ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM


NGUYỄN THỊ MINH TÂM

THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10
THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2016
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN




ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ MINH TÂM

THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 10
THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
HỌC SINH

Chuyên ngành: LL&PPDH ĐỊA LÍ Mã
số: 601 401 11
LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC


Luận văn có tên: “Thiết kế một số chủ đề dạy học Địa Lí 10 THPT theo
định hướng phát triển năng lực học sinh” được hoàn thành tại khoa Địa lý,
trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học nghiêm
túc, sự chỉ bảo tận tình của TS. Nguyễn Phương Liên. Tác giả xin bày tỏ lòng
kính trọng và biết ơn sâu sắc nhất đến cô Nguyễn Phương Liên - người đã
thường xuyên dạy dỗ, khuyến khích, động viên tác giả trong suốt thời gian
thực hiện luận văn.
Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã nhận được sự chỉ đạo, động viên,
đóng góp ý kiến của các thầy cô, các nhà khoa học trong khoa Địa lý - trường
Đại học Sư phạm Thái Nguyên.
Xin chân thành cảm ơn lãnh đạo trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên,
lãnh đạo khoa Địa lý, phòng sau đại học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn
thành luận văn này.
Xin gửi lời cảm ơn đến các đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã giúp đỡ
và động viên tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn.
Thái Nguyên, tháng 04 năm 2016
TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Minh Tâm

ii


MỤC LỤC
Trang
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................... ii
MỤC LỤC ........................................................................................................ iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT .................................................................. iv
DANH MỤC CÁC BẢNG ................................................................................ v

2.1. Nguyên tắc thiết kế............................................................................. 36
2.2. Quy trình thiết kế................................................................................ 36
2.2.1. Định hướng chung trong việc thiết kế chủ đề ................................. 36
2.2.2. Quy trình thiết kế chủ đề .................................................................
37
2.3. Phương pháp giảng dạy các chủ đề .................................................... 40
2.4. Thiết kế chủ đề dạy học địa lí 10 THPT ............................................ 44
2.5. Tiểu kết chương 2............................................................................... 84
Chương 3: THỰC NGHIỆM CÁC CHỦ ĐỀ DẠY HỌC ĐỊA LÍ 10 THPT.. 85
3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm................................................... 85
3.1.1. Mục đích.......................................................................................... 85
3.1.2. Nhiệm vụ ......................................................................................... 85
3.2. Đối tượng thực nghiệm ...................................................................... 85
3.3. Nguyên tắc tến hành thực nghiệm..................................................... 86
3.4. Phương pháp tiến hành thực nghiệm..................................................
86
3.4.1. Về phương pháp dạy học ................................................................ 86
3.4.2. Về kĩ thuật dạy học ......................................................................... 88
3.4.3. Về thiết bị dạy học và học liệu Thiết bị dạy học ............................ 89
3.4.4. Về kiểm tra, đánh giá ...................................................................... 89
3.4.5. Hướng dẫn giáo viên dạy học các chủ đề ....................................... 89
3.4.5.1. Hướng dẫn chung ......................................................................... 89
3.4.5.2. Hướng dẫn cụ thể cho mỗi hoạt động học của học sinh ..............
90
3.5. Tổ chức thực nghiệm.......................................................................... 90
iv


3.5.1. Trường thực nghiệm........................................................................ 90


Công nghệ thông tin và truyền thông

2

DS

Dân số

3

GV

Giáo viên

4

GTDS

Gia tăng dân số

5

GTDSTN

Gia tăng dân số tự nhiên

6

GTTN


Sách giáo khoa

12

TS

Tỷ suất

13

TSGT

Tỷ suất gia tăng

14

THPT

Trung học phổ thông

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1: Cấu trúc phần Địa lí tự nhiên lớp 10- ban cơ bản.......................... 25
Bảng 1.2: Cấu trúc phần Địa lí KT- XH lớp 10- ban cơ bản ......................... 25
Bảng 1.3: Tổng hợp kết quả điều tra sử dụng những phương pháp dạy học
trong giờ dạy môn Địa Lí ................................................................................ 30
Bảng 1.4: Khung chương trình sau năm 2015 (dự kiến) ................................. 33

