A- MỞ ĐẦU
Văn học ngay từ những ngày đầu xuất hiện đã được coi là một
trong những loại hình nghệ thuật ra đời sớm nhất của nhân loại. Nên như
một lẽ tự nhiên, văn học đã dành ra những tinh hoa và kinh nghiệm của
mình để nuôi lớn một nền báo chí vốn có nhiều điểm chung với nó- cùng
chung chất liệu, cùng chung đội ngũ những người cầm bút, cùng chung
đối tượng phục vụ là công chúng- từ khi còn trứng nước. Báo chí Việt
Nam không tách mình ra khỏi quy luật đó.
Có lẽ vì ý nghĩa lớn lao đó của văn học mà trong quá trình tác
nghiệp của nhà báo, chất liệu văn học được khai thác một cách tối đa và
xuất hiện trong mọi thành phần của tác phẩm báo chí. Chính chất liệu
văn học chứ không phải yếu tố nào khác đã góp phần tăng thêm “bút
hồn” cho mỗi bài báo, tăng thêm sự hấp dẫn đối với công chúng, thổi hơi
thở dân tộc và thời đại vào tác phẩm giống như nhận định của nhiều nhà
nghiên cứu.
Đặc biệt, tính dân tộc trong tác phẩm báo chí thể hiện rõ khi đội
ngũ những người cầm bút đề cao ý thức sử dụng chất liệu văn học dân
gian trong sáng tạo tác phẩm. Chất liệu dân gian được sử dụng có thể là
những cốt truyện, những nhân vật dân gian, những điển tích điển cố, hay
hệ thống ca dao, tục ngữ, thành ngữ trong kho tàng văn học dân gian hết
sức giàu có của dân tộc Việt Nam.
Là một tờ báo…….., báo Lao Động(nhật báo) cũng không nằm
ngoài dòng chảy chung đó. Để lôi kéo công chúng và tăng thêm hiệu quả
tiếp nhận thông tin, đội ngũ những người làm báo ở báo Lao Động đã có
ý thức khai thác tối đa sức mạnh của văn học dân gian trong sáng tạo tác
phẩm. Chất liệu của văn học dân gian hiện diện trong mọi thành tố của
một tác phẩm báo chí. Tuy nhiên trên cái nền đa dạng ấy, đề tài này chỉ
tập trung khảo sát việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong việc

1


hình thức như ngôn ngữ, hình ảnh, nhân vật, cốt truyện, điển tích điển
cố, thành ngữ, tục ngữ…Như vậy cũng có nghĩa cả văn học và báo chí
đều là những dòng chảy chung nguồn. Chất liệu để sáng tạo nên văn học
cũng chính là những chất liệu góp phần quan trọng trong việc tạo thành
tác phẩm báo chí. Hay nói cách khác, chính chất liệu văn học được sử
dụng trong sáng tạo tác phẩm báo chí chứ không phải chất liệu của bất
cứ loại hình nghệ thuật nào khác.
C. Mác đã từng viết: “Mọi hoạt động của con người đều tuân theo
quy luật của cái đẹp”. Nói vậy nghĩa là mọi hoạt động của con người dù
để đạt được nhiệm vụ và mục đích gì thì cũng không quên hướng tới cái
đẹp, không quên tuân theo quy luật hưởng thụ cái đẹp của con người.
Nhu cầu thẩm mĩ đó theo thời gian sẽ được tích lũy và lớn dần lên cùng
sự tiến bộ của xã hội.
Là một danh nhân kiệt xuất trong lĩnh vực văn hóa, cũng là một
nhà báo tài hoa, ngay từ những năm 70 của thế kỉ 20, Hồ Chí Minh đã
viết: “Ngày trước, người đọc báo chí muốn biết những việc thật, còn bây
giờ khác, các sinh hoạt đã cao hơn, người ta thấy hay, thấy lạ, thấy văn
chương thì mới thích đọc”(Hồ Chí Minh, về văn hóa văn nghệ, NXB Sự
thật, H, 1976, tr72). Người vận dụng quy luật hưởng thụ cái đẹp vào lĩnh
vực cụ thể là báo chí. Ý kiến của Người đã chỉ ra điều mà độc giả hướng
đến trong nhịp sống ngày càng hiện đại là một môi trường báo chí không
những trúng, đúng, mà còn phải hay.

