ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN CAO TRÚC GIANG

TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ”
VẬT LÍ 10 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MÁY VI TÍNH

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí
Mã số: 60 14 01 11

Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS. LÊ CÔNG TRIÊM

Thừa Thiên Huế, năm 2017

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số
liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các
đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ
một công trình nào khác.

- CácDemo
trường THPT
trên -địa
bàn thị xã An
Nhơn, tỉnh Bình Định đã tạo điều
kiện phối hợp cho công tác điều tra để xây dựng cơ sở thực tiễn cho đề tài.
Cuối cùng tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình và bạn bè đã
luôn động viên, giúp đỡ tác giả về mọi mặt và luôn tạo điều kiện thuận lợi để tác giả
có thể hoàn thành tốt luận văn của mình.
Thừa Thiên Huế, ngày……tháng……năm……
Tác giả

Nguyễn Cao Trúc Giang

iii


MỤC LỤC

Trang phụ bìa ......................................................................................................... i
Lời cam đoan .........................................................................................................ii
Lời cảm ơn ............................................................................................................iii
Mục lục................................................................................................................... 1
Danh mục các từ viết tắt........................................................................................ 4
Danh mục các bảng biểu, biểu đồ, đồ thị, hình vẽ ................................................ 5
MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 6
1. Lý do chọn đề tài .............................................................................................. 6
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu ................................................................................ 8
3. Mục tiêu đề tài ................................................................................................. 9
4. Giả thuyết khoa học.......................................................................................... 9

của máy vi tính ............................................................................................ 20
1.2.3. Tổ chức quá trình dạy học tạo ra động cơ, hứng thú và thái độ tích cực của
học sinh trong hoạt động giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy vi tính ......... 29
1.3. Quy trình tổ chức hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực
giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy vi tính ............................................... 33
1.4. Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học Vật lí ......................... 45
1.4.1. Tổng quan về đánh giá năng lực......................................................... 45
1.4.2. Một số phương pháp và hình thức kiểm tra, đánh giá định hướng phát
triển năng lực giải quyết vấn đề ................................................................... 47
1.4.3. Xây dựng bộ tiêu chí để kiểm tra, đánh giá năng lực giải quyết vấn đề ... 48
1.5. Thực trạng của việc tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực
giải quyết vấn đề với sự hỗ trợ của máy vi tính ở các trường trung học phổ
thông trên địa bàn thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định ......................................... 52

Version
- Select.Pdf
SDK
1.5.1.Demo
Thực trạng
của việc
tổ chức dạy học
theo định hướng phát triển năng
lực giải quyết vấn đề tại một số trường trung học phổ thông trên địa bàn thị
xã An Nhơn ................................................................................................. 52
1.5.2. Thực trạng việc sử dụng máy vi tính trong dạy học Vật lí tại một số
trường trung học phổ thông trên địa bàn thị xã An Nhơn. ............................ 53
1.5.3. Nguyên nhân thực trạng ..................................................................... 53
1.5.4. Thuận lợi và khó khăn........................................................................ 55
1.6. Kết luận chương 1 .................................................................................... 56
Chương 2: XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC CHƯƠNG

Tiến hành
thực nghiệm
......................................................................
81
3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm .................................................... 81
3.4.1. Đánh giá định tính.............................................................................. 81
3.4.2. Đánh giá định lượng .......................................................................... 84
3.4.3. Kiểm định giả thuyết thống kê ........................................................... 88
3.5. Kết luận chương 3 .................................................................................... 89
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ...................................................................... 90
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................... 92
PHỤ LỤC............................................................................................................. P1

