i

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
--------------NGUYỄN THỊ HẢI

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH
(QUA BA TÁC PHẨM: CÔ GÁI ĐẾN TỪ HÔM QUA,
TÔI THẤY HOA VÀNG TRÊN CỎ XANH VÀ BẢY BƯỚC
TỚI MÙA HÈ)

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

HÁI NGUYÊN - 2018

THÁI NGUYÊN - 2018


ii

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
---------------

NGUYỄN THỊ HẢI

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH
(QUA BA TÁC PHẨM: CÔ GÁI ĐẾN TỪ HÔM QUA,
TÔI THẤY HOA VÀNG TRÊN CỎ XANH VÀ BẢY BƯỚC
TỚI MÙA HÈ)


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu
trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng. Các kết quả nghiên cứu trong luận văn
đều trung thực và chưa từng công bố ở bất kì công trình nào.
Thái Nguyên, tháng 5 năm 2018
Tác giả

Nguyễn Thị Hải


iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt/ ký hiệu

Cụm từ đầy đủ

NNA

Nguyễn Nhật Ánh

TTHVTCX

Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh

CGĐTHQ

Cô gái đến từ hôm qua

2.1.1. Khái niệm nhân vật ................................................................................... 30


v

2.1.2. Các kiểu nhân vật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh ................................... 31
2.1.2.1. Nhân vật thiếu nhi .................................................................................. 31
* Nhân vật trẻ em giàu tình yêu thương, luôn hướng thiện ................................ 31
* Nhân vật trẻ em với những ước mơ, khát vọng cuộc sống tốt đẹp .................. 38
2.1.2.2. Nhân vật tuổi mới lớn ............................................................................ 42
* Những trò chơi tinh nghịch, hồn nhiên ........................................................... 42
* Những cảm xúc đầu đời ................................................................................... 46
2.1.2.3. Nhân vật người lớn................................................................................. 52
* Những con người nhân hậu, giàu lòng yêu thương .......................................... 52
* Những con người bất hạnh ............................................................................... 54
* Những con người khao khát cuộc sống tốt đẹp................................................ 56
2.1.2.4. Nhân vật là loài vật ................................................................................ 58
2. 2. Cốt truyện trong truyện Nguyễn Nhật Ánh ........................................... 61
2.2.1. Khái niệm cốt truyện ................................................................................. 61
2.2.2. Cốt truyện trong truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh… .......................... 65
Tiểu kết chương 2 .............................................................................................. 69
Chương 3: Một số phương thức nghệ thuật trong truyện Nguyễn Nhật
Ánh ...................................................................................................................... 71
3.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật .................................................................. 71
3.1.1. Nghệ thuật miêu tả ngoại hình, hành động nhân vật................................. 71


vi

3.1.2. Nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật ........................................................ 77

Việt Nam, đất nước cũng đã đạt được nhiều tựu lớn lao trên mọi lĩnh vực của đời
sống xã hội trong đó có văn học. Văn học Việt Nam nói chung và văn học thiếu
nhi nói riêng đã có nhiều khởi sắc. Không khí sôi nổi được thể hiện trong các cuộc
thi sáng tác dành cho thiếu nhi, đội ngũ các nhà văn, nhà thơ sáng tác dành cho
thiếu nhi ngày càng đông đảo, ngoài những cây bút chuyên tâm viết cho thiếu nhi
như (Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ…) còn xuất hiện hàng loạt các cây bút trẻ
như Trần Thiên Hương, Nguyễn Ngọc Thuần… tất cả các tác giả đang tìm tòi
hướng khai thác mới, hiện đại, đem đến cho văn học thiếu nhi những nét mới hơn,
trẻ trung tươi tắn hơn.
Vào những năm 80, dưới sự tác động của nền kinh tế thị trường, đã diễn ra
sự cạnh tranh khốc liệt giữa văn chương nghệ thuật đích thực với xu hướng thương
mại hóa văn chương. Một số tác phẩm văn học nước ngoài đã thu hút các em thiếu
nhi như Đôrêmon của tác giả Nhật Fujikô, Harry Poster của J.K Rowling…đã
gần như chiếm lĩnh “thị trường” văn học Việt Nam. Trước tình hình đó, các nhà


