Biện pháp giúp học sinh phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5.

Phần 1: Thực trạng đề tài
Năm học 2017 - 2018, tôi được phân công giảng dạy lớp 5/3 với 30 học sinh.
Qua hai tháng đầu giảng dạy, tôi thấy tình hình học sinh của lớp khi học các tiết
Luyện từ và câu về từ đồng âm, từ nhiều nghĩa còn gặp rất nhiều khó khăn như:
- Học sinh giải nghĩa từ chưa chính xác, còn lúng túng và lủng củng.
- Phân biệt từ đồng âm và từ nhiều nghĩa còn mơ hồ, định tính.
- Đặt câu có sử dụng từ đồng âm, từ nhiều nghĩa: chưa chính xác, chưa hay,
chưa đúng với nét nghĩa yêu cầu.
- Khả năng tư duy trừu tượng và vốn từ vựng của các em còn hạn chế.
- Học sinh còn chưa nắm vững kiến thức về từ đồng âm, từ nhiều nghĩa. Chưa
phân biệt được nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ nhiều nghĩa.
Kết quả kiểm tra bài làm về từ đồng âm, từ nhiều nghĩa thu được như sau:

Giai đoạn

TSHS

Hoàn thành tốt

Hoàn thành

Chưa hoàn thành

Giữa HKI

30

5 HS (16,7%)


* Từ đồng âm: Là những từ giống nhau về âm nhưng khác hẳn nhau về nghĩa
(theo SGK TV5 - tập 1 - trang 51)
Ví dụ:
+ bò trong kiến bò: chỉ hoạt động di chuyển ở tư thế áp bụng xuống nền bằng
cử động của toàn thân hoặc những cái chân ngắn.
+ bò trong trâu bò: chỉ loài động vật nhai lại, sừng ngắn, lông thường có màu
vàng, được nuôi để lấy sức kéo, thịt, sữa...
+ đầm trong đầm sen: chỉ vùng trũng to và sâu giữa đồng để giữ nước.
+ đầm trong bà đầm : chỉ đàn bà, con gái phương Tây.
+ đầm trong cái đầm đất: chỉ vật nặng, có cán dùng để nện đất cho chặt.
- Đây là kiến thức cô đọng, súc tích nhất dành cho học sinh Tiểu học ghi nhớ,
vận dụng khi làm bài tập, thực hành.
- Đối với giáo viên cần chú ý thêm từ đồng âm được nói tới trong sách giáo
khoa Tiếng Việt 5 gồm cả từ đồng âm ngẫu nhiên (nghĩa là có 2 hay hơn 2 từ có hình
thức ngữ âm ngẫu nhiên giống nhau, trùng nhau nhưng giữa chúng không có mối
quan hệ nào, chúng vốn là những từ hoàn toàn khác nhau) như trường hợp “câu”
Giáo viên: Phạm Thị Trinh - Đơn vị: Trường TH Huỳnh Văn Đảnh

2


Biện pháp giúp học sinh phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5.

trong “câu cá” và “câu” trong “đoạn văn có 5 câu” là từ đồng âm ngẫu nhiên và cả từ
đồng âm chuyển loại (nghĩa là các từ giống nhau về hình thức ngữ âm nhưng khác
nhau về nghĩa, đây là kết quả của hoạt động chuyển hóa từ loại của từ).
Ví dụ:

+ cuốc (danh từ): cái cuốc;



Biện pháp giúp học sinh phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5.