3


Khi đời sống xã hội ngày càng được nâng cao, nhu cầu của công
chúng đối với tiếp nhận thông tin cũng có phần kén chọn và khắt khe
hơn. Mục đích của người đọc khi tìm đến với báo chí không đơn giản chỉ
là tìm kiếm thông tin. Mục đích của họ còn là hưởng thụ những gái trị

chất liệu văn học, nhóm tác giả chỉ ra những số liệu cụ thể sau:
Số lần sử dụng chất liệu văn học để đặt tên cho tác phẩm báo chí
là 816 lần, chiếm 56,45%, tít chính là 674 lần, tít phụ là 192 lần.
Số lần sử dụng chất liệu văn học ở Sapo là 132 lần.
Số lần sử dụng chất liệu văn học trong nội dung bài báo là 567 lần.
Trong đó, mở đầu bài báo là 85 lần, thân báo là 324 lần, kết thúc bài báo
là 158 lần.
Chất liệu văn học được báo chí vận dụng để sáng tạo tác phẩm vô
cùng đa dạng, từ chất liệu văn học Việt Nam đến chất liệu văn học nước
ngoài, từ chất liệu văn học hiện đại đến chất liệu văn học dân gian. Sử
dụng chất liệu văn học nước ngoài trong sáng tạo tác phẩm phải kể đến
báo Bóng Đá… với việc sử dụng chất liệu văn học thần thoại Hi Lạp và
nhiều báo khác. Việc sử dụng chất liệu văn học Việt Nam, đặc biệt là văn
học dân gian phổ biến hơn với nhiều tờ báo khác nhau.
Có thể nói mọi loại hình báo chí từ phát thanh, truyền hình, báo
mạng, đặc biệt là báo in đều vận dụng triệt để chất liệu văn học trong
sáng tạo tác phẩm. Và mọi cơ quan báo chí đều coi việc sử dụng chất
liệu văn học là “nước cờ” để nâng cao hiệu quả tác động và “kéo” người
đọc về phía mình. Báo Lao Động cũng không tự loại mình ra ngoài số
đó.
Trên thực tế, báo Lao Động đã đạt được những hiệu quả nhất định
trong việc tăng thêm giá trị thẩm mĩ và hiệu quả tiếp nhận cho tác phẩm
đồng thời thu hút, lôi cuốn người đọc. Trên các ấn phẩm của báo Lao
Động, người đọc có thể dễ dàng nhận thấy sự vận dụng chất liệu văn học
trong mọi thành phần của tác phẩm báo chí. Chất liệu văn học hiện diện
trong tít bài, sapo, thân bài, kết cấu, chú thích…Tuy nhiên để taọ được
ấn tượng ngay từ đầu đối với độc giả, đội ngũ người làm báo của báo
Lao Động rất chú trọng việc sự dụng chất liệu văn học trong việc đặt tít.
Chất liệu văn học nước ngoài và văn học Việt Nam hiện đại cũng được
sử dụng trong tít báo Lao Động nhưng chúng chiếm một tỉ lệ nhỏ hơn so

dân tộc. Như đã nói ở trên, chất liệu văn học dân gian dễ đi vào lòng đối
với người đọc và dễ vận dụng đối với người sáng tạo. Vì thế, nó được sử
dụng nhiều trong mọi thành phần của tác phẩm báo chí. Tuy nhiên,