2
văn Việt Nam chuyên viết cho thiếu nhi đã nỗ lực tự khẳng định mình, vượt lên
chính mình để cho ra đời những tác phẩm có giá trị. Nhìn chung đội ngũ sáng tác
văn học thiếu nhi thời kì đổi mới đã phát triển hùng hậu và đa dạng, đề tài sáng
tác cho các em ngày càng phong phú hơn, mở rộng hướng tiếp cận đời sống, tiếp
cận trẻ em và khả năng khám phá con người một cách toàn diện hơn.
1.3. Trong số những tác giả viết cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật Ánh đã nổi lên
như một hiện tượng - hiện tượng của văn học thiếu nhi, ông đã trở thành một trong
những tác giả đại diện tiêu biểu cho thế hệ các tác giả viết cho thiếu nhi trong nền
văn học Việt Nam đương đại. Ông đã phần nào đánh dấu được phong cách sáng
tác của riêng mình trong những tác phẩm dành cho lứa tuổi học trò, những tác
phẩm của ông đã làm sống dậy thế giới tuổi thơ đầy thông minh, hồn nhiên, ngộ
nghĩnh và cũng rất cá tính. Mỗi tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh ra đời đều mang
một ấn tượng mới mẻ cho người đọc với giọng văn hài hước, nhẹ nhàng cùng với

của Nguyễn Nhật Ánh đã nuôi dưỡng những giá trị tinh thần trong thế giới trẻ thơ
giúp chúng thoát khỏi nguy cơ bị mai một và ngày càng trở nên cằn cỗi trong thế
giới hiện đại. Một thế giới đầy ắp tiếng cười và yêu thương tỏa ra từ các tác phẩm
của nhà văn sẽ sưởi ấm tâm hồn các em đưa các em hòa nhập vào cuộc sống.
Khi tiến hành khảo sát các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Đặc
điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh (qua ba tác phẩm: Cô gái đến từ hôm qua, Tôi
thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Bảy bước tới mùa hè), chúng tôi chia thành hai
nhóm tài liệu chính sau:


Những bài viết và công trình đánh giá chung về tác giả và

sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh:
Trong sự nghiệp cầm bút của mình, Nguyễn Nhật Ánh đã dành cả cuộc đời
để sáng tác cho thiếu nhi và để tâm theo dõi những tình cảm, rung động đầu đời
của tuổi mới lớn và thể hiện các cung bậc cảm xúc đó trong các sáng tác của mình.
Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã từng tâm sự: “Tôi viết về đề tài tuổi thơ có lẽ là do


4
cái duyên. Lúc mới cầm bút, tôi viết nhiều đề tài, nhưng rốt cục lại viết về tuổi thơ
là hợp với tôi nhất. Có lẽ do tôi xa quê từ bé, không nguôi nhớ về thời tuổi nhỏ
của mình nên hễ chạm đến đề tài này là cảm xúc tự nhiên kéo về. Tôi từng rút ra
kết luận từ kinh nghiệm bản thân”. Gần 50 năm cầm bút, Nguyễn Nhật Ánh đã
cho ra đời hơn 100 đầu sách và hầu hết các tác phẩm của ông đều mang vẻ đẹp
rực rỡ của tình thương và tình người, đủ để ghi lại những dấu ấn, những tình cảm
khó phai trong cảm xúc người tiếp nhận, đặc biệt là giới phê bình văn học.
Trong phạm vi nghiên cứu này, bài viết không chỉ tái hiện lại chặng đường
phát triển sự nghiệp của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh mà còn nghiên cứu một số
đặc điểm về nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ và giọng điệu trong sáng tác của nhà

