TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH – KTNN

======

NGUYỄN THỊ THẢO

THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG
TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC
SINH HỌC LỚP 9-TRUNG HỌC CƠ SỞ
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học
Người hướng dẫn khoa học

ThS. Hoàng Thị Kim Huyền

HÀ NỘI - 2018


LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa luận này tôi
đã nhận được sự dạy bảo, giúp đỡ tận tình của các thầy cô, bạn bè và gia đình.
Tôi xin chân thành cảm ơn Th.S HOÀNG THỊ KIM HUYỀN, giáo viên
hướng dẫn, giảng viên khoa Sinh – KTNN, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
2.
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo bộ môn phương pháp giảng
dạy môn Sinh học, các thầy cô giáo trong khoa Sinh-KTNN đã tạo điều kiện
giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành khóa luận.
Trong quá trình nghiên cứu, triển khai đề tài không tránh khỏi những
hạn chế và thiếu sót. Tôi rất mong nhận được sự đóng góp của các thầy cô

ĐT

Đào tạo

HĐ

Giáo dục

TN

Trải nghiệm

SGK

Sách giáo khoa

GV

Giáo viên

HS

Học sinh


MỤC LỤC
PHẦN 1. MỞ ĐẦU ........................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 3
3. Giả thuyết khoa học ...................................................................................... 3

2.2. THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH
HỌC 9 – THCS ............................................................................................... 23
2.2.1. Kế hoạch tổ chức hoạt động TN chương III. AND và GEN ............... 23
2.2.2. Kế hoạch tổ chức hoạt động TN phần V. Di truyền học người ............ 32
2.2.3. Kế hoạch tổ chức hoạt động TN chương II. Hệ sinh thái ..................... 39
2.2.4.Kế hoạch tổ chức hoạt động TN chương III. Con người, dân số và môi
trường .............................................................................................................. 44
Chương III. ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG KẾ HOẠCH TỔ CHỨCHOẠT
ĐỘNG TRẢI NGHIỆM .................................................................................. 49
3.1. MỤC ĐÍCH ĐÁNH GIÁ ......................................................................... 49
3.2. NỘI DUNG ĐÁNH GIÁ ......................................................................... 49
3.3. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ ................................................................. 50
3.4. KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ ............................................................................ 50
PHẦN 3 : KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ....................................................... 52
1. Kết luận ....................................................................................................... 52
2. Kiến nghị ..................................................................................................... 52
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 53
PHỤ LỤC


PHẦN 1. MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Tầm quan trọng của việc thiết kế tổ chức hoạt động trải nghiệm
Nhằm đáp ứng cho việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông theo
nghị quyết Hội Nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện và
đào tạo nêu rõ “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo
hướng hiện đại; phát huy tính tích cực,chủ động sáng tạo và vận dụng kiến
thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi
nhớ máy móc. Tập trung cách dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học,
tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển

trong tương lai. Hoạt động trải nghiệm sẽ được áp dụng rộng rãi ở tất cả các
cấp từ cấp Tiểu học đến Trung học cơ sở và Trung học phổ thông với nhiều
hình thức đa dạng ở tất cả các môn học. [Định hướng đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo trong nghị quyết Hội Nghị Trung ương 8 khóa XI].
1.2. Thực trạng của việc thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm.
Hiện nay, chương trình giáo dục phổ thông đã và đang trong giai đoạn
đổi mới thì hoạt động trải nghiệm là hoạt động quan trọng và không thể thiếu.
Song ở cấp THCS chỉ một bộ phận nhỏ giáo viên biết thiết kế và tổ chức hoạt
động trải nghiệm cho lĩnh vực chuyên môn. Tuy nhiên, việc thiết kế cũng như
tổ chức hoạt động trải nghiệm còn hạn chế, chưa có đầy đủ tài liệu liên quan
về thiết kế hoạt động trải nghiệm vì vậy học sinh chưa hứng thú, chưa tham
gia nhiệt tình.
Từ những lý do trên, với mục tiêu góp phần vào việc đưa hoạt động TN
gắn liền với các môn học, đặc biệt là môn Sinh học nhằm phát triển kỹ năng
vận dụng kiến thức trong môn Sinh học vào thực tiễn cuộc sống và tạo hứng
thú cho học sinh trong quá trình học. Vì vậy, chúng tôi đã chọn đề tài “Thiết
kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học Sinh học 9 – THCS’’.

