ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
–––––––––––––––––––––

HOÀNG THỊ THU

THIẾT KẾ CÁC BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG DẠY
HỌC ĐỊA LÍ 12 - THPT THEO CHƯƠNG TRÌNH
ĐÁNH GIÁ HỌC SINH QUỐC TẾ (PISA)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
–––––––––––––––––––––

HOÀNG THỊ THU

THIẾT KẾ CÁC BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG DẠY
HỌC ĐỊA LÍ 12 - THPT THEO CHƯƠNG TRÌNH
ĐÁNH GIÁ HỌC SINH QUỐC TẾ (PISA)
Ngành: LL&PP dạy học môn Địa lí
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Phương Liên


Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học sư phạm Thái
Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Địa lí, các thầy cô khoa Địa lí đã tạo điều kiện
thuận lợi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Tác giá cũng xinh chân
thành cảm ơn các cán bộ thư viện nhà trường đã tạo điều kiện trong suốt quá
trình nghiên cứu và thực hiện đề tài.
Bên cạnh đó, tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ và tạo điều kiện
của BGH, các thầy cô giáo trường THPT Hàn Thuyên, trường THPT Quế Võ
số 1, THPT Thuận Thành số 3 đã tạo điều kiện cho tôi tổ chức thực nghiệm để
kiểm chứng tính khả thi của đề tài.
Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã giúp đỡ và động
viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành đề tài.
Chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp quý báu để luận văn hoàn
thiện hơn.
Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018
Tác giả

Hoàng Thị Thu

ii


MỤC LỤC
Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
Bảng chữ cái viết tắt ........................................................................................... iv
Danh mục các bảng.............................................................................................. v
Danh mục các hình ............................................................................................. vi
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1

16
1.3.1. Khái quát về PISA ................................................................................... 16
1.3.2. Mục đích của PISA.................................................................................. 17
1.3.3. Đặc điểm của PISA.................................................................................. 18
1.3.4. Những năng lực được đánh giá trong PISA ............................................ 19
1.3.5. PISA tại Việt Nam ................................................................................... 24
1.4. Mục tiêu, nội dung chương trình Địa lí 12 THPT ......................................
26
1.4.1. Mục tiêu chương trình ............................................................................. 26
1.4.2. Nội dung chương trình............................................................................. 27
1.5. Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12 –
THPT 30
1.5.1. Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 12 - THPT ..................................
30
1.5.2. Đặc điểm nhận thức ................................................................................. 31
1.6. Thực trạng của việc thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 12
THPT theo định hướng PISA ........................................................................... 33
1.6.1. Khảo sát với giáo viên ............................................................................. 33
1.6.2. Khảo sát với HS ....................................................................................... 36
Tiểu kết chương 1 .............................................................................................. 42
Chương 2. QUY TRÌNH THIẾT KẾ BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG
DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12- THPT THEO CHƯƠNG TRÌNH ĐÁNH GIÁ HỌC
SINH QUỐC TẾ (PISA) ................................................................................. 43
2.1. Nguyên tắc và yêu cầu của việc thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy
học Địa lí 12-THPT theo PISA ......................................................................... 43
2.1.1. Đảm bảo tính khoa học và tính vừa sức với HS ......................................
iv


43


v


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
STT

VIẾT TẮT

VIẾT ĐẦY ĐỦ

1

BTNT

Bài tập nhận thức

2

ĐC

Đối chứng

3

GD&ĐT

Giáo dục và đào tạo

4


THCS

Trung học cơ sở

10

THPT

Trung học phổ thông

11

TN

Thực nghiệm

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1: Nội dung đánh giá của PISA qua các kì ........................................... 17
Bảng 1.2: Kết quả xếp hạng của Việt Nam tham gia PISA .............................. 25
năm 2012 và 2015.............................................................................................. 25
Bảng1.3: Cấu trúc SGK địa lí 12 cơ bản ........................................................... 27
Bảng 1.4: Mức độ hiểu biết căn bản và sự vận dụng PISA............................... 34
của GV trong quá trình dạy học ở ttrường THPT ............................................. 34
Bảng 1.5: Kết quả kiểm tra khảo sát HS ........................................................... 39
Bảng 1.6: Tổng hợp kết quả thăm dò HS sau bài kiểm tra khảo sát ................. 40
Bảng 2.1: Cơ cấu lao động nước ta giai đoạn 2005-2016 ................................. 49