mạc, giản dị và dí dỏm.
Tác giả Hương Giang đã từng giới thiệu về tác giả Nguyễn Nhật Ánh trong
bài viết Người nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ trong bộ Bách khoa toàn thư văn học
thiếu nhi Việt Nam. Tác giả Nguyễn Hương Giang đã nhận định: “Những cuốn
sách bé nhỏ của Nguyễn Nhật Ánh sẽ là món ăn tinh thần trong hành trang vào
đời của các em. Truyện Nguyễn Nhật Ánh là tiếng nói từ chính tâm hồn anh – một
tâm hồn còn trong sáng, thơ trẻ cho đến tận bây giờ. Tính giáo dục sâu sắc trong
các tác phẩm của anh rất tự nhiên, không khiên cưỡng, bởi vì được viết với thái
độ của người trong cuộc, giản dị, đầy trách nhiệm”. Thông qua nhận định của tác
giả Nguyễn Hương Giang, các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh ra đời với
sứ mệnh là định hướng văn hóa đọc cho thiếu nhi và tuổi mới lớn. Đồng thời,
chúng còn góp phần thể hiện tâm hồn thơ trẻ bên trong một con người đã dạn dày
sương gió như Nguyễn Nhật Ánh. Đề tài mà nhà văn Nguyễn Nhật Ánh khắc họa
trong các sáng tác của mình cũng rất đa dạng, nhưng tựu trung lại đều là những
câu chuyện của tuổi thơ gắn liền với những nỗi nhớ, hoài niệm. Cũng như nhà
nghiên cứu Thụy Anh đã nhận xét trong bài viết Nguyễn Nhật Ánh, một thái độ
sống và viết: “Nguyễn Nhật Ánh không minh họa cuộc sống mà xây dựng một thế


6
giới riêng cho sáng tác của mình - không xa rời trải nghiệm nhưng cũng không
chạy theo việc tả thực cuộc sống. Những câu chuyện hồn nhiên của tuổi thơ luôn
gắn liền với một thái độ sống và viết. Ở đây, tôi muốn nói đến thái độ đối với cuộc
sống, hiện thực trong sáng tác Nguyễn Nhật Ánh” [3]. Song, điều quan trọng trong
các tác phẩm của ông không phải mang màu cuộc sống nào ông đã thể hiện mà là
ở cách viết hài hước, dí dỏm, nhưng tràn đầy tình cảm và tình yêu thương dành
cho thiếu nhi.
Đối với các bài viết, công trình phân tích các tác phẩm cụ thể của Nguyễn
Nhật Ánh, các nhà nghiên cứu đều phân tích rõ ràng các luận điểm trong từng tác
phẩm cụ thể. Hàng loạt các truyện dài của ông được mổ xẻ, phân tích trong một

Nguyễn Nhật Ánh, qua bốn tác phẩm Kính vạn hoa, Chuyện xứ Lang Biang, Cho
tôi xin một vé đi tuổi thơ và Tôi là Bêtô là tiểu bách khoa toàn thư về thiếu nhi từ
hình dạng, lứa tuổi đến hoàn cảnh gia đình, đặc điểm tính cách đến hành động,
trạng thái tâm lí đó là thế giới học đường với những hình ảnh lũ học trò, lớp học
thầy cô vui nhộn để từ đó rút ra những bài học về cuộc sống không chỉ cho các
em mà còn cho các bậc phụ huynh…
Nhân dịp sinh nhật lần thứ 60 của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, ngày
16/9/2015, tại trung tâm ngôn ngữ và văn học - nghệ thuật trẻ em (trường ĐHSP
Hà Nội) đã tổ chức hội thảo Nguyễn Nhật Ánh- hành trình chinh phục tuổi thơ với
hơn 40 tham luận của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học, nhà văn, nhà giáo và
các học sinh trên toàn quốc. Hội thảo đã thống nhất khẳng định Nguyễn Nhật Ánh
là nhà văn xuất sắc của văn học thiếu nhi Việt Nam cuối thế kỉ XX và đầu thế kỉ
XXI.
Nhìn chung, qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy nhiều bài viết của các tác
giả đã khẳng định rất rõ đóng góp to lớn cũng như những thành công không thể
phủ nhận của Nguyễn Nhật Ánh - nhà văn viết cho thiếu nhi. Qua những bài viết
này, chúng tôi sẽ tiếp thu kết quả nghiên cứu của những người đi trước, đồng thời


8
nhấn mạnh hơn về nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu trong truyện của
Nguyễn Nhật Ánh. Từ đó, góp phần khẳng định vị trí của Nguyễn Nhật Ánh trên
văn đàn Việt Nam.


