VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ MẬU NHIỆM

VAI TRÕ CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM
TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI ĐẤT NƢỚC
(1986-2010)
Chuyên ngành : Lịch sử Việt Nam
Mã số

: 92 29 013

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. NGUYỄN VĂN NHẬT

HÀ NỘI, 2018


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các tư
liệu, số liệu được sử dụng trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa
học của luận án chưa được từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả

Lê Mậu Nhiệm


DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ................................................................................. 151
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................ 152
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BCHTW

Ban Chấp hành Trung ƣơng

CT-XH

Chính trị - xã hội

CNXH

Chủ nghĩa xã hội

CNH, HĐH

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

ĐCT

Đoàn Chủ tịch

HĐND


nhất đất nƣớc trƣớc đây và trong công cuộc đổi mới đất nƣớc hiện nay, Đảng
Cộng sản Việt Nam đều nhất quán: Đại đoàn kết toàn dân tộc trên nền tảng
liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức, dƣới
sự lãnh đạo của Đảng, là đƣờng lối chiến lƣợc của cách mạng Việt Nam. Đây
là nguồn sức mạnh, động lực chủ yếu và là nhân tố có ý nghĩa quyết định bảo
đảm thắng lợi bền vững của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đại đoàn
kết toàn dân tộc lấy mục tiêu giữ vững độc lập, thống nhất của Tổ quốc, vì dân
giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh làm điểm tƣơng đồng,
xoá bỏ mặc cảm, định kiến, phân biệt đối xử về quá khứ, thành phần, giai cấp,
xây dựng tinh thần cởi mở, tin cậy lẫn nhau, cùng hƣớng tới tƣơng lai.
Đại đoàn kết dân tộc là đƣờng lối chiến lƣợc cách mạng của Đảng
Cộng sản Việt Nam. Phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc là trách
nhiệm của cả hệ thống chính trị, song MTTQ Việt Nam có vai trò rất quan
trọng, đó là: củng cố, tăng cƣờng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, thắt chặt
mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng và Nhà nƣớc, góp phần tạo nên sự
đồng thuận cao trong xã hội, động viên nhân dân phát huy quyền làm chủ,
tích cực tham gia xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền trong sạch, vững
mạnh, gắn bó mật thiết với nhân dân.
Công cuộc đổi mới đất nƣớc hiện nay đứng trƣớc nhiều thời cơ và vận
hội nhƣng cũng phải đƣơng đầu với nhiều nguy cơ, thách thức. Để đƣa sự
nghiệp cách mạng nƣớc ta tiến lên giành thêm những thành tựu mới to lớn
hơn, bền vững hơn. Để tiếp tục đẩy mạnh CNH, HĐH đất nƣớc, hợp tác và
hội nhập quốc tế bảo vệ vững chắc Tổ quốc, bảo vệ thành quả cách mạng là
1


nhiệm vụ rất nặng nề, lâu dài, khó khăn và phức tạp đòi hỏi toàn Đảng, toàn
dân ta phải tăng cƣờng đoàn kết, nỗ lực phấn đấu vƣợt bậc mới hoàn thành
đƣợc nhiệm vụ lịch sử vẻ vang đó.
Vai trò của MTTQ Việt Nam trong hệ thống chính trị đã đƣợc Hiến

tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí cùng với những hạn chế, yếu kém trong
quản lý, điều hành trên một số lĩnh vực kinh tế, xã hội... kìm hãm, cản trở sự
nghiệp đổi mới của đất nƣớc.
Với tình hình quốc tế và trong nƣớc hiện nay, tăng cƣờng phát huy
sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc là động lực quan trọng trong công cuộc
đổi mới đất nƣớc. Do vậy, việc nâng cao vị trí, vai trò của MTTQ Việt Nam
trong hệ thống chính trị và đời sống xã hội là một yêu cầu khách quan, có ý
nghĩa quan trọng đối với sự nghiệp xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc,
bảo đảm cho sự phát triển vững chắc của đất nƣớc.
Với ý nghĩa lý luận và thực tiễn nêu trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài
“Vai trò của MTTQ Việt Nam trong thời kỳ đổi mới đất nước (19862010)” để làm luận án tiến sĩ Sử học, chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Luận giải rõ vai trò của MTTQ Việt Nam trong việc tập hợp, xây
dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong gần 25 năm thực hiện công cuộc
đổi mới đất nƣớc (1986-2010) và đúc rút các kinh nghiệm lịch sử để tiếp tục
đẩy mạnh công cuộc đổi mới đất nƣớc hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt đƣợc mục đích nêu trên, nhiệm vụ của luận án bao gồm:
- Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án, xác
định những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ;