6


không ngẫu nhiên khi nó được sử dụng với tỉ lệ lớn nhất trong việc đặt tít
bài báo.
Nếu như trong một tác phẩm báo chí, tít bài đứng ở vị trí đầu tiên
thì tầm quan trọng của nó cũng xứng đáng với vị trí đó. Dù trong thể loại
và loại hình báo chí nào thì tít bài luôn giữ vai trò quan trọng. Đây là
thành phần tạo ấn tượng đầu tiên đối với độc giả, cũng là bộ phận đầu
tiên thâu tóm “bút hồn” của một bài báo. Nhiều khi người đọc đến với
nội dung bài báo chỉ vì tít bài thôi thúc.
Trong cuộc sống hiện đại, con người không có nhiều thời gian để
theo dõi đời sống thông tin một cách toàn diện hàng ngày giống như một
bữa sáng tinh thần thịnh soạn. Độc giả ngày nay ít thời gian nên họ đọc
cũng có chọn lọc hơn. Vì thế, tít bài có hấp dẫn mới lôi kéo được độc giả
theo dõi nội dung.
Hơn thế nữa, đời sống báo chí luôn diễn ra trong một môi trường
cạnh tranh khốc liệt. Để “kéo” được người đọc về phía mình, chỉ nâng
cao chất lượng nội dung thông tin thôi chưa đủ. Bài báo nào cũng cần có
một tít bài thật “bắt mắt” để “đánh gục” độc giả ngay từ cái nhìn đầu
tiên. Hay nói cách khác việc hấp dẫn người đọc ngay từ tít báo cũng
giống như đầu có xuôi, đuôi mới lọt.
Tít bài muốn hấp dẫn phải có sự dụng công và tài hoa của người
viết trong việc thâu tóm “hồn vía” vấn đề. Để được như vậy, không gì ưu
thế bằng vận dụng lối nói có vần điệu nhịp nhàng, cô đọng, hàm súc, dễ
đi vào lòng người. Đối với báo Lao Động tháng 10, 11, 12 năm 2009,

thuộc với bất cứ người Việt Nam nào ở mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề,
mọi vùng miền…Ngôn từ trong những câu thành ngữ, tục ngữ ấy thường
dung dị, mộc mạc và quen thuộc. Là một bộ phận của văn học truyền
miệng nên bản thân những câu thành ngữ, tục ngữ đã mang sức hấp dẫn
từ âm điệu nhịp nhàng, hình ảnh thân thuộc, gần gũi nhưng lại giàu ý
nghĩa tượng trưng; nội dung dễ thuộc, dễ nhớ, cô đọng, hàm súc, dễ vận
dụng trong nhiều tình huống khác nhau. Vì thế, thành ngữ, tục ngữ được
sử dụng với tần số lớn nhất trên báo chí nói chung và trên báo Lao Động
nói riêng, đặc biệt là trong phạm vi khảo sát.
Cũng vì những đặc tính nói trên mà trong phạm vi khảo sát của đề
tài, có những thành ngữ được sử dụng nhiều lần nhưng vẫn phù hợp với
hoàn cảnh của bài báo. Cụ thể là:
8


Thành ngữ gốc “như muối bỏ bể” được sử dụng 2 lần trong 2 bài
báo:
Muối bỏ bể, Ngọc Huân, báo Lao Động số 253, thứ 7, ngày
7/11/2009, tr3.
Như muối bỏ bể, Xuân Nhàn, báo Lao Động số 252, thứ 6, ngày
6/11/2009, tr6.
Thành ngữ “đem con bỏ chợ” được sử dụng 2 lần trong 2 tít báo:
Tái định cư các công trình thủy điện ở miền Trung: “Đem con bỏ
chợ”, Trương Tâm Như, báo Lao Động số 248, thứ 2, ngày 2/11/2009, tr7.
Dự án “đem con bỏ chợ”, Lưu Phong, báo Lao Động số 239, thứ
5 ngày 22/10/2000, tr6.
Thành ngữ “tiền mất, tật mang” được sử dụng 3 lần trong 3 tít
báo:
“Tiền mất, tật mang”, Nguyễn Nguyên, báo Lao Động số 266, thứ
2 ngày 23/11/2009, tr5.