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Xuất phát từ xu thế đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) trên thế giới
Bước sang thế kỉ XXI, mỗi dân tộc càng nhận thức chính xác và cụ thể
hơn vai trò, sức mạnh to lớn của giáo dục, đã khơi dạy và tạo tiềm năng vô tận
trong mỗi con người. Trong các tài liệu về khoa học giáo dục, các nhà nghiên
cứu trên thế giới đều xác định rõ vai trò, vị trí của giáo dục đối với sự phát
triển của xã hội loài người đặc biệt là đối với sự phát triển kinh tế- xã hội (KTXH) của mỗi quốc gia. Giáo dục – đào tạo(GDĐT) được coi là quốc sách hàng
đầu. Giáo dục được coi là chiếc chìa khóa cuối cùng mở cánh cửa, đưa xã hội
loài người vào tương lai. Giáo dục là lực lượng sản xuất trực tiếp. Đầu tư cho
giáo dục là đầu tư cho sự phát triển.Trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra
những yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu
mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực. Một trong
những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục
mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng
việc hình thành năng lực hành động, phát huy tnh chủ động, sáng tạo của
người học. Định hướng quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy học là
phát huy tnh tch cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng
lực cộng tác làm việc của người học. Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong
cải cách PPDH ở nhà trường phổ thông.
Định hướng đổi mới PPDH ở Việt Nam
Phát triển giáo dục, đặc biệt là việc đổi mới PPDH là nhu cầu không thể
thiếu đối với các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Việt Nam chính thức
gia nhập WTO. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI. Đảng Cộng sản
Việt Nam đã nêu rõ “Ưu tên hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy và
học. Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, nâng cao
chất
1




tiến trong khu

3


vực”... Mục têu cụ thể cho từng cấp học khẳng định: “Đối với giáo dục phổ
thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hinh thanh phâm chât́ , năng lưc
công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho
HS. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng,
truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng
thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự
học, khuyến khích học tập suốt đời.” [7]
Trong dạy học hiện nay:
Bộ GD&ĐT đã chỉ đạo các trường thực hiện các hoạt động đổi mới PPDH,
đổi mới sinh hoạt chuyên môn (tổ chức các chuyên đề) theo cụm chuyên môn,
cụm trường; tổ chức hội thi giáo viên giỏi các cấp. Cử đoàn cán bộ quản lý
giáo viên tham gia tập huấn phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ
thông theo Hướng dẫn số 791/HD-BGDĐT ngày 25/6/2013 của Bộ GD&ĐT.
Nhiều lớp tập huấn về đổi mới PPDH được tổ chức, phần lớn giáo viên đã được
tếp cận với các phương pháp và kỹ thuật dạy học tch cực như dạy học dự án,
dạy học giải quyết vấn đề..., các kỹ thuật dạy học như động não, khăn trải bàn,
bản đồ tư duy...[2]
- Triển khai áp dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” theo hướng dẫn
của Bộ GDĐT tại Công văn số 3535/BGDĐT-GDTrH, ngày 27/5/2013 của Bộ
Giáo dục và Đào tạo; tập huấn cho 100% giáo viên (GV) dạy môn Lịch sử, Địa
lí, Âm nhạc Trung học cơ sở và 100% GV dạy môn Lịch sử, Địa lí cấp Trung học
phổ thông (THPT) về việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học môn Lịch sử,
Địa lí, Âm nhạc, theo Hướng dẫn số 73/HD-BGDĐT-BVHTTDL ngày
16/01/2013 của liên Bộ GDĐT, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Triển khai sâu

cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo
hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội. Bên
cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên
môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển
năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp.
Phải phát huy tnh tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình
thành và phát triển năng lực tự học: sử dụng sách giáo khoa (SGK), nghe, ghi
chép, tm kiếm thông tin..., trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt,
độc lập, sáng tạo của tư duy. Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các
phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện.
6