3


- Nghiên cứu khái quát sự tiếp nối truyền thống lịch sử Mặt trận Dân
tộc Thống nhất Việt Nam của MTTQ Việt Nam trong hoàn cảnh thống nhất
đất nƣớc, cả nƣớc quá độ lên CNXH;
- Luận giải rõ bối cảnh lịch sử và các hoạt động chủ yếu của MTTQ
Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2010 nhằm làm sáng tỏ hơn vai trò của

chức thành viên và Uỷ ban MTTQ địa phƣơng.
4. Cơ sở lý thuyết, cơ sở thực tiễn và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý thuyết
Luận án đƣợc tiến hành trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin, tƣ tƣởng Hồ
Chí Minh và các quan điểm hiện nay của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề
đoàn kết dân tộc, về vị trí, vai trò của MTTQ Việt Nam trong công cuộc đổi mới.
4.2. Cơ sở thực tiễn
Cơ sở thực tiễn của luận án là thực tiễn những thập niên đầu của sự
nghiệp đổi mới đất nƣớc, thực tiễn tổ chức bộ máy và hoạt động của MTTQ
Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2010.
4.3. Phương pháp nghiên cứu
Luận án sử dụng kết hợp các phƣơng pháp nghiên cứu chủ yếu nhƣ sau:
- Phƣơng pháp lịch sử kết hợp với phƣơng pháp lôgic: đƣợc sử dụng
xuyên suốt trong công trình nghiên cứu này để phân tích mối liên hệ giữa
các sự kiện lịch sử; nghiên cứu và luận giải các các vấn đề thông qua các sự
kiện cụ thể trong quá trình lịch sử cũng đòi hỏi tuân theo trật tự logic chặt
chẽ mang tính liên kết.
- Phƣơng pháp so sánh: đƣợc sử dụng nhằm đƣa ra những kết luận,
nhận xét, đánh giá trong luận án đƣợc khách quan và chính xác hơn.
- Phƣơng pháp phân tích - tổng hợp: đƣợc sử dụng nhằm luận giải vai
trò của MTTQ Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới từ 1986 đến 2010.

5


- Phƣơng pháp tổng kết thực tiễn: đƣợc sử dụng để đúc rút các kinh
nghiệm lịch sử nhằm phát huy vai trò của MTTQ Việt Nam trong sự nghiệp
đổi mới từ 1986 đến 2010.
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
- Một là, nghiên cứu có hệ thống về vai trò của MTTQ Việt Nam

Lịch sử Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam, quyển III (1975-2004)
do PGS.TS Trần Hậu chủ biên (Uỷ ban Trung ƣơng MTTQ Việt Nam, 2007)
[138], đây là một trong ba tập về lịch sử của Mặt trận đƣợc tiến hành với mục
tiêu tái hiện một cách chân thực, khoa học quá trình hình thành và phát triển
Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam; quyển III đã phản ánh hoạt động của
MTTQ Việt Nam thời kỳ 1975-2004 – thời kỳ Mặt trận có nhiều cố gắng tự
vƣơn lên tìm tòi, khai thác, thể nghiệm và xác định nội dung, mô hình đổi mới,
góp phần giữ vững ổn định CT-XH, tăng cƣờng sự đoàn kết nhất trí của toàn
dân để vƣợt qua cuộc khủng hoảng KT-XH, kiên định con đƣờng quá độ lên
CNXH, đẩy mạnh CNH, HĐH đất nƣớc; cuốn sách đã đề cập vai trò của
MTTQ Việt Nam góp phần thực hiện đƣờng lối đổi mới toàn diện đất nƣớc,
thời kỳ CNH, HĐH đất nƣớc. Công trình khoa học này tuân thủ nguyên tắc tôn
trọng sự thật lịch sử, không chỉ phản ánh những thành tựu, ƣu điểm mà còn chỉ
ra những hạn chế, khuyết điểm về tổ chức bộ máy và hoạt động của Mặt trận.
Đóng góp lớn về mặt khoa học của công trình này không chỉ là khẳng định
những truyền thống lịch sử vẻ vang của Mặt trận mà còn góp phần làm sáng tỏ
những vấn đề lý luận, thực tiễn về đại đoàn kết dân tộc và Mặt trận dân tộc
thống nhất trong giai đoạn cách mạng xã hội chủ nghĩa.