vài yếu tố, hoán đổi các thành phần hay sáng tạo nên những hình ảnh
mới dựa trên những chất liệu cũ. Tất cả những việc làm đó nhằm mục
đích duy nhất là nâng cao hiệu quả tiếp nhận. Tuy nhiên dù sử dụng
không nguyên dạng, mọi sự sáng tạo đều bắt nguồn từ chất liệu văn học
dân gian, phát huy ưu thế của chất liệu văn học dân gian trên cơ sở lấy
đó làm gốc.
2.1. Giữ nguyên dạng
Đây là hình thức mượn nguyên bản một câu thành ngữ, tục ngữ
hay nhân vật dân gian vào làm tít bài, biến chất liệu văn học dân gian đó
thành thành phần cụ thể của bài báo. Khi sử dụng hình thức này, người
viết sẽ không phải dụng công trong việc sáng tạo thành phần mới vì bản
thân những chất liệu đó đã đủ độ cô đọng, hàm súc. Công việc của người
viết lúc này là lựa chọn chất liệu văn học dân gian cho phù hợp với nội
dung tác phẩm. Tuy nhiên đó cũng là việc không hề đơn giản, đòi hỏi
người viết phải có vốn hiểu biết phong phú về kho tàng văn học dân gian
để vận dụng cho vừa đúng, vừa hay.
Trong 72 số báo đã khảo sát với 64 bài báo sử dụng chất liệu văn
học dân gian trong đặt tít, có 17/64 bài sử dụng nguyên dạng chất liệu
văn học dân gian, chiếm 26,6%. Trong đó có 5 tít chính sử dụng nguyên
dạng chất liệu văn học dân gian, 12 tít xen sử dụng nguyên dạng chất
liệu văn học dân gian. Dưới đây là những tít bài sử dụng nguyên dạng
chất liệu văn học dân gian:

10


“Đất lành chim đậu”, Bùi Nguyên Ngọc, báo Lao Động số 223,
thứ 7 ngày 3/10/2009, chuyên trang Hà Nội.
Trong bài báo, “đất lành” chỉ đảo Hòa Bình ở hồ Bảy Mẫu. Trên
đảo cây cối um tùm, là nơi lý tưởng để chim, cò trú ngụ. Nội dung câu


“Tránh vỏ dưa, gặp vỏ dừa”, T.Hải- T.Thư, báo Lao Động số
267, thứ 3 ngày 24/11/2009, tr3.
“Nước chảy chỗ trũng”, Lý Sinh sự, báo Lao Động số 275, thứ 5
ngày 3/12/2009, tr2.
Câu tục ngữ mượn một quy luật trong cuộc sống để ám chỉ những
điều xảy ra như lẽ tất nhiên. Tác giả đã mượn quy luật tự nhiên để nói về
một hiện tượng không thuộc về tự nhiên nhưng lại vẫn diễn ra như lẽ tự
nhiên. Đầu tư cơ sở vật chất, điện, đường, trường, trạm cho trẻ em miền
núi và miền xuôi, thành thị luôn có sự chênh lệch, phận biệt quá lớn. Trẻ
em ở thành thị được đầu tư, chăm lo đủ điều, trong khi trẻ em miền núi
chỗ ăn chỗ ở, chỗ học hành cũng không được chăm lo đúng mức. Sự
chênh lệch đó là nguyên nhân của sự nghèo của trẻ em Việt Nam so với
tiêu chuẩn quốc tế.
“Đãi thóc chim trời”, chùm ảnh, Giang Hải, báo Lao Động số
278, thứ 2 ngày 7/12/2009.
“Rối như canh hẹ”, nhóm PV bạn đọc, báo Lao Động số 280, thứ
4 ngày 9/12/2009, tr4.
“Tiền hậu bất nhất”, Ngô Nguyên, báo Lao Động số 280, thứ 4
ngày 9/12/2009, tr7.
“Tấc đất, tấc vàng”, Minh Nhật, báo Lao Động số 283, thứ 7
ngày 12/12/2009.
“Giao trứng cho ác”, Vinh Hải, báo Lao Động số 287, thứ 5 ngày
17/12/2009, tr6.
Câu tục ngữ đã phản ánh đúng hiện trạng rừng nghiến Lũng Toong
(Tân Sơn, Chợ Mới, Bắc Cạn) bị “bắn tỉa” trong thời gian dài trong khi
người quản lí rừng là người tiếp tay đắc lực cho lâm tặc; người đốn cây,
vận chuyển cho lâm tặc chính là dân địa phương. Việc làm của những
người có lợi ích gắn bó thiết thân với rừng vô hình chung là nộp mình
cho giặc.