3


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

STT

Viết tắt

Viết đầy đủ

1

CSHV

Chỉ số hành vi


7

PPDH

Phương pháp dạy học

8

SGK

Sách giáo khoa

9

TN

Thực nghiệm

10

TNSP

Thực nghiệm sư phạm

11

THPT

Trung học phổ thông


Hình vẽ
Hình 1.1. Tài liệu giáo khoa điện tử ....................................................................... 18
Hình 1.2. Cấu trúc bản đồ tư duy ........................................................................... 19
Hình 1.3. Cấu trúc bản đồ khái niệm...................................................................... 20
Hình 1.4. Đồ thị áp suất theo thể tích vẽ bằng Excel .............................................. 27
Hình 1.5. Sơ đồ quy trình tổ chức dạy học định hướng phát triển năng lực GQVĐ
với sự hỗ trợ của MVT ......................................................................... 34
Hình 2.1. Sơ đồ cấu trúc nội dung chương “Chất khí” ........................................... 59
Hình 2.2. Bộ thí nghiệm định luật Bôi-lơ – Ma-ri-ốt .............................................. 63
Hình 2.3. Bộ thí nghiệm tự tạo nghiên cứu định luật Bôi-lơ – Ma-ri-ốt .................. 64

5


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong thế kỉ XXI, thế kỉ của nền kinh tế thị trường với xu
thế hội nhập và phát triển. Đây còn là thế kỉ của nền kinh tế tri thức, đòi hỏi đội ngũ
nhân lực có tay nghề và trình độ cao, biết vận dụng tri thức vào thực tiễn cuộc sống
một cách linh hoạt, sáng tạo và hiệu quả. Sự phát triển đó đã đặt ra mục tiêu đổi mới
nhanh chóng cho mọi quốc gia trong mọi lĩnh vực, trong đó có giáo dục. Việt Nam
cũng không thể nằm ngoài xu thế đó. Ngành giáo dục Việt Nam cần phải có sự đổi
mới về mục tiêu, nội dung và phương pháp đào tạo nguồn nhân lực cho tương lai.
Vì vậy, Đảng và Nhà nước ta lần lượt đưa ra nhiều Nghị quyết và Quyết định về đổi
mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo.
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
Giáo dục và Đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo
hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ
năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc.


Vật lí học là một khoa học thực nghiệm, phần lớn các kiến thức đều có mối
liên hệ chặt chẽ với nhau và thành tựu của nó được ứng dụng nhiều vào thực tiễn.
Nhiều kiến thức Vật lí được hình thành thông qua việc giải quyết các mâu thuẫn nảy
sinh và mở rộng vấn đề nên thông qua quá trình dạy học Vật lí sẽ dễ dàng rèn luyện
năng lực GQVĐ của HS. Vì vậy việc thiết kế hoạt động dạy học theo hướng phát
triển năng lực GQVĐ cho HS sẽ góp phần phát triển được các năng lực này ở HS.
Hiện nay, công nghệ thông tin đang phát triển mạnh mẽ và những thành tựu
của nó được áp dụng mạnh mẽ vào các ngành, lĩnh vực khác nhau: khoa học, giáo
dục, văn hóa,… Một công cụ chủ yếu của công nghệ thông tin là MVT. Việc biết
và sử dụng MVT phục vụ cho nhu cầu con người trong các lĩnh vực trở nên rất phổ
biến. Trong giáo dục ở trung học phổ thông ở nước ta hiện nay, MVT cũng được sử

Demo
Select.Pdf
SDK
dụng phổ biến
hơn,Version
đặc biệt là- sử
dụng nó trong
quá trình dạy học và đã mang lại
các giá trị cho quá trình dạy và học. Để MVT thực sự trở thành công cụ hỗ trợ đắc
lực cho người sử dụng nó thì họ phải có những kiến thức cơ bản về mày vi tính và
phương pháp để áp dụng MVT vào từng bài học sao cho hợp lý nhất. Đối với môn
Vật lí nói riêng, việc sử dụng MVT để hỗ trợ cho quá trình dạy học là thiết thực và
đem lại hiệu quả cao. Tuy nhiên, do áp lực về thời gian, trình độ chuyển môn, kĩ
năng làm việc với MVT của từng GV là khác nhau, vì vậy việc sử dụng MVT hỗ trợ
quá trình dạy học vẫn còn những hạn chế. Chính vì vậy, làm thế nào để tổ chức
được tiến trình dạy học định hướng sự phát triển năng lực cho HS với sự hỗ trợ của
MVT là cần thiết và cần được giải quyết.
Trên tinh thần đó tiến hành thực hiện đề tài: Tổ chức dạy học chương “Chất