Hình 2.7. Một đoạn sông Tô Lịch ..................................................................... 63
Hình 2.8. Nạn chặt phá rừng ở nước ta ............................................................. 64
Hình 2.9. So sánh năng suất lao động theo giờ năm 2012 giữa các nước
Đông Nam Á ..................................................................................... 65
Hình 2.10. Trạm khí hậu Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh ..................................... 66
Hình 3.1. Biểu đồ so sánh kết quả thực nghiệm giữa lớp thực nghiệm và lớp
đối chứng ........................................................................................... 92

vi


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong thế kỉ 21, xu hướng giáo dục theo định hướng phát triển năng lực
được đặc biệt chú ý bởi: định hướng phát triển năng lực nhằm đảm bảo đầu ra
của quá trình dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất
nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức vào tình huống thực tiễn nhằm
chuẩn bị cho học sinh năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và
nghề nghiệp trong tương lai. Dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không
chỉ chú ý tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS về trí tuệ mà còn chú ý rèn
luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với các tình huống của cuộc sống.
PISA là chương trình đánh giá giáo dục về năng lực phổ thông của HS ở
độ tuổi 15, độ tuổi kết thúc giáo dục bắt buộc ở hầu hết các quốc gia (OECD
khởi xướng và chỉ đạo thực hiện). Nội dung đánh giá của PISA hoàn toàn được
xác định dựa trên các kiến thức, kỹ năng cần thiết cho cuộc sống tương lai. Các
bài toán của PISA đều là các câu hỏi dựa trên các tình huống của đời sống thực,
nhiều tình huống được lựa chọn không phải chỉ để HS thực hiện các thao tác về
tư duy, mà còn để HS ý thức về các vấn đề xã hội, vấn đề toàn cầu.
Chương trình Địa lí 12 có mục tiêu là giúp học sinh hiểu và trình bày
được các kiến thức phổ thông, cơ bản về đặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình

không đơn giản là xây dựng các BTNT thông thường mà xây dựng các BTNT
gắn với các tình huống trong thực tế để phát huy năng lực của các em .
2.2. Ở Việt Nam
Ở nước ta hiện nay cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu đến việc
vận dụng bài toán hoặc định hướng PISA vào trong dạy học ở nhà trường phổ
thông và được coi như một giải pháp đổi mới dạy học ở nhà trường phổ thông
theo định hướng phát triển năng lực. Hiện nay có nhiều công trình nghiên cứu
về PISA nói riêng và thiết kế BTNT theo PISA nói riêng. Các tác phẩm tiêu
biểu là:
“PISA và các dạng câu hỏi” - Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Tác
phẩm đã đưa ra cách thức xây dựng các dạng câu hỏi có thể sử dụng trong thiết
kế các bài tập theo định hướng PISA.

3


“Chương trình đánh giá HS quốc tế (PISA)” của Nguyễn Thị Phương
Hoa trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội số 25/2000 đã đề cập đến
mục đích, tiến trình thực hiện, các kết quả chính của PISA. Bài báo giới thiệu
về PISA, chương trình nghiên cứu so sánh, đánh giá trình độ học sinh quốc tế
lớn nhất trên thế giới từ trước đến nay, được bắt đầu từ năm 2000 và tiến hành
ba năm một lần. Ngoài việc trình bày mục đích, phương pháp, tiến trình thực
hiện, bài báo cũng đã phân tích các kết quả chính của PISA qua các kì và các
nguyên nhân cơ bản dẫn đến các kết quả này
“Xây dựng và sử dụng bài toán nhận thức theo định hướng PISA trong
dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông” của Ngô Thị Hải Yến, Kỉ yếu Hội thảo
Địa lý toàn quốc lần thứ 8, năm 2014. Tác giả đã đưa ra quy trình xây dựng các
bài toán nhận thức theo định hướng PISA trong dạy học Địa lí ở nhà trường
phổ thông.
Luận văn thạc sĩ: " Xây dựng và sử dụng bài toán nhận thức trong dạy

trường THPT và đáp ứng ứng mục tiêu giáo dục phổ thông ở nước ta hiện nay.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận và thực tiễn về xây dựng bài tập
nhận thức theo PISA, luận văn nhằm thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy
học Địa lí 12 THPT để nâng cao hiệu quả dạy học Địa lí theo định hướng phát
triển năng lực.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây dựng và sử dụng các
bài tập trong dạy học Địa lí 12 theo định hướng PISA.
- Nghiên cứu đặc điểm chương trình Địa lí 12- THPT
- Nghiên cứu đặc điểm nhận thức và tâm sinh lí học sinh lớp 12
- Nghiên cứu thực trạng của việc thiết kế bài tập nhận thức trong dạy học
Địa lí 12 theo PISA ở trường phổ thông.
- Đưa ra được các yêu cầu và nguyên tắc của việc xây dựng và sử dụng
các bài tập trong dạy học Địa lí 12 theo định hướng PISA.
- Đưa ra quy trình xây dựng và sử dụng các bài toán trong dạy học Địa
12, theo định hướng PISA.
5


- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi của đề tài.
- Đưa ra các đề xuất và kiến nghị
5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, thời gian thực hiện
- Để tài tiến hành khảo sát, thực nghiệm ở một số trườngTHPT trên địa
bàn tỉnh Bắc Ninh
- Đề tài tập trung nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng kiểu bài tập
tính toán, kiểu bài tập đọc hiểu, kiểu bài tập vận dụng kiến thức khoa học ở
trong các chủ đề về tự nhiên, dân cư sách giáo khoa Địa lí 12.
- Thời gian thực hiện: 08 tháng
6. Quan điểm nghiên cứu

giải quyết vấn đề từ thực tiến của người học. Đề tài đã vận dụng quan điểm này
để xây dựng các bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 12 THPT theo đánh giá
học sinh phổ thông quốc tế (PISA). Thông qua các bài tập nhận thức theo định
hướng PISA phát huy các năng lực cần thiết cho HS thông qua những bối cảnh,
tình huống trong thực tiến và việc học sinh trình bày ý kiến cá nhân về các vấn
đề tự nhiên, xã hội, môi trường.
6.4. Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm
Theo quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm: Người thày có vai
trò điều khiển, định hướng quá trình học tập, người học là trung tâm của quá
trình nhận thức. Việc dạy phải tính đến nhu cầu, nguyện vọng của người học,
đến đặc điểm tâm sinh lí và cấu trúc tư duy của người học. Việc dạy học phải
xuất phát từ người học, vì người học, phải đáp ứng được yêu cầu của người học
cũng như xã hội. Theo quan điểm này, trong quá trình học tập HS chủ động
tham gia các hoạt động nhận thức, tự tìm tòi tri thức và giải quyết vấn đề. Như
vậy việc thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định
hướng PISA cũng theo quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm.
6.5. Quan điểm thực tiễn
Thực tiễn là nguồn gốc là động lực, mục tiêu, là tiêu chuẩn đánh giá sản
phẩm nghiên cứu khoa học. Thực tiễn là nguồn gốc đề tài nghiên cứu, các mâu

7


thuẫn của thực tiễn là những gợi ý cho các đề tài. Những yêu cầu thực tiễn
nhằm phục vụ sự phát triển của loài người, là động lực thúc đẩy quá trình phát
triển triển khai nghiên cứu là tiêu chẩn đánh giá kết quả nghiên cứu.
Quan điểm thực tiễn trong nghiên cứu khoa học đòi hỏi nghiên cứu
cần bám sát thực tiễn và phục vụ cho thực tiễn và xã hội. Mọi đề tài nghiên cứu
đều phải có tính cấp thiết xuất phát từ thực tiễn và phải có ý nghĩa lí luận và
thực tiễn.

Điều tra là phương pháp khảo sát một nhóm đối tượng trên một diện rộng
nhằm phát hiện những quy luật phân bố, trình độ phát triển, những đặc điểm về
mặt định tính và định lượng của các đối tượng cần nghiên cứu. Các tài liệu điều
tra được là những thông tin quan trọng về đối tượng cần cho quá trình nghiên
cứu và là căn cứ quan trọng để đề xuất những giải pháp khoa học hay giải pháp
thực tiễn. Phương pháp này được sử dụng nhằm thu thập các tài liệu thực tế cần
thiết cho đề tài thông qua dự giờ, thăm lớp, sử dụng các phiếu hỏi điều tra tình
hình dậy và học, điều tra chất lượng dậy và học cũng như thái độ của giáo viên
và học sinh đối việc thiết kế bài tập nhận thức địa lý theo định hướng PISA
trong dạy và học.
7.5. Phương pháp chuyên gia
Thực chất đây là phương pháp sử dụng trí tuệ, khai thác ý kiến đánh giá
của các chuyên gia có trình độ cao để xem xét, nhận định một vấn đề, một sự
kiện khoa học để tìm ra giải pháp tối ưu cho vấn đề, sự kiện đó.
Phương pháp chuyên gia rất cần thiết cho người nghiên cứu không chỉ
trong quá trình nghiên cứu mà còn cả trong quá trình nghiệm thu, đánh giá kết
quả, hoặc thậm chí cả trong quá trình đề xuất giả thuyết nghiên cứu, lựa chọn
phương pháp nghiên cứu, củng cố các luận cứ…. Đề tài đã tham khảo ý kiến
của các chuyên gia, các giảng viên và giáo viên có nhiều kinh nghiệm về việc
thiết kế các bài tập nhận thức theo định hướng PISA trong giảng dạy địa lý hiện
nay.
7.6. Phương pháp thực nghiệm
Là phương pháp thu thập các sự kiện trong những điều kiện được tạo ra
một cách đặc biệt (tạo ra kinh nghiệm mới, lý thuyết mới để khẳng định những
9