Trên báo Lao Động, trong khi sử dụng phương thức này để đặt tít,
các nhà báo cũng có sự dụng công và sáng tạo nhất định. Số lượng đầu
báo trong phạm vi khảo sát đặt theo hình thức này chiếm số lượng lớn
hơn cả: 47/64, chiếm 73,4%. Trong đó có 31 tít chính sử dụng không
nguyên dạng chất liệu văn học dân gian, 16 tít xen sử dụng không
nguyên dạng chất liệu văn học dân gian. Sử dụng chất liệu văn học dân

13


gian không giữ nguyên dạng trên báo Lao Động trong phạm vi khảo sát
thường xảy ra với chất liệu văn học là hệ thống thành ngữ, tục ngữ và
với 4 trường hợp sau:
a. Lược bớt một thành phần
Trong 47 tít bài sử dụng chất liệu văn học dân gian theo phương
thức không giữ nguyên dạng có 6 tít bài nằm trong trường hợp lược bớt
một thành phần, chiếm khoảng 12,7%. Phương thức này được sử dụng
khi người viết chỉ có dụng ý dùng một thành tố của chất liệu văn học để
diễn đạt ý cần nói. Cách làm này giúp người viết có những tít bài ngắn
gọn hơn. Nội dung vì thế cũng gợi mở hơn.
Lá rách, Lý Sinh Sự, báo Lao Động số 222, thứ 6 ngày 2/10/2009,
tr2.
Tác giả đã lấy 1 hình ảnh trong câu tục ngữ “lá lành đùm lá rách”
để chỉ tình cảnh của người nông dân Việt Nam thu nhập vốn đã thấp lại
phải đối mặt với thiên tai, dịch bệnh. Lá rách vốn là hình ảnh biểu tượng
của sự nghèo khó. Việc vận dụng chỉ một hình ảnh trong chất liệu văn
học dân gian như vậy vừa cô đọng vừa giàu sức gợi.
Nghèo đôi con mắt, Quang Duy, báo Lao Động số 227, thứ 5
ngày 8/10/2009, tr6.
Khởi đầu nan, Lý Sinh Sự, báo Lao Động số 228, thứ 6 ngày

bố với dư luận rằng mình sẽ ra tranh cử. Cách nói của ông V.Putin đúng
như cách diễn đạt của câu tục ngữ.
"
% -( A
6
G
H/ (
T : ST
Trong 47 tít bài sử dụng chất liệu văn học dân gian theo phương
thức không giữ nguyên dạng có 20 tít nằm trong trường hợp này, chiếm
tỉ lệ cao nhất là 42,6%.
Việc thêm vào những yếu tố mới khi sử dụng chất liệu văn học
dân gian sẽ bổ sung thêm thông tin cho tít bài. Trong trường hợp này, tít
bài sẽ dài hơn nhưng cụ thể, chi tiết hơn. Những tít tiêu biểu sử dụng
phương thức thêm vào những yếu tố mới như:
Sống với “màn trời chiếu đất”, %
!%

0/1 !% '&

% (

1&

/G
!$"
Xuất khẩu công nghệ chế biến hạt điều sang châu Phi: liệu có

“lợi bất cập hại”, M
$

toàn bài. Điều đó buộc người viết phải bổ sung các thành tố khác bên
cạnh chất liệu văn học dân gian.
Kinh doanh đa cấp: nghề “ngồi mát ăn bát vàng”?, Sơn LâmHải Phong, báo Lao Động số 237, thứ 3 ngày 20/10/2009, tr7.
Câu nói trong dân gian được dụng như một thành tố trong tít thể
hiện cái nhìn phiến diện của nhiều người về nghề kinh doanh đa cấpnghề vẫn được cho là làm như chơi nhưng mức thu nhập đáng mơ ước.
Hiệu quả tác động của chất liệu văn học trong trường hợp này được nâng
cao hơn nhiều khi được bổ sung thêm các thành tố khác, nhất là dấu nghi
vấn trước khi dùng làm tít bài.
Đất “không cánh mà bay”, Dương Minh Đức, báo Lao Động số
239, thứ 5 ngày 22/10/2009, tr4.
Trường hợp này tác giả chỉ cân bổ sung thêm một danh từ bên
cạnh câu tục ngữ sẵn có là có một cái tít vừa hay vừa cô đọng. Tít bài
phản ánh đúng tinh thần bài báo: phản ánh việc cán bộ địa phương ngụy
tạo chứng cứ chiếm đất của dân.

