kết hợp đồng bảo hiểm nhân thọ (HĐBHNT), có thể có các tư
cách chủ thể sau:
- Là bên mua bảo hiểm: là cá nhân hoặc tổ chức có nhu cầu mua bảo hiểm,
giao kết HĐBHNT với doanh nghiệp bảo hiểm và đóng phí bảo hiểm. Bên mua bảo
6


hiểm có thể là người được bảo hiểm hoặc người thụ hưởng. Bên mua bảo hiểm chỉ
có thể mua bảo hiểm cho những người sau:
+ Bản thân bên mua bảo hiểm
+ Vợ, chồng, con, cha, mẹ của bên mua bảo hiểm
+ Anh, chị, em ruột; người có quan hệ nuôi dưỡng và cấp dưỡng
+ Người khác nếu bên mua bảo hiểm có quyền lợi có thể được bảo hiểm
- Là người được bảo hiểm: là người có tính mạng và sức khỏe là đối tượng

của bên mua bảo hiểm, người được bảo hiểm hoặc người thụ hưởng.
Để làm rõ QLNTD khi tham gia BHNT, ta sẽ chia theo quyền lợi gắn liền
với các loại hình BHNT cơ bản:
(1) Bảo hiểm trong trường hợp sống: DNBHNT cam kết chi trả những khoản
tiền đều đặn trong một khoảng thời gian xác định hoặc trong suốt cuộc đời người
tham gia bảo hiểm nếu đến một thời điểm nào đó được ấn định trong hợp đồng mà
người được bảo hiểm vẫn còn sống. Trường hợp người được bảo hiểm chết trước
ngày đến hạn thanh toán thì sẽ không được chi trả bất kỳ một khoản tiền nào. Mục
đích của loại bảo hiểm này là đảm bảo thu nhập cố định sau khi về hưu hay tuổi cao
sức yếu, giảm bớt nhu cầu phụ thuộc vào phúc lợi xã hội hoặc con cái khi tuổi già.
Loại hình bảo hiểm này rất phù hợp với những người khi về hưu hoặc những người
không được hưởng tiền trợ cấp hưu trí từ bảo hiểm xã hội đến độ tuổi tương ứng với
tuổi về hưu đăng ký tham gia để được hưởng những khoản trợ cấp định kỳ hàng
tháng. Vậy nên các DNBHNT đặt tên cho loại hình BHNT này là “bảo hiểm tiền trợ
cấp hưu trí”, “bảo hiểm tiền hưu”, “niên kim nhân thọ”...
(2) Bảo hiểm trong trường hợp tử vong: được chia thành 2 nhóm:
(i) Bảo hiểm tử kỳ (còn được gọi là bảo hiểm tạm thời hay bảo hiểm sinh
mạng có thời hạn): DNBHNT có trách nhiệm thanh toán số tiền bảo hiểm cho người
thụ hưởng quyền lợi bảo hiểm được chỉ định nếu người được bảo hiểm tử vong
trong thời gian có hiệu lực của hợp đồng. Nếu cái chết không xảy ra trong thời gian
đó thì người được bảo hiểm không nhận được bất kỳ một khoản hoàn phí nào từ số
phí bảo hiểm đã đóng. Mục đích của loại bảo hiểm này là nhằm đảm bảo các chi phí
mai táng chôn cất, bảo trợ cho gia đình và người thân trong một thời gian ngắn hay
thanh toán các khoản nợ nần cho những khoản vay hoặc thế chấp của người được
bảo hiểm. Bảo hiểm tử kỳ còn được đa dạng hóa thành các dạng như bảo hiểm tử kỳ
cố định, bảo hiểm tử kỳ có thể tái tục, bảo hiểm tử kỳ có thể chuyển đổi, bảo hiểm
tử kỳ giảm dần, bảo hiểm tử kỳ tăng dần, bảo hiểm thu nhập gia đình, bảo hiểm tử
kỳ có điều kiện,… [21, tr.438-441]
(ii) BHNT trọn đời (bảo hiểm trường sinh): DNBHNT cam kết chi trả cho
người thụ hưởng bảo hiểm một số tiền bảo hiểm đã được ấn định trên hợp đồng khi