Những bài viết, công trình nghiên cứu về ba tác phẩm Cô

gái đến từ hôm qua, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Bảy bước tới mùa
hè của Nguyễn Nhật Ánh
Dựa vào ngữ liệu nghiên cứu là ba tác phẩm: Cô gái đến từ hôm qua, Bảy

vé đi tuổi thơ, Thiều với tạo hình nhân vật có suy nghĩ già dặn trong truyện Tôi
thấy hoa vàng trên cỏ xanh,…) Mặc dù cách kể chuyện lồng ghép cả yếu tố trẻ
thơ và người lớn này có phần phức tạp và nhiều độc giả nhận định “không hợp
tuổi thiếu nhi” nhưng điều đó lại thể hiện một phần trong phong cách văn chương
của Nguyễn Nhật Ánh. Đó là cách tác giả thể hiện tính triết lí mang đậm chất nhân
văn của mình thông qua suy nghĩ già dặn của các nhân vật trẻ thơ. Từ đó, tác phẩm
của ông trở nên mang tính đại chúng, phù hợp với nhiều lứa tuổi, kể cả trẻ em và
người lớn.
Tiếp đến là công trình Thế giới trẻ thơ trong truyện Nguyễn Nhật Ánh [40]
của tác giả Nguyễn Thị Thúy Hằng, Luận văn lấy ba tác phẩm Kính vạn hoa, Cho
tôi xin một vé đi tuổi thơ và Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh làm đối tượng nghiên
cứu. Tuy nhiên nghiên cứu này chưa đi sâu vào nhân vật, cốt truyện.
Công trình Đặc sắc truyện dài của Nguyễn Nhật Ánh (qua Tôi thấy hoa
vàng trên cỏ xanh, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ và Con chó nhỏ mang giỏ hoa
hồng) [58] của tác giả Nguyễn Thái Sơn (2017) đã điểm qua vài nét đặc sắc của
truyện, công trình này có ý nghĩa bổ sung kiến thức cho chúng tôi khi phát triển
vấn đề nghiên cứu của mình.
Cuốn sách Nguyễn Nhật Ánh trong mắt đồng nghiệp (2017) của nhiều tác
giả đã tập hợp những công trình nghiên cứu về các góc độ khác nhau trong sáng
tác của Nguyễn Nhật Ánh. Trong đó Nguyễn Thị Hải Phương (Trường ĐHSP Hà


10

Nội) có nhận xét về nghệ thuật tự sự trong tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ
xanh của Nguyễn Nhật Ánh, tác giả cho rằng “điểm độc đáo là nghệ thuật xây
dựng nhân vật kể chuyện mang cái nhìn trẻ thơ, mang tâm hồn trẻ thơ…Người kể
chuyện đã hóa thân vào đứa trẻ mới lớn - Nhân vật Thiều, xưng tôi để kể về những
sự kiện xảy ra trong quá khứ tuổi thơ mình” [57].
Tác giả Nguyễn Hương Giang đã dành cả bài người nuôi dưỡng tâm hồn

những điểm tương đồng, khác biệt, cũng như những đổi mới của Nguyễn Nhật
Ánh.
4. Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu
4.1. Nhiệm vụ nghiên cứu:


Xác định vị trí của ba tác phẩm: Cô gái đến từ hôm qua, Tôi thấy

hoa vàng trên cỏ xanh, Bảy bước tới mùa hè trong hành trình sáng tác nghệ thuật
của Nguyễn Nhật Ánh và trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam thời kỳ đổi mới.


Tìm hiểu vấn đề nhân vật và cốt truyện thông qua ba tác phẩm nêu



Khám phá các đặc trưng sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Nhật Ánh

trên.
trong cách xây dựng hình tượng nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ và giọng điệu của
nhà văn.