16


Dự án “đem con bỏ chợ”, Lưu Phong, báo Lao Động số 239, thứ
5 ngày 22/10/2009, tr6.
Tương tự như trường hợp trên, tác giả chỉ thêm vào danh từ “dự
án” là có một cái tít diễn đạt ý toàn bài: Dự án Nguyên Xuân tại hòn Đát
thuộc xã miền núi Sơn Nguyên, huyện Sơn Hòa(Phú Yên) bị “gãy” giữa
chừng, cuộc sống người dân lao vào cảnh lao đao, tạm bợ, đói rách vì
không có cơ sở hạ tầng phục vụ cuộc sống.
Dưới đây là một loạt tít bài có phương thực vận dụng chất liệu văn
học dân gian tương tự:
Tái định cư các công trình thủy điện ở miền Trung: “Đem con
bỏ chợ”, Trương Tâm Như, báo Lao Động số 248, thứ 2 ngày 2/11/2009,
tr7.

Dự án “đếm cua trong lỗ”, Đặng Trung Kiên, báo Lao Động số
278.
Tác giả vận dụng một câu tục ngữ phù hợp để nói về dự án đưa
dân vào tứ giác Long Xuyên ở Kiên Giang. Người dân di dân vào khu tứ
giác sau 7 năm khai khẩn vẫn bị bỏ quên trong khu dân cư mới không
điện, đường, trường, trạm với lý do không có vốn đầu tư và hết thời hạn
đầu tư. Thực tế cuộc sống nơi đây khác xa với viễn cảnh dự án đã vẽ ra.
Ủy quyền công chứng: “lợi bất cập hại”, Nhóm PV bạn đọc, báo
Lao Động số 280, thứ 4 ngày 9/12/2009, tr4.
Tít bài sáng tạo bằng cách thêm vào thành tố mới bên cạnh câu tục
ngữ “lợi bất cập hại”.
Cuộc cạnh tranh: “mật ít ruồi nhiều”, Nguyễn Đình Ấm, báo
Lao Động số 281, thứ 5 ngày 10/12/2009, tr3.
Tít bài sử dụng phù hợp ý của một câu tục ngữ để diễn tả thực
trạng: nhu cầu hàng không nội địa quá thấp trong khi các hãng hàng
không không ngừng gia tăng về số lượng, nhất là hàng không tư nhân.
Doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu “ăn nên làm ra”, Phạm
Anh, báo Lao Động số 287, thứ 5 ngày 17/12/2009.
Tít bài dùng ý của câu tục ngữ “ăn nên làm ra” để chỉ sự phát đạt
của doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu khi giá xăng dầu thành phẩm trên
thế giới hạ thấp. Tuy nhiên nếu chỉ dùng nguyên dạng thành phần câu tục
ngữ, tít bài sẽ không rõ nghĩa. Vì thế tác giả đã sử dụng thêm thành tố
mang ý nghĩa bổ trợ về nội dung cho câu tục ngữ khi vận dụng viết tít
bài.
“Quá tam ba bận”, không nín thì…phạt, Ngô Sơn, báo Lao
Động số 287, thứ 5 ngày 17/12/2009, tr4.
18


Câu tục ngữ được bổ sung thêm thông phản ánh hiện trạng công

diễn đạt một ý trái ngược.