2


2. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế được hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học Sinh
học 9 nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo trong học tập, phát triển năng lực
của học sinh.
3. Giả thuyết khoa học
Các hoạt động trải nghiệm nếu được thiết kế tốt, đạt yêu cầu sẽ góp
phần nâng cao kết quả học tập của HS, đồng thời tạo hứng thú học tập, tăng
cường khả năng sáng tạo; phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức Sinh học và
thực tiễn đời sống.

chung và trường THCS nói riêng.
7.2. Điều tra thực trạng tình hình tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong
dạy học Sinh học ở trường THCS.
7.3. Phân tích nội dung kiến thức Sinh học 9 để lựa chọn chủ đề thiết kế
hoạt động trải nghiệm.
7.4. Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm phù hợp với nội dung kiến thức
Sinh học 9.
7.5. Đánh giá chất lượng của các hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong
dạy học Sinh học 9 - THCS.
8. Những đóng góp của đề tài
- Góp phần hệ thống hóa lý luận và bổ sung giáo án thiết kế hoạt động trải
nghiệm môn Sinh học.
- Thiết kế được 04 hoạt động trải nghiệm trong Sinh học 9 - THCS.

4


PHẦN 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục trong đó dưới sự hướng
dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực
tiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau. Hoạt động trải nghiệm là hoạt
động được coi trọng trong từng môn học.
Hoạt động trải nghiệm không gọi là môn học mà là hoạt động giáo dục.
Môn học được tạo nên bởi một hoặc một vài lĩnh vực khoa học nên nội dung
của nó được cấu trúc chặt chẽ còn các hoạt động giáo dục sử dụng tích hợp
kiến thức kĩ năng của nhiều lĩnh vực để thực hiện mục tiêu hoạt động của

buổi thực hành ở phòng thí nghiệm của trường Đại học, tổ chức chăm sóc,
viếng nghĩa trang ở trường THCS,…
Đã có rất nhiều đầu sách viết về việc thiết kế, tổ chức các hoạt động trải
nghiệm như “Tổ chức hoạt động giáo dục” NXB GD của Đặng Vũ Hoạt - Hà
Nhật Tăng (1998) , “Sân khấu tương tác” (2012) Tài liệu tập huấn cho trẻ em
của tổ chức Plan, “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” dành cho Trung học cơ sở
do NXB GD Việt Nam,…
Sau khi tìm hiểu về tình hình thiết kế hoạt động trải nghiệm ở Việt
Nam, chúng tôi nhận thấy việc thiết kế, tổ chức các hoạt động trải nghiệm
trong dạy học nói chung và trong môn Sinh học lớp 9 nói riêng còn hạn chế.
Chính vì vậy, chúng tôi đã thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy
học Sinh học lớp 9 – THCS nhằm góp phần vào việc đưa hoạt động trải
nghiệm gắn liền với các môn học, đồng thời phát triển các kỹ năng của học
sinh cũng như tạo hứng thú cho học sinh trong quá trình học.

6


1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.2.1. Khái niệm hoạt động trải nghiệm
Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục, trong đó dưới sự hướng
dẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các
hoạt động khác nhau của đời sống nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư
cách là chủ thể hoạt động. Qua đó, phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất
nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của mình.
1.2.2. Vai trò của hoạt động trải nghiệm
Hoạt động trải nghiệm là hoạt động rất cần thiết và không thể thiếu
được trong qúa trình dạy học ở trường THCS, nâng cao chất lượng dạy và
học, hình thành nhân cách, tăng hứng thú của học sinh đối với môn học.

1.2.3.2. Tổ chức trò chơi
Trò chơi là một loại hình hoạt động thư giãn, giải trí, là món ăn bổ ích,
không thể thiếu được trong cuộc sống của con người nói chung và với học
sinh nói riêng. Trò chơi mang lại những thuận lợi trong quá trình tổ chức dạy
học trải nghiệm: phát huy tính sáng tạo, gây hứng thú cho học sinh; giúp học
sinh tiếp thu kiến thức mới, rèn luyện tác phong nhanh nhẹn.
Một số trò chơi được sử dụng nhiều nhất trong dạy học hiện nay như :
trò chơi học tập, trò chơi vận động, trò chơi mô phỏng game truyền
hình,…Việc tổ chức trò chơi trong quá trình học tập rất có ý nghĩa trong giáo
dục tích cực.
1.2.3.3. Tổ chức diễn đàn
Diễn đàn được tổ chức với quy mô khác nhau ở khối lớp, các trường,
quận / huyện, cấp tỉnh hoặc cao hơn nữa. Chủ đề của diễn đàn được xây dựng
dựa trên nội dung các hoạt động giáo dục, những nhu cầu, mong muốn của
HS với nhà trường, gia đình và bạn bè.