Tuy nhiên dù sử

7


dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh
tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo
viên”.
Sách giáo khoa Địa lý được biên soạn theo mô hình mới nhằm tăng cường
hoạt động học chủ động, tch cực, tự học cho học sinh với cấu trúc 3 hoạt
động: Cơ bản (tạo hứng thú, trải nghiệm, phân tch - sáng tạo - rút ra bài học);
thực hành (kết hợp lý thuyết và thực hành); ứng dụng (áp dụng kiến thức, kỹ
năng vào tình huống thực tiễn). Với mô hình này, chắc chắn phải thường
xuyên đưa học sinh vào các tình huống thực tiễn để từ đó có được kiến thức,
kỹ năng cần đạt; đồng thời, sách phải tạo cơ hội để học sinh vận dụng chúng
ngay sau mỗi bài. Mô hình SGK mới này có thể đảm bảo góp phần thực hiện
mục têu phát triển năng lực ở học sinh của môn Địa lý.

thế kỉ 16 đã đặt nền móng cho lý luận dạy học với 2 tác phẩm: Lý luận dạy học
vĩ đại (Great Didactc) và dạy học bằng tranh ảnh (Orbis Pictus), xuất bản tại
Nurmberg năm 1675. Ông cho rằng quá trình dạy học phải qua các giai đoạn:
cảm giác, trí nhớ, tư duy và phản ánh sáng tạo. Quá trình dạy học phải phù
hợp với năng lực của người học.[21]
Jhann Heinrich Pestalozzi (1746-1827). Ông là người Thụy Sỹ, quan điểm
của ông: Dạy học là nghệ thuật nâng cao khát vọng của con người, nền
tảng của sự hiểu biết là trực giác và ngôn ngữ, giáo dục kỹ thuật là yếu tố cần
thiết, mang lại giá trị thực tễn và rèn luyện trí tuệ cho người học. Về chương
trình giảng dạy theo John Deway (1859- 1925), nhà sư phạm người Mỹ nổi
tiếng đầu thế kỉ XX đã đưa ra phương hướng cách tân giáo dục. Ông cho
rằng phải đưa vào vốn tri thức của HS những tri thức ngoài SGK và lời giảng
của GV, đề cao hoạt động đa dạng của HS, đặc biệt là hoạt động thực tễn.
Theo bảng xếp hạng của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA),
do Hiệp hội các nước phát triển (OECD) đánh giá thì trong nhiều năm qua,
Phần Lan là một trong những quốc gia có nền giáo dục chất lượng nhất
thế giới. Để đạt được những thành công đáng kể trong nền giáo dục, Phần Lan
luôn đi đầu trong các chương trình cải cách. Phương pháp dạy học truyền
thống được Phần Lan thay thế bằng cách dạy theo chủ đề. Thay vì học từng
môn truyền thống như toán, lý, lịch sử riêng lẻ, các em sẽ học tất cả những
môn này theo "chủ đề hiện tượng" thay bằng việc học sinh ngồi thụ động
trước mặt giáo viên, nghe giảng và ghi chép theo những gì thầy cô nói mà là
giáo viên sẽ chia nhỏ lớp học thành các nhóm để các em thảo luận, giải
10


quyết vấn đề…Phương

11




thiết bị dạy học địa lí cho từng chủ đề…

13


Hiện nay chủ đề dạy học Địa Lí theo định hướng phát triển năng lực
được đề cập rất nhiều trong các hội thảo nghiên cứu khoa học và các đợt tập
huấn
xây dựng chủ đề dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh ở
các tỉnh miền núi phía Bắc: Tập huấn tại Yên Bái (2014)… Vì vậy hướng
nghiên cứu tiếp theo của tác giả là thiết kế một số chủ đề dạy học địa lí lớp
10
THPT theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Đề tài này hiện nay vẫn
chưa có công trình nào được công bố.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận và thực tiễn về dạy học theo chủ
đề, đề tài thiết kế một số chủ đề dạy học địa lí lớp 10 THPT theo định hướng
phát triển năng lực học sinh.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu, đề tài thực hiện các nhiệm vụ sau:
- Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về đổi mới phương pháp dạy học,
nghiên cứu quy trình xây dựng chủ đề dạy học theo định hướng phát triển
năng lực học sinh.
- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa địa lí lớp 10 hiện hành; nghiên
cứu định hướng đổi mới chương trình sách giáo khoa theo hướng phát
triển năng lực học sinh.
- Thu thập số liệu, điều tra khảo sát thực trạng dạy học Địa lí ở trường
phổ thông.