19


Sai một ly…không còn gì để rút kinh nghiệm, Hàn Viết Hoan,
báo Lao Động số 246, thứ 6 ngày 30/10, tr6.
Tít bài này sáng tạo trên cơ sở vận dụng câu tục ngữ “sai một ly, đi
một dặm”. Tác giả thay thế 1 thành tố của câu tục ngữ để diễn đạt một ý
tương tự nhưng cụ thể, rõ ràng hơn.
Nước đến chân mới…nhảy lung tung, T.Hải- T.Thư, báo Lao
Động số 269, thứ 5 ngày 26/11/2009, tr3.
Tít bài xuất phát từ câu tục ngữ “nước đến chân mới nhảy”. Người
viết thêm vào một tính từ “lung tung” bổ sung thêm sắc thái ý nghĩa cho
tít bài.
Đành ngậm bồ hòn!, Minh Thi, báo Lao Động số 272, thứ 2 ngày
30/11/2009, tr5.
Tít bài này là kết quả của sự sáng tạo từ câu tục ngữ “ngậm bồ hòn
làm ngọt”. Tác giả vận dụng chất liệu dân gian tuy không nguyên vẹn
nhưng lại ngắn gọn hơn và vẫn giàu ý nghĩa biểu tượng.
Sân khấu phía Nam: đừng tưởng đỏ là chín, Thủy Lê, báo Lao
Động số 281, thứ 5 ngày 10/12/2009, tr5.
Tít bài được sáng tạo dựa trên câu tục ngữ “chớ thấy đỏ mà ngỡ là
chín” để nhắc nhở mọi người nên thận trọng trong việc xem xét vấn đề,
không nên chỉ nhìn nhận vẻ bên ngoài.
Rối như…giá dịch cụ nhà chung cư, Bích Thảo, báo Lao Động
số 279, thứ 3 ngày 8/12/2009, tr4.
Tít bài sáng tạo trên nền tảng câu tục ngữ “rối như canh hẹ” và giữ
nguyên ý ngĩa diễn đạt khi phản ánh việc bộ xây dựng vừa ban hành
thông tư hướng dẫn quy định giá dịch vụ nhà chung cư. Những tưởng nó

không dám mơ tới dù nó gắn với mục tiêu vô cùng thiết thực với “nồi
cơm” của họ. Trong khi đó hệ thống đê bao ở sông Krong Ana ở Đắc lắc
vốn đã hoàn chỉnh và phát huy tác dụng từ lâu nay lại được hưởng thêm
hàng trăm tỉ đồng từ trái phiếu chính phủ để cứng hóa và bê tông hóa.
d. Sáng tạo những hình ảnh mới,nội dung mới trên nền tảng chất
liệu văn học dân gian
Ở hình thức vận dụng này, tuy cách diễn đạt đã được thay thế với
những hình ảnh mới, nội dung diễn đạt mới nhưng ý nghĩa của những
hình ảnh đó không bị thay đổi. Đây là hình thức vận dụng chất liệu văn
học dân gian sáng tạo nhất, đòi hỏi sự dụng tâm cao nhất của người viết.
Công việc của người sáng tạo lúc này là khoác tấm áo mới cho chất liệu
văn học dân gian đã quá quen thuộc. Đọc những cái tít sáng tạo như vậy

21


độc giả vừa thấy được hơi thở dân gian thân thuộc lại vừa không cảm
thấy nhàm chán bởi những điều đã nghe và gặp nhiều.
Có 9/47 tít trong phạm vi khảo sát nằm trong trường hợp này,
chiếm 19,1%.
Đánh bạc với tôm, vùi thân với đá, Phan Thế Cải, báo Lao Động
số 233, thứ 5 ngày 15/10/2009, tr6.
Khởi nguồn của tít này là câu “đánh bạc với đời” đã trở thành lối
nói quen thuộc ám chỉ những trường hợp liều lĩnh, thiếu chắc chắn, 5 ăn
5 thua. Dựa trên cơ sở đó, tác giả đã sáng tạo một hình ảnh mới hoàn
toàn hợp lý với nội dung bài viết: người dân Thạch Bàn- Hà Tĩnh vốn
sống bằng 2 nghề chính là làm muối và khai thác đá nhưng nghề muối
không có lãi, công trường khai thác đá bị đóng cửa. Tại thời điểm đó, địa
phương được đầu từ chương trình nuôi trồng thủy sản, vốn đầu tư của Bỉ,
nên đã chuyển sang nuôi tôm. Vì không nghiên cứu kĩ môi trường nuôi