niệm thì từ ấy chỉ có một nghĩa. Từ nào là tên gọi của nhiều sự vật, hiện tượng, biểu
thị nhiều khái niệm thì từ ấy là từ nhiều nghĩa.
Nhờ vào quan hệ liên tưởng tương đồng (ẩn dụ) và tương cận (hoán dụ) người
ta liên tưởng từ sự vật này đến sự vật kia trên những đặc điểm, hình dáng, tính chất
giống nhau hay gần nhau giữa các sự vật ấy. Từ chỗ gọi tên sự vật, tính chất, hành
động này (nghĩa 1) chuyển sang gọi tên sự vật, tính chất, hành động khác (nghĩa 2),
quan hệ đa nghĩa của từ nảy sinh từ đó.
Ví dụ: Chín:
(1) chỉ quả đã qua một quá trình phát triển, đạt đến độ phát triển cao nhất,
hoàn thiện nhất, độ mềm nhất định, màu sắc đặc trưng.
(2) Chỉ quá trình vận động, quá trình rèn luyện, từ đó khi đạt đến sự phát triển
cao nhất. (Suy nghĩ chín, tình thế cách mạng đã chín, tài năng đã chín)
(3) Sự thay đổi màu sắc nước da (ngượng chín cả mặt )
(4) Trải qua một quá trình đã đạt đến độ mềm (cam chín)
Như vậy muốn phân tích được nghĩa của từ đa nghĩa, trước hết phải miêu tả
thật đầy đủ các nét nghĩa của nghĩa gốc để làm cơ sở cho sự phân tích nghĩa.
Đối với học sinh lớp 5, chúng ta không thể yêu cầu học sinh nắm vững các
thành phần ý nghĩa của từ, cách thức chuyển nghĩa của từ, song yêu cầu học sinh phải
giải nghĩa một số từ thông qua các câu văn, các cụm từ cụ thể, xác định được nghĩa
gốc và nghĩa chuyển của từ; phân biệt từ nhiều nghĩa với từ đồng âm; tìm được một
số ví dụ về sự chuyển nghĩa của từ; đặt câu với các nghĩa của từ nhiều nghĩa.
2. Nắm vững phương pháp dạy từ đồng âm và từ nhiều nghĩa
- Bài học về từ đồng âm và từ nhiều nghĩa là loại bài khái niệm. Giáo viên tổ chức
các hình thức, phương pháp dạy học để giải quyết các bài tập ở phần nhận xét, giúp
học sinh phát hiện các hiện tượng về từ ở các bài tập. Từ đó rút ra được những kiến
Giáo viên: Phạm Thị Trinh - Đơn vị: Trường TH Huỳnh Văn Đảnh


VD: Phân biệt nghĩa của từ “đồng” trong “cánh đồng, tượng đồng, một nghìn đồng”

Cánh đồng

Tượng đồng

Một nghìn đồng

Phân biệt nghĩa từ “đá” trong “ hòn đá, đá bóng”
Giáo viên: Phạm Thị Trinh - Đơn vị: Trường TH Huỳnh Văn Đảnh

5


Biện pháp giúp học sinh phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5.

hòn đá

đá bóng

* Yêu cầu học sinh hiểu và nắm ghi nhớ để vận dụng.
- Tâm lí học sinh chỉ thích làm những bài tập đơn giản, để lộ kiến thức, ngại
học thuộc lòng, ngại viết các đoạn, bài cần yếu tố tư duy. Biết vậy giáo viên cho học
sinh ngắt ý của phần ghi nhớ cho đọc nối tiếp, rồi ghép lại cho đọc toàn phần, đọc
theo nhóm đôi, thi đua xem ai đọc nhanh nhất, ai đọc tốt nhất. Cách làm này tôi đã
cho các em thực hiện ở các tiết học trước đó (về từ đồng nghĩa, từ trái nghĩa) do đó
dạy đến từ đồng âm, từ nhiều nghĩa các em cứ sẵn cách tổ chức như trước mà thực
hiện. Và kết quả có tới 27/30 học sinh thuộc ghi nhớ một cách trôi chảy tại lớp chỉ
còn 3 em có thuộc, song còn ấp úng, chưa tự tin.
* Giúp học sinh hiểu đúng nghĩa của các từ phát âm giống nhau

từ phong phú, có vốn sống. Vì vậy trong dạy học tất cả các môn, giáo viên luôn chú
trọng trau dồi, tích lũy vốn từ cho học sinh, nhắc học sinh có ý thức tích lũy cho mình
vốn sống và yêu cầu mỗi học sinh phải có được một cuốn từ điển Tiếng Việt, biết
cách tra từ điển Tiếng Việt đồng thời nắm được một số biện pháp giải nghĩa từ, lập sổ
tay Tiếng Việt…Tiếp đó học sinh căn cứ vào khái niệm về từ đồng âm, từ nhiều
nghĩa để xác định mối quan hệ giữa các từ.
* Tổ chức dạy trên lớp có sự lồng ghép, gợi mở kiến thức
Trong chương trình sách giáo khoa, bài dạy về từ nhiều nghĩa được sắp xếp sau
bài dạy về từ đồng âm. Như vậy để phòng xa sự nhầm lẫn giữa từ đồng âm với từ
Giáo viên: Phạm Thị Trinh - Đơn vị: Trường TH Huỳnh Văn Đảnh

7


Biện pháp giúp học sinh phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5.