mối liên hệ dự kiến sẽ có trong những điều kiện mới) đảm bảo cho sự thể hiện
tích cực, chủ động của các hiện tượng, sự kiện nghiên cứu. Đề tài đã dựa vào
giả thuyết khoa học đã đặt ra, tiến hành thực nghiệm để xem xét hiệu quả và

9. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận thì nội dung chính của luận văn
gồm 3 chương:
- Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế các bài tập nhận
thức trong dạy học Địa lí 12 THPT theo chương trình đánh giá HS quốc tế
(PISA)
- Chương 2: Quy trình thiết kế bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 12
– THPT, theo chương trình đánh giá HS quốc tế (PISA)
- Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

11


NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ CÁC
BÀI TẬP NHẬN THỨC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO CHƯƠNG TRÌNH ĐÁNH GIÁ
HỌC SINH QUỐC TẾ (PISA)
1.1. Định hướng đổi mới giáo dục của nước ta sau 2015
Nghị quyết số 29- NQ/TW ngày 4/11/2013 của ban chấp hành Trung ương
Đảng khóa XI khẳng định: "Phải chuyển đổi căn bản toàn bộ nền giáo dục từ
chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học,
biết vận dụng tri thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn; chuyển nền giáo dục
nặng về chữ nghĩa, ứng thí sang nền một nền giáo dục thực học, thực nghiệm".
[11]
Từ quá trình nghiên cứu thiết kế các bài tập nhận thức trong dạy học Địa
lí 12 THPT theo đánh giá năng lực quốc tế (PISA), cơ sở đường lối chỉ đạo của
Đảng, Bộ giáo dục đã cho thấy các vấn đề đổi mới tập trung vào một số vấn đề
chính sau:

coi trọng cả dạy học trên lớp và hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Bên cạnh đó
tăng cường tính hiệu quả của các phương tiện dạy học, đặc biệt là công nghệ
thông tin và truyền thông để hỗ trợ đổi mới, thiết kế nội dung giáo dục, phương
pháp và hình thức tổ chức giáo dục.
1.1.4. Đổi mới hình thức và phương pháp thi, kiểm tra, đánh giá chất lượng
giáo dục
Đánh giá chất lượng giáo dục phải đổi mới căn bản theo hướng hỗ trợ sự
phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Phản ánh mức độ đạt chuẩn chương
trình (của cấp học, môn học), cung cấp thông tin đúng, khách quan, kịp thời
cho việc điều chỉnh hoạt động dạy, hướng dẫn hoạt động học nhằm nâng cao
dần năng lực học sinh.

13


Thực hiện đa dạng phương pháp và hình thức đánh giá, đổi mới phương
thức thi và công nhận tốt nghiệp THPT theo hướng gọn, nhẹ nhàng, giảm áp
lực, bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực nhất là năng lực
vận dụng tổng hợp các kiến thức của nhiều khoa học của học sinh để đạt được
mục tiêu giáo dục.
1.1.5. Đổi mới quản lí quá trình xây dựng và thực hiện chương trình
Chương trình phải đảm bảo tính khả thi, linh hoạt, phù hợp với yêu cầu
và sự phát triển năng lực đội ngũ giáo viên, chuẩn hóa dần cơ sở vật chất, thiết
bị giáo dục của trường phổ thông. Nội dung giáo dục phải phù hợp với đối
tượng học sinh và thời lượng dạy học.
Dựa trên mục tiêu chuẩn kiến thức, kĩ năng và nội dung chương trình
thống nhất toàn quốc, đảm bảo quyền linh hoạt của các địa phương và nhà
trường, trong đó có quy định đầu ra.
1.1.6. Thực hiện chủ trương một chương trình, nhiều sách giáo khoa
Bộ GD&ĐT tổ chức biên soạn, thẩm định và ban hành chương trình giáo