8


Thông qua diễn đàn, HS có cơ hội bày tỏ suy nghĩ, ý kiến, quan niệm
hay những câu hỏi, đề xuất của mình về một vấn đề nào đó. Hơn nữa, thầy cô
giáo, cha mẹ học sinh có thể thông qua diễn đàn nắm bắt được những nỗi băn
khoăn, lo lắng,.. đồng thời tăng cường cơ hội giao lưu giữa người lớn và học
sinh, giữa học sinh với nhau. Từ đó bậc phụ huynh, thầy cô giáo thấu hiểu
tâm tư nguyện vọng của các em để từ đó tìm ra những giải pháp và xây dựng
biện pháp giáo dục cho phù hợp.
1.2.3.4. Sân khấu tươmg tác
Sân khấu tương tác là một hình thức nghệ thuật tương tác dựa trên hoạt
động diễn kịch, trong đó vở kịch chỉ có phần mở đầu đưa ra các tình huống,
phần còn lại được sáng tạo bởi những người tham gia. Phần diễn là một cuộc

1.2.3.7. Hoạt động giao lưu
Hoạt động giao lưu có những đặc trưng riêng biệt khó hòa lẫn với các
hình thức tổ chức khác. Đó là giao lưu phải có đối tượng là những nhân vật
điển hình có thành tích xuất sắc trong lĩnh vực nào đó, là tấm gương cho HS
noi theo, phù hợp với hứng thú của học sinh. Có sự trao đổi thông tin, tình
cảm hết sức chân thật và sôi nổi giữa học sinh với người được giao lưu.
Qua hoạt động giao lưu, học sinh có được những lời khuyên đúng đắn
vươn lên trong học tập, rèn luyện và hoàn thiện nhân cách. Hoạt động giao
lưu dễ được tổ chức trong mọi điều kiện của lớp, của trường.
1.2.3.8. Hoạt động chiến dịch
Hoạt động chiến dịch không chỉ tác động đến học sinh mà còn tới cả
các thành viên cộng đông. Nhờ hoạt động này, HS có cơ hội khẳng định bản
thân, qua đó hình thành và phát triển ý thức “Mình vì mọi người, mọi người
vì mình”.
Mỗi chiến dịch nên mang chủ đề nhất định để định hướng cho các hoạt
động: Chiến dịch giờ trái đất, Chiến dịch an toàn thực phẩm, Chiến dịch tình
nguyện, Chiến dịch bảo vệ môi trường,…

10


1.2.3.9. Hoạt động nhân đạo
Hoạt động nhân đạo là hoạt động tác động đến trái tim, tình cảm, sự
đồng cảm của HS trước những con người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
Qua hoạt động nhân đạo, HS biết thêm về hoàn cảnh khó khăn của những
người nghèo, người nhiễm chất độc da cam, trẻ em mồ côi, người tàn tật,…để
kịp thời giúp đỡ họ từng bước khắc phục khó khăn, ổn định cuộc sống, vươn
lên hòa nhập với cộng đồng.
Hoạt động nhân đạo được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như:
Hiến máu nhân đạo, Xây dựng quỹ tình thương, Quyên góp ủng hộ trẻ em

biết yêu quý giá trị lao động cũng như có những hành động cần thiết để bảo
vệ, phòng chống khắc phục hành động chưa đúng đắn.
1.2.4. Quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm
Thiết kế hoạt động trải nghiệm cụ thể được tiến hành theo các bước
sau:
Bước 1: Xác định nhu cầu tổ chức hoạt động trải nghiệm
Căn cứ nhiệm vụ, mục tiêu và chương trình giáo dục, nhà giáo dục cần
tiến hành khảo sát nhu cầu, điều kiện tiến hành.
Xác định rõ đối tượng thực hiện. Việc hiểu rõ đặc điểm học sinh tham
gia vừa giúp nhà giáo dục thiết kế hoạt động phù hợp đặc điểm lứa tuổi, vừa
giúp có các biện pháp phòng ngừa những đáng tiếc có thể xảy ra cho học sinh.
Bước 2: Đặt tên cho hoạt động
Đặt tên cho hoạt động là một việc làm cần thiết vì tên của hoạt động tự
nó đã nói lên được chủ đề, mục tiêu, nội dung, hình thức của hoạt động.
Tên hoạt động cũng tạo ra được sự hấp dẫn, lôi cuốn, tạo ra được trạng
thái tâm lý đầy hứng khởi và tích cực của học sinh. Vì vậy, cần có sự tìm tòi,
suy nghĩ để đặt tên hoạt động sao cho phù hợp và hấp dẫn.
Việc đặt tên cho hoạt động cần phải đảm bảo các yêu cầu sau:

12


- Rõ ràng, chính xác, ngắn gọn.
- Phản ánh được chủ đề và nội dung của hoạt động.
- Tạo được ấn tượng ban đầu cho học sinh
Tên hoạt động đã được gợi ý trong bản kế hoạch HĐTNST, nhưng có
thể tùy thuộc vào khả năng và điều kiện cụ thể của từng lớp để lựa chọn tên
khác cho hoạt động.
Giáo viên cũng có thể lựa chọn các hoạt động khác ngoài hoạt động đã
được gợi ý trong kế hoạch của nhà trường, nhưng phải bám sát chủ đề của

Mục tiêu có thể đạt được hay không phụ thuộc vào việc xác định đầy
đủ và hợp lý những nội dung và hình thức của hoạt động.
Trước hết, cần căn cứ vào từng chủ đề, các mục tiêu đã xác định, các
điều kiện hoàn cảnh cụ thể của lớp, của nhà trường và khả năng của học sinh
để xác định các nội dung phù hợp cho các hoạt động. Cần liệt kê đẩy đủ các
nội dung hoạt động phải thực hiện.
Từ nội dung, xác định cụ thể phương pháp tiến hành, xác định những
phương tiện cần có để tiến hành hoạt động. Từ đó lựa chọn hình thức hoạt
động tương ứng.
Có thể một hoạt động nhưng có nhiều hình thức khác nhau được thực
hiện đan xen hoặc trong dó có một hình thức nào đó là chủ đạo, còn hình thức
khác là phụ trợ.
Bước 5: Lập kế hoạch
Nếu chỉ tuyên bố về các mục tiêu đã lựa chọn thì nó vẫn chỉ là những
ước muốn và hy vọng, mặc dù có tính toàn, nghiên cứu kỹ lưỡng. Muốn biến
các mục tiêu thành hiện thực thì phải lập kế hoạch.
Lập kế hoạch để thực hiện hệ thống mục tiêu tức là tìm các nguồn lực
(nhân lực – vật lực – tài liệu) và thời gian, không gian… cần cho việc hoàn
thành các mục tiêu.

14


Chi phí về tất cả các mặt phải được xác định. Hơn nữa phải tìm ra
phương án chi phí ít nhất cho việc thực hiên mỗi một mục tiêu.
Bước 6: Thiết kế chi tiết hoạt động trên bản giấy
Trong bước này, cần phải xác định:
- Có bao nhiêu việc cần phải thực hiện?
- Các việc đó là gì? Nội dung của mỗi việc đó ra sao?
- Tiến trình và thời gian thực hiện các việc đó như thế nào?

chương trình học.
1.3. CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.3.1. Mục đích điều tra
Tìm hiểu về thực trạng dạy học bằng hoạt động trải nghiệm ở trường
THCS, chúng tôi tiến hành điều tra trao đổi với GV và HS ở trường THCS.
1.3.2. Nội dung điều tra
Chúng tôi điều tra về các nội dung sau:
Mức độ cần thiết của việc thiết kế hoạt động trải nghiệm.
Những khó khăn trong việc thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm.
Những khó khăn gặp phải trong quá trình tham gia hoạt động trải
nghiệm.
1.3.3. Đối tượng điều tra
15 GV trong đó có 4 GV bộ môn Sinh học ở Trường THCS Tam Hiệp,
THCS Hiệp Thuận. Và 40 HS lớp 9 trường THCS Tam Hiệp.
1.3.4. Phương pháp điều tra
Điều tra thông qua việc phát phiếu điều tra tới GV và HS ở các trường
THCS.

16


1.3.5. Kết quả điều tra
1.3.5.1. Kết quả điều tra đối với giáo viên
Phiếu điều tra số 1: Mức độ cần thiết của việc thiết kế hoạt động
trải nghiệm
Mức độ

Rất cần thiết



Chưa có kĩ năng, phương pháp

8

( 53,3%)

Chưa có tài liệu

10

(66,7%)

Nặng về kiến thức

7

(46,7%)

Thời gian tổ chức ít

13

(86,7%)

Cơ sở vật chất thiếu thốn

9

(60%)

10

( 25%)

Chưa làm quen

30

( 75%)

Chưa tích cực hoạt đông

16

( 40%)

Năng lực còn hạn chế

25

( 62,5%)

Kiến thức còn nặng

28

( 70%)

Qua điều tra, tôi thấy thực trạng việc thiết kế hoạt động trải nghiệm vẫn
còn gặp nhiều khó khăn. Để thiết kế được hoạt động trải nghiệm, các GV cần