ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Litpasong DUANGTHONGCHIT

TỔ CHỨC DẠY HỌC BÀI TẬP CHƯƠNG "CÁC ĐỊNH LUẬT
BẢO TOÀN" (VẬT LÍ 10) THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN TƯ
DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH (CHDCND LÀO)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Litpasong DUANGTHONGCHIT

TỔ CHỨC DẠY HỌC BÀI TẬP CHƯƠNG "CÁC ĐỊNH LUẬT
BẢO TOÀN" (VẬT LÍ 10) THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN TƯ
DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH (CHDCND LÀO)
Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn vật lí
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Văn Khải

THÁI NGUYÊN - 2018


Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018
Tác giả luận văn

Litpasong DUANGTHONGCHIT

ii


MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................... ii
MỤC LỤC ................................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT.................................................. iv DANH
MỤC CÁC BẢNG ........................................................................................... v DANH
MỤC CÁC HÌNH............................................................................................ vi MỞ ĐẦU
...................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ...................................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu của đề tài ................................................................................
2
3. Giả thuyết khoa học .................................................................................................. 2
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài ............................................................
2
5. Nhiệm vụ nghiên cứu................................................................................................ 3
6. Phương pháp nghiên cứu của đề tài ..........................................................................
3
7. Đóng góp của đề tài .................................................................................................. 3
8. Cấu trúc của luận văn................................................................................................ 3
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BÀI TẬP VẬT LÍ
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO

hóa kiến thức .................................................................................................... 26
1.4.3. Tổ chức dạy học và sử dụng bài tập kiểm tra, đánh giá ................................... 27
1.5. Cơ sở thực tễn .....................................................................................................
28
1.5.1. Mục đích nghiên cứu khảo sát ..........................................................................
28
1.5.2. Đối tượng, phương pháp khảo sát.....................................................................
28
1.5.3. Đối tượng khảo sát ............................................................................................
31
1.5.4. Phương pháp khảo sát .......................................................................................
31
1.5.5. Kết quả khảo sát................................................................................................ 31
Kết luận chương 1....................................................................................................... 32
Chương 2: THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ
KIẾN THỨC CHƯƠNG "CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN" (VẬT LÍ 10) THEO HƯỚNG
PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO
HỌC SINH (CHDCND LÀO).................................................................................. 33
2.1. Mục tiêu, nội dung dạy học chương “các định luật bảo toàn”.............................
33
2.1.1. Nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn”......................................
33
2.1.2. Những kĩ năng cơ bản của chương “Các định luật bảo toàn” ..........................
37
2.2. Soạn thảo và lựa chọn các bài tập vật lí theo hướng phát triển tư duy sáng
tạo
cho học sinh ..................................................................................................... 37
2.2.1. Các nguyên tắc soạn thảo và lựa chọn bài tập ..................................................



Kết luận chương III..................................................................................................... 90
KẾT LUẬN CHUNG VÀ KIẾN NGHỊ .................................................................. 91
TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................................................ 93
PHỤ LỤC.......................................................................................................................

v


DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
STT

Viết tắt

1

BTTN

Bài tập thí nghiệm

2

BTVL

Bài tập vật lí

3
4
5

CHDCND Lào


Phó giáo sư

10

PPDH

11

SGK

Sách giáo khoa

12

TB

Trung bình

13

THPT

Trung học phổ thông

14

TNKQ

Trắc nghiệm khách quan


v


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1. Sơ đồ chu trình sáng tạo khoa học của V.G. Razumôpxki .........................10
Hình 1.2. Sơ đồ tiến trình xây dựng kiến thức theo kiểu dạy học PH &
GQVĐ.............23
Hình 3.1. Biểu đồ tần suất kết quả bài kiểm tra 15 phút .............................................83
Hình 3.2. Đồ thị tần suất điểm bài kiểm tra 15 phút....................................................84
Hình 3.3. Đồ thị tần suất lũy tích kết quả bài kiểm tra 15 phút ...................................84
Hình 3.4. Tần suất kết quả bài kiểm tra 45 phút .........................................................87
Hình 3.5. Đồ thị tần suất điểm bài kiểm tra 45 phút....................................................87
Hình 3.6. Đồ thị tần suất lũy tích kết quả bài kiểm tra 45 phút ...................................88