nhiều nghĩa thì ngay ở bài dạy về từ đồng âm, ngoài ví dụ đúng về các trường hợp
không phải đồng âm, giáo viên có thể lấy thêm một số ví dụ khác để các em nhận xét.
VD: Từ “đi” trong các trường hợp sau đây có phải hiện tượng đồng âm hay không ?
- Mẹ hay đi bộ vào buổi tối để giảm béo.
- Bố mới đi Hà Nội về.
- Hè này, cả nhà em đi du lịch.
- Cụ ốm nặng, đã đi hôm qua rồi.
- Anh đi con mã, tôi đi con tốt.
- Thằng bé đã đến tuổi đi học.
Bài tập này chủ yếu yêu cầu học sinh nhận diện từ “đi” trong các câu văn trên
là hiện tượng đồng âm hay không phải đồng âm, không yêu cầu học sinh giải thích gì
và sẽ có hai phương án trả lời: đồng âm / không đồng âm.
Trong bài dạy “Từ nhiều nghĩa” giáo viên có thể lấy thêm một hai trường hợp
về từ nhiều nghĩa, sau đó quay lại lấy một ví dụ về từ đồng âm cho học sinh nhận

nhận diện.
Tùy trường hợp những từ phát âm giống nhau nhưng cùng từ loại (cùng loại
danh từ, động từ, tính từ) thì phải vận dụng biện pháp giải nghĩa từ trong văn cảnh
đồng thời xét xem các từ đó có mối quan hệ về nghĩa hay không để tránh nhầm lẫn
những từ đồng âm với từ nhiều nghĩa hoặc quan hệ đồng nghĩa nếu có. Trong trường
hợp này thông thường dựa vào ngữ cảnh để nhận biết nghĩa của từ đồng âm. Ngữ
cảnh có tác dụng hiện thực hóa nghĩa của từ và giúp con người sử dụng ngôn ngữ
tránh sự nhầm lẫn.
VD:

+ đồng tiền – cánh đồng
+ con cò – cò súng
+ xe đạp – con xe (quân cờ)

Từ “đồng” thứ nhất là đơn vị tiền Việt Nam, từ “đồng” thứ 2 là khoảng đất
rộng bằng phẳng trồng lúa hoặc hoa màu.
Giáo viên: Phạm Thị Trinh - Đơn vị: Trường TH Huỳnh Văn Đảnh

9


Biện pháp giúp học sinh phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5.

Hiện tượng đồng âm cùng từ loại như trên học sinh rất dễ nhầm lẫn với từ
nhiều nghĩa, hầu hết các từ nhiều nghĩa đều có cùng từ loại. Từ “đi” trong các trường
hợp sau đều là động từ: đi bộ; đi chơi; đi ngủ; đi máy bay.
Vì vậy gặp những từ có cùng âm thanh giống nhau thì học sinh không được vội
vàng phán quyết ngay hiện tượng đồng âm hay nhiều nghĩa mà phải suy nghĩ thật kĩ.
Giải nghĩa chính xác các từ đó trong văn cảnh, tìm ra điểm khác nhau hoàn toàn hay
giữa chúng có sự liên hệ với nhau về nghĩa. Trong một số bài tập bồi dưỡng học sinh

- Điểm khác nhau giữa từ đồng âm và từ nhiều nghĩa
Từ đồng âm

Từ nhiều nghĩa

- Là hai hoặc nhiều từ có cùng hình - Là một từ nhưng có nhiều nghĩa:
thức ngữ âm: (hòn) đá và đá (bóng)

(hòn) đá và (nước) đá.

- Các nghĩa hoàn toàn khác biệt nhau - Các nghĩa có mối liên quan với nhau.
không có bất cứ mối liên hệ gì
Ví dụ: (hòn) đá chỉ chất rắn có sẵn Ví dụ: hòn (đá) chỉ chất rắn có trong tự
trong tự nhiên, thường thành tảng, hòn nhiên, thường thành tảng, khối vật
rất cứng. Còn đá (bóng) chỉ hành động cứng. Còn (nước) đá chỉ nước đông
dùng chân hất mạnh vào một vật nhằm cứng lại thành tảng giống như đá.
đưa ra xa hoặc làm tổn thương.
- Không giải thích được bằng cơ chế
chuyển nghĩa.

- Do cơ chế chuyển nghĩa tạo thành.

5. Tập hợp nghiên cứu các bài tập về từ đồng âm và từ nhiều nghĩa, bài
tập phân biệt từ đồng âm với từ nhiều nghĩa
* Dạng 1: Phân biệt nghĩa của các từ
+ Đối với từ đồng âm:
Phân biệt nghĩa của các từ đồng âm trong các cụm từ sau: Cánh đồng (1) –
tượng đồng (2) – một nghìn đồng (3).
Giáo viên: Phạm Thị Trinh - Đơn vị: Trường TH Huỳnh Văn Đảnh



12


Biện pháp giúp học sinh phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5.