7


Biên niên sự kiện lịch sử Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam, tập
III (1975-2000) do PGS.TS Trần Hậu chủ biên (Uỷ ban Trung ƣơng MTTQ
Việt Nam, 2004) [122], gồm những sự kiện phản ánh hoạt động của Mặt trận
từ sau khi giải phóng hoàn toàn Việt Nam, hoàn thành sự nghiệp giải phóng
dân tộc trong cả nƣớc cho đến hết năm 2000, kết thúc thế kỷ XX, một thế kỷ
có những chuyển biến vô cùng to lớn của đất nƣớc ta. Đây là một trong ba tập
Biên niên sự kiện lịch sử Mặt trận phản ánh lịch sử Mặt trận do Đảng Cộng
sản Việt Nam lãnh đạo diễn ra trên phạm vi cả nƣớc và hoạt động của kiều

Các công trình trên viết về Mặt trận Dân tộc Thống nhất, trình bày lịch
sử tổ chức bộ máy và hoạt động của Mặt trận. Ở những mức độ khác nhau,
các công trình, báo cáo trên đã đề cập đƣợc vị trí, vai trò và hoạt động của
Mặt trận Dân tộc Thống nhất trong thời kỳ đổi mới đất nƣớc; trong đó làm
sáng tỏ nội dung và phƣơng thức hoạt động của MTTQ Việt Nam, tiến trình
đổi mới về nội dung và phƣơng thức hoạt động của MTTQ Việt Nam. Ở các
công trình, các báo cáo, kỷ yếu nêu trên, những thành công cơ bản trong hoạt
động của Mặt trận đƣợc nêu khá rõ nét; chƣa đề cập cụ thể hoặc có đề cập
nhƣng còn mờ nhạt, chƣa đầy đủ về vai trò của Mặt trận Dân tộc Thống nhất
trong thời kỳ đổi mới.
1.1.2. Nhóm các công trình về xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân
tộc và vai trò của MTTQ Việt Nam trong tình hình mới
Các công trình về xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc và vai trò
của MTTQ Việt Nam trong tình hình mới tiêu biểu nhƣ:
Đại đoàn kết dân tộc phát huy nội lực nâng cao hiệu quả hợp tác quốc
tế thực hiện công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước của Vũ Oanh [83] đã tập
hợp nhiều bài của tác giả xoay quanh chủ đề: khơi dậy và phát huy truyền
thống đại đoàn kết toàn dân tộc, đoàn kết các tầng lớp nhân dân trên cơ sở
9


củng cố khối liên minh giai cấp công nhân với nông dân và tầng lớp trí thức
dƣới sự lãnh đạo của Đảng; xây dựng cuộc sống xã hội có văn hóa, đạo đức,
phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế,
cần kiệm đẩy mạnh CNH, HĐH đất nƣớc.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc và Mặt trận dân tộc
thống nhất [109]. Nhiều tác giả có bài tham luận đã khẳng định tƣ tƣởng đại
đoàn kết dân tộc và Mặt trận dân tộc thống nhất của Hồ Chí Minh là một tƣ
tƣởng lớn, cơ bản và xuyên suốt của cuộc đời hoạt động cách mạng của
Ngƣời, có tác dụng to lớn trong việc tập hợp sức mạnh của cả dân tộc vào