vi


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào đang trong thời kỳ đổi mới theo hướng
văn kiện Đại hội Đảng Nhân dân Cách mạng Lào lần thứ IX đã chỉ rõ, đòi hỏi ngành
Giáo dục và Thể thao có những bước đi đổi mới về mọi mặt, nhằm đào tạo con
người lao động có đủ kiến thức, năng lực sáng tạo, trí tuệ và phẩm chất đạo đức tốt,
đáp ứng được yêu cầu nhân lực của đất nước, để đất nước Lào có sự phát triển về
mặt nguồn nhân lực, mặt kinh tế - xã hội theo kịp các nước trên thế giới”.
Chính phủ của nước Lào đã nhận sự phát triển việc giáo dục và thể thao là sự
phát triển của nguồn nhân lực để phát triển kinh tế và xã hội quốc tế để đất nước về
cơ bản phải trở thành nước công nghiệp hiện đại trong năm 2020. Muốn thành công
sự nghiệp này, chúng ta phải thấy rõ nhân tố quyết định thắng lợi chính là nguồn

một cách thụ động dẫn đến giờ học trở nên nhàm chán, chất lượng dạy học chưa
cao.
Chương “Các định luật bảo toàn” là một chương quan trọng trong phần Cơ
học của chương trình Vật lí lớp 10. Các kiến thức trong phần này sẽ là nền tảng để
học sinh tếp tục tếp thu các kiến thức mới và được ứng dụng nhiều vào thực tế. Do
đó việc nghiên cứu, tìm ra biện pháp phù hợp để dạy học có hiệu quả chương “Các
định luật bảo toàn” là việc làm cần thiết.
Vì những lí do trên, cùng với mong muốn có thể góp phần nâng cao chất
lượng dạy học, phù hợp với chính sách đổi mới nội dúng và phương pháp dạy học
của Bộ giáo dục và thể Thao nước CHDCND Lào, tôi chọn để tài:
TỔ CHỨC DẠY HỌC BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG "CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO
TOÀN" (VẬT LÍ 10) THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
(CHDCND LÀO)
2. Mục đích nghiên cứu của đề tài
Nghiên cứu tổ chức dạy học bài tập trong chương "Các định luật bảo toàn" (vật
lí 10) theo hướng phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh (CHDCND LÀO)
3. Giả thuyết khoa học
Nếu tổ chức dạy học bài tập phù hợp với quan điểm của dạy học hiện đại và
đặc điểm môn học vật lí thì sẽ góp phần phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh ở
các trường Trung học phổ thông.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài


- Đối tượng: các phương pháp dạy học tích cực
- Khách thể: giáo viên và học sinh trường THPT


5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Để đạt được mục đích đề ra, đề tài có nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:
- Tìm hiểu cơ sở lý dạy học vật lý, phương pháp giảng dạy vật lý và phương

Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BÀI TẬP VẬT LÍ THEO HƯỚNG
PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Tổng quan về các vấn đề nghiên cứu
1.1.1. Các nghiên cứu về phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh
Trong lịch sử giáo dục, vấn đề phát triển tư duy sáng tạo và năng lực sáng tạo
được quan tâm từ cổ xưa. Việc phát triển tư duy sáng tạo, năng lực sáng tạo có tác
dụng thiết thực để học sinh chủ động xây dựng, chiếm lĩnh kiến thức, biết vận dụng
kiến thức vào thực hành, từ đó những kiến thức của học sinh trở nên vững chắc
và sinh
động.
Từ những năm 90 của thế kỉ 20, dạy học và phát triển năng lực sáng tạo cho
học sinh đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế và là một trong những phương
pháp dạy học quan trọng của mỗi quốc gia. Các quốc gia phát triển ở Châu Âu, Bắc
Mĩ đã đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các nhà khoa học, các nhà giáo dục và đầu tư
nguồn lực lớn cho việc nghiên cứu, phát triển giáo dục định hướng năng lực.
Các lĩnh vực được xem là công cụ hỗ trợ cho việc giáo dục định hướng năng
lực bao gồm: Tâm lý học, giáo dục học, logic học, giải phẫu học, và các tiến bộ về y
học trong lĩnh vực nghiên cứu não. Một số lý thuyết nổi tếng được xây dựng và ứng
dụng trong phát triển giáo dục định hướng năng lực nói chung và dạy học theo định
hướng phát triển năng lực sáng tạo nói riêng có thể kể đến như:
1, Thuyết phát sinh nhận thức của Jean Piaget (1896 - 1980) theo đó trí tuệ
trẻ em trải qua 4 giai đoạn phát triển: giai đoạn cảm giác - vận động, giai đoạn tền
thao tác cụ thể; giai đoạn thao tác cụ thể, và giai đoạn thao tác hình thức.
2, Thuyết lịch sử - văn hóa về sự phát triển của chức năng tâm lý cao cấp của
Vưgôtxki (1896 - 1934).
3, Thuyết hoạt động của A.N. Leochiev (1903 - 1979). Theo đó thực chất hoạt
động dạy học là tổ chức hoạt động nhận thức cho người học, biến hình thức hoạt


ràng và không mập mờ. Thứ ba là sự thành thục tư duy logic và tư duy biện chứng
của người sử dụng tư duy phản biện [8].
 Liên xô (cũ) và các nước xã hội chủ nghĩa trước năm 1990
Xuất phát từ tính chất chung của các nguyên tắc xây dựng xã hội chủ nghĩa


nên các nước trong khối xã hội chủ nghĩa có sự giống nhau về nền giáo dục trong đó
có phương pháp giảng dạy môn vật lí.