của nhà mạng di động góp phần nướng nhanh kho tài nguyên số.
Củ khoai là to nhất, Lý Sinh Sự, báo Lao Động số 258, thứ 6
ngày 13/11/2009, tr2.
Tít bài được sáng tạo dựa trên nền tảng câu tục ngữ “con kiến mà
kiện củ khoai” chỉ sự lép vế đối với quyền lực. Quyền lực là cao nhất.
Một cổ ba tròng, nhóm PV, báo Lao Động số 282, thứ 6 ngày
11/12/2009, tr7.
Một cổ ba tròng là ý được sáng tạo dựa trên câu thành ngữ “một
cổ hai tròng”. Ám chỉ cửa ngõ đông bắc TP HCM loạn các trạm thu phí
trên cầu dây văng Phú Mĩ. Người có xe ô tô và doanh nghiệp vận tải sẽ
lãnh chịu hậu quả cuả việc các trạm thu phí chồng chéo lên nhau, là
người phải chịu “3 tròng” chứ không phải “2 tròng”. Sáng tạo như vậy
tăng thêm mực độ nghiệm trọng của sự việc, mang lại hiệu quả thông tin
cao.
3. Hiệu quả thẩm mĩ của việc sử dụng chất liệu văn học dân
gian trong đặt tít báo Lao Động tháng 10, 11, 12 năm 2009
Việc sử dụng chất liệu văn học dân gian trong dặt tít ở báo Lao
Động trên phạm vi khảo sát đã mang lại những hiệu quả nhất định đối
với cả người đọc, người sáng tạo và giá trị tác phẩm.
a. Tăng sức hấp dẫn cho bài báo nhằm thu hút độc giả
Trong vai trò người tiếp nhận có lẽ bất cứ ai cũng bị hấp dẫn bởi
những tít bài ấn tượng, “xuôi tai”. Đó là điều dễ hiểu và phù hợp với quy
luật và tâm lý tiếp nhận của con người. Hơn thế nữa, trong hoàn cảnh

23


độc giả ngày càng choáng ngợp trong hàng trăm, hàng ngàn nguồn thông
tin khác nhau, họ buộc phải lựa chọn trước khi tiếp nhận. Khi đó không
ai nỡ quay lưng lại với những bài báo được rút tít hay. Hay nói cách



cân nhắc ấy thể hiện cao nhất khi người viết sáng tạo những hình ảnh
mới trên nền tảng chất liệu văn học dân gian.
Trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí, người viết không
ngừng dụng công trong việc vận dụng những tinh hoa của môt loại hình
nghệ thuật là văn học. Vô hình chung, đó cũng là một phương pháp để
người viết rèn luyện bút lực. Khi việc vận dụng chất liệu văn học đã trở
thành một thói quen, chắc hẳn sẽ giúp hình thành phong cách riêng của
tác giả, không những trong nghệ thuật rút tít ma còn trong quá trình sáng
tạo những thành phần khác của tác phẩm. Trong khảo sát, Lý Sinh Sự,
Đặng Trung Kiên…là những cây bút vận dụng đều đặn chất liệu văn học
dân gian trong đặt tít báo.
c. Tăng thêm tính dân tộc cho bài báo nói riêng và tờ báo nói
chung
Một nhà nghiên cứu phương Tây đã nhận định: “một trong những
hiện tượng gây ấn tượng mạnh nhất trong 25 năm cuối thế kỉ này (thế kỉ
20) là sự cất cánh của toàn bộ châu Á”. “Sự cất cánh của toàn bộ châu
Á” tất nhiên không tách rời ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trên
mọi phượng diện của đời sống xã hội. Đời sống báo chí là một bộ phận
của đời sống xã hội cũng chung hướng phát triển đó.
Trong cơn lốc toàn cầu hóa, có thể cơ sở hạ tầng của mọi dân tộc,
mọi quốc gia sẽ tương tự nhau. Cái còn lại để đảm bảo cho mỗi quốc gia
hòa nhập mà không hòa tan trong phạm vi toàn cầu chính là bản sắc dân
tộc. Báo chí là một bộ phận hợp thành và cũng là phương tiện để bảo tồn
và phát triển văn hóa. Để làm được điều đó, bản thân mỗi tờ báo phải có
tính dân tộc trước khi mang bản sắc dân tộc đến với công chúng tiếp
nhận.
Ai cũng biết văn học dân gian là một báu vật của văn học Việt
Nam. Nó có sức sống lâu bền qua hàng ngàn thế hệ con người Việt Nam.