Giáo viên có thể gợi ý nghĩa 1, nói tới một tư thế của người hoặc động vật.
Nghĩa 2 nói tới trạng thái của một đồ vật hiện tượng, học sinh có thể đặt câu.
Nghĩa 1: Chúng em đứng nghiêm trang chào cờ.
Nghĩa 2: Kim đồng hồ đang chạy, bỗng đứng lại.
* Dạng 3: Phân biệt quan hệ đồng âm, quan hệ nhiều nghĩa
VD: Trong các từ in đậm dưới đây, những từ nào có quan hệ đồng âm, những
từ nào có quan hệ nhiều nghĩa với nhau?
Vàng: Giá vàng nước ta tăng đột biến. (1)
Tấm lòng vàng.

(2)

Ông tôi mua một bộ vàng lưới để chuẩn bị cho vụ đánh bắt hải sản. (3)
Ở bài tập này giáo viên hướng dẫn học sinh hiểu nghĩa của các từ “vàng” rồi
xác định mối quan hệ giữa chúng.
Đáp án: từ “vàng” ở câu 1, 2 có quan hệ nhiều nghĩa, từ “vàng” ở câu 3 có
quan hệ đồng âm với từ “vàng” ở câu 1 và 2.
* Dạng 4: Nối từ hoặc cụm từ với nghĩa đã cho
+ Đối với từ đồng âm: VD: Nối các cụm từ ở cột A với nghĩa thích hợp ở cột B
A

B

1. Sao trên trời có khi tỏ khi mờ. a. Chép lại hoặc tạo ra văn bản khác theo đúng

B

1. Bé chạy lon ton trên sân.

a. Hoạt động của máy móc

2. Tàu chạy băng băng trên đường ray.

b. Khẩn trương tránh những điều không

3. Đồng hồ chạy đúng giờ.

may sắp xảy đến

4. Dân làng khẩn trương chạy lũ.

c. Sự di chuyển nhanh của phương tiện
giao thông
d. Sự di chuyển nhanh bằng chân

Đáp án: 1- d;

2 – c;

3 – a;

4- b

Đối với những bài tập trên, giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận để nối
những cụm từ hoặc câu với nghĩa thích hợp ở những trường hợp dễ nhận thấy trước.

Chưa hoàn thành

Giữa HKI

30

5 HS (16,7%)

16 HS (53,3%)

9 HS ( 30%)

Cuối HKI

30

8 HS (26,7%)

18 HS ( 60%)

4 HS ( 13,3%)

Giữa HKII

30

9 HS (30%)

21 HS ( 70%)


2. Phạm vi đối tượng áp dụng:
Đề tài này được tôi áp dụng đối với học sinh lớp 5/3 Trường Tiểu học Huỳnh
Văn Đảnh năm học 2017-2018. Tôi thiết nghĩ đề tài này có thể áp dụng cho tất cả học
sinh khối lớp 5 của trường.
3. Kiến nghị
- Đối với nhà trường: Trang bị nhiều sách tham khảo về phân môn Luyện từ và
câu, đặc biệt là tài liệu hướng dẫn phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa.
- Đối với giáo viên: thường xuyên nghiên cứu các tài liệu hướng dẫn liên quan
để giúp học sinh học tập đạt hiệu quả cao.
Trên đây bằng thực tiễn và tâm huyết của bản thân đã đưa ra một vài kinh
nghiệm khi dạy về từ đồng âm và từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp
5. Trong quá trình thực hiện sẽ không tránh khỏi những thiếu sót rất mong sự góp ý
của Hội đồng sáng kiến kinh nghiệm các cấp để tôi có thể hoàn thiện hơn phương
pháp dạy học của mình nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng giáo dục hiện nay.

MỤC LỤC
Giáo viên: Phạm Thị Trinh - Đơn vị: Trường TH Huỳnh Văn Đảnh

16


Biện pháp giúp học sinh phân biệt từ đồng âm, từ nhiều nghĩa trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5.

Phần 1: Thực trạng đề tài .............................................................................Trang 1
Phần 2: Nội dung cần giải quyết...................................................................Trang 1
Phần 3: Biện pháp giải quyết .......................................................................Trang 2
Phần 4: Kết quả ............................................................................................Trang 10
Phần 5: Kết luận ...........................................................................................Trang 11

Giáo viên: Phạm Thị Trinh - Đơn vị: Trường TH Huỳnh Văn Đảnh


3

Tạp chí Thế giới trong ta (Chuyên đề 62
+ 63)

4

Thông tư số 30/2014/TT- BGDĐT ngày

NXB Giáo dục
Tạp chí số ra tháng 4 + 5
năm 2007
Bộ Giáo dục và Đào tạo

28 tháng 8 năm 2014
5

Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 – Tập 1

NXB Giáo dục năm 2006

6

Sách giáo viên Tiếng Việt lớp 5 – Tập 1

NXB Giáo dục năm 2007

7