mới PPDH theo hướng phát triển năng lực mà Bộ Giáo dục đã đề ra trong các Nghị
quyết Đại hội. Nhiều đề tài nghiên cứu về năng lực GQVĐ như:
+ Trong luận văn thạc sĩ “Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
trong dạy học một số kiến thức phần “Cơ học” Vật lí lớp 10 với sự hỗ trợ của bài
tập Vật lí” (2014) của tác giả Dương Đức Giáp, đã đề xuất hệ thống các biện pháp
phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS với sự hỗ trợ của bài tập Vật lí.
+ Tác giả Nguyễn Thị Tình với đề tài “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề
cho HS trong dạy học phần “Nhiệt học” Vật lí 10 nâng cao THPT” đã phân tích
được các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển năng lực GQVĐ cho học sinh trong
dạy học Vật lí và đưa ra hệ thống các kĩ năng cần rèn luyện cho HS để phát triển
năng lực GQVĐ cho HS trong dạy học Vật lí. Trên cơ sở đó đề xuất các biện pháp
phát triển năng lực GQVĐ cho HS trong dạy học Vật lí.

8


- Nhiều năm qua cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu ứng dụng công nghệ
thông tin và sử dụng MVT vào trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học.
+ Các tác giả trong nước như Phạm Xuân Quế, Lê Công Triêm, Nguyễn
Quang Lạc, Phan Gia Anh Vũ, Mai Văn Trinh, Trần Huy Hoàng, ... đã có nhiều
giáo trình, đề tài, công trình nghiên cứu và công bố nhiều bài báo khoa học về vấn
đề này. Các nghiên cứu đó đã đề xuất những phương án, quy trình khai thác các
ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học Vật lí. Các tác giả Phạm Xuân Quế,
Phan Gia Anh Vũ tập trung vào mảng xây dựng các phần mềm dạy học, các thí
nghiệm mô phỏng, thí nghiệm ảo. Tác giả Lê Công Triêm, Nguyễn Quang Lạc đã
làm sáng tỏ lí luận của ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Vật lí. Tác giả
Mai Văn Trinh nghiên cứu sử dụng MVT và các phương tiện dạy học hiện đại vào
quá trình dạy học.
+ Tác giả Phan Nhật Khánh với luận án “Xây dựng và sử dụng tài liệu giáo
khoa điện tử hỗ trợ dạy học phần Cơ – Nhiệt Vật lí lớp 10 trung học phổ thông” đã

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học theo định
hướng phát triển năng lực GQVĐ với sự hỗ trợ của MVT.
Thiết kế quy trình tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực GQVĐ
với sự hỗ trợ của MVT.
Xây dựng tiến trình dạy học một số bài thuộc chương “Chất khí” Vật lí 10
THPT theo định hướng phát triển năng lực GQVĐ với sự hỗ trợ của MVT.
Tiến hành thực nghiệm sư phạm, kiểm chứng hiệu quả của việc tổ chức dạy
học theo định hướng phát triển năng lực GQVĐ với sự hỗ trợ của MVT.
6. Đối tượng nghiên cứu
Quá trình dạy học Vật lí ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực
GQVĐ với sự hỗ trợ của MVT.
7. Phạm vi nghiên cứu
Trong thời gian và khả năng cho phép của đề tài chỉ tập trung nghiên cứu việc
thiết kế và tổ chức dạy học chương “Chất khí” Vật lí lớp 10 THPT theo định hướng
phát triển năng lực GQVĐ với sự hỗ trợ của MVT tại trường THPT Hòa Bình, thị

Demo
Version
xã An Nhơn,
tỉnh Bình
Định. - Select.Pdf SDK
8. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng và Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo về
việc nâng cao chất lượng giáo dục theo hướng phát triển năng lực của HS.
- Nghiên cứu các tài liệu có liên quan tới đề tài.
Phương pháp điều tra: Trao đổi với GV và HS bằng phương pháp sử dụng
phiếu điều tra, phân tích kết quả học tập và ý kiến của GV và HS.
Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm sư phạm có đối
chứng bằng cách tổ chức dạy học, dự giờ, quan sát, ghi chép, chụp ảnh, quay phim,

11