Trong chương trình giáo dục phổ thông ở các nước xã hội chủ nghĩa, vật lí là
môn học bắt buộc. Phương pháp dạy và học môn vật lí chú trọng bồi dưỡng tư duy
logic và tư duy biện chứng cho học sinh.
Việc phát triển năng khiếu và năng lực của học sinh trong nhà trường xã hội
chủ nghĩa là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất. Ở các nước thuộc khối xã
hội chủ nghĩa có nhiều con đường khác nhau để phát triển năng khiếu và năng lực
của học sinh trong dạy học vật lí.
Ngoài việc dạy học vật lí theo chương trình phổ thông, người ta còn tổ chức
các bài học tự chọn, hình thành các trường, khoa, lớp học chuyên sâu về nghiên cứu
lý thuyết và thực nghiệm Vật lí.
Thường xuyên đổi mới, phát triển phương pháp dạy học vật lí theo hướng
tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, dạy học nêu vấn đề, phát
hiện và giải quyết vấn đề, bài tập sáng tạo, thí nghiệm thực hành trong các giờ học
vật lí, các buổi ngoại khóa và giờ học tự chọn.
Sau năm 1990 hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa có sự thay đổi căn bản
nhưng những vấn đề lý luận và thực tiễn giáo dục phát triển năng lực sáng tạo vẫn
giữ nguyên những giá trị to lớn với nhân loại và đang tiếp tục được nghiên cứu và
phát triển.
- Nghiên cứu phát triển tư duy sáng tạo, năng lực sáng tạo cho học sinh trong
dạy học vật lí ở Việt Nam.

nghiên cứu nhiều trong lĩnh vực lí luận dạy học vật lí.
Trong dạy học vật lí phải thường xuyên rèn luyện cho học sinh những kĩ năng,
kỹ xảo vận dụng kiến thức vào cuộc sống hằng ngày. Kỹ năng vận dụng kiến thức
trong bài tập và trong thực tiễn đời sống chính là thước đo mức độ sâu sắc và vững
vàng của những kiến thức mà học sinh đã thu nhận được. Với vai trò là một cách
thức vận dụng, bài tập vật lí có một vị trí đặc biệt trong dạy học vật lí ở trường phổ
thông.
Trước hết, vật lí là một môn khoa học giúp học sinh nắm được qui luật vận
động của thế giới vật chất và bài tập vật lí giúp học sinh hiểu rõ những qui luật ấy,
biết phân tích và vận dụng những qui luật ấy vào thực tễn. Trong nhiều trường hợp
mặc dù người giáo viên có trình bày tài liệu một cách mạch lạc, hợp logic, phát biểu
định luật chính xác, làm thí nghiệm đúng yêu cầu, qui tắc và nắm vững kiến thức. Chỉ
thông qua việc giải các bài tập vật lí dưới hình thức này hay hình thức khác nhằm
tạo điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các tình huống cụ
thể thì kiến thức thức đó mới trở nên sâu sắc và hoàn thiện. Vì vậy, đã có nhiều luận
văn, luận án khoa học giáo dục nghiên cứu về dạy học bài tập vật lí.
Có thể nêu lên một số luận văn về "Các định luật bảo toàn" ở trường phổ
thông theo hướng phát triển tư duy sáng tạo của học sinh. Luận văn thạc sĩ của Cao


Tiến Khoa về "Các định luật và tư tưởng bảo toàn trong việc nâng cao hiệu quả phát
triển tư duy Vật lý ở học sinh Trung học phổ thông" (Trường ĐHSP - ĐH Thái Nguyên,
1999);


Luận văn của tác giả Phạm Thị Phương (Trường ĐHSP - ĐH Thái Nguyên, 2010) về
"Lựa chọn và xây dựng tiến trình dạy học bài tập Vật Lý chương “Các định luật bảo
toàn” (Vật Lý 10 - Cơ bản) nhằm phát triển tư duy, năng lực sáng tạo cho học sinh
trường dân tộc nội trú THPT", Trương Hùng Phác (Trường ĐHSP - ĐH Thái Nguyên,
2011) về " Định hướng tìm tòi giải quyết vấn đề khi dạy bài tập định lượng chương