Khẳng định tài năng của Nguyễn Nhật Ánh bắt nguồn từ tình yêu

thương của nhà văn dành cho thiếu nhi.
4.2. Phương pháp nghiên cứu:
Chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp thống kê, phân loại


Nguyễn Nhật Ánh đối với sự phát triển của văn học thiếu nhi nói riêng và văn học
Việt Nam hiện đại nói chung.
- Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho những
ai quan tâm đến truyện của Nguyễn Nhật Ánh.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn
triển khai 3 chương.
Chương 1. Văn học thiếu nhi thời kỳ đổi mới và “hiện tượng” Nguyễn
Nhật Ánh
Chương 2. Nhân vật và cốt truyện trong truyện Nguyễn Nhật Ánh
Chương 3. Một số phương thức nghệ thuật trong truyện Nguyễn Nhật
Ánh


14
CHƯƠNG 1
VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ TÁC PHẨM CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH
1.1. Khái quát về văn học thiếu nhi
1.1.1. Khái niệm văn học thiếu nhi
Văn học thiếu nhi Việt Nam được hình thành và phát triển với tư cách là
một bộ phận của văn học Việt Nam.
Theo Từ điển thuật ngữ văn học “Theo nghĩa hẹp văn học thiếu nhi bao
gồm những tác phẩm văn học phổ cập khoa học dành cho thiếu nhi. Tuy vậy, khái
niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác
phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi”
[39, tr.353]. Như vậy thuật ngữ văn học thiếu nhi được nêu ra ở trong cuốn từ điển
thuật ngữ văn học vẫn chưa đưa ra một khái niệm hay một định nghĩa cụ thể về
văn học thiếu nhi mà chỉ giới hạn những loại tác phẩm được gọi là văn học thiếu
nhi bao gồm cả những sản phẩm không thuộc về văn học mà thuộc về khoa học
phổ thông.

phẩm được gọi là văn học thiếu nhi.
Trong đề tài Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh (qua ba tác phẩm: Cô
gái đến từ hôm qua, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Bảy bước tới mùa hè),
trên cơ sở khảo sát các khái niệm trên chúng tôi rút ra một số đặc điểm làm cơ sở
cho những phần trình bày tiếp sau.
Thứ nhất là độ tuổi thiếu nhi trong khái niệm văn học thiếu nhi chúng tôi
xếp nhóm độ tuổi từ 18 trở xuống là nhóm thiếu nhi.
Theo tác giả Lã Thị Bắc Lý – một trong những chuyên gia hàng đầu về văn
học thiếu nhi, trong giáo trình văn học trẻ em lại sử dụng khái niệm văn học trẻ


16
em thay vì văn học thiếu nhi. Theo tác giả thì khái niệm trẻ em được dùng để chỉ
tất cả trẻ em từ 18 tuổi trở xuống và do đó rộng hơn khái niệm thiếu nhi (bao gồm
thiếu niên và nhi đồng) là chỉ trẻ em từ cấp Tiểu học trở lên.
Thứ hai là văn học thiếu nhi là một loại văn học – một loại văn học đặc biệt.
Sự đặc biệt này chính là ở đối tượng đã được thể hiện ngay trong nội hàm thuật
ngữ thiếu nhi. Thiếu nhi là đối tượng được miêu tả trong tác phẩm hay độc giả
của tác phẩm? Thiếu nhi là thuật ngữ dùng để chỉ một lứa tuổi cụ thể hay một
nhóm lứa tuổi. Trên thực tế khi sáng tác, các tác giả có thể xác định rõ đối tượng
mà mình miêu tả có gì để có cách xử lí mọi yếu tố của tác phẩm cho phù hợp.
Nhưng tác giả sẽ không thể giới hạn hoặc xác định đối tượng tiếp nhận tác phẩm
của mình chỉ ở một lứa tuổi nào đó. Sự giao tiếp giữa độc giả hay thính giả với
tác giả thông qua tác phẩm là sự giao tiếp ngầm và hoàn toàn tự do. Không ai có
thể cấm trẻ em khám phá một tác phẩm văn học viết về những người lớn hơn tuổi
của chúng hoặc cấm người lớn tuổi tìm hiểu những tác phẩm viết về thiếu nhi. Do
đó văn học thiếu nhi có thể hiểu một cách rộng rãi là những tác phẩm văn học viết
cho thiếu nhi, cả những tác phẩm do thiếu nhi sáng tác hoặc những tác phẩm phù
hợp với lứa tuổi thiếu nhi viết về thiếu nhi được thiếu nhi yêu thích tìm đọc.
Thứ ba là tính giáo dục trong văn học thiếu nhi đối với những tác phẩm văn

tranh để thu hút trẻ em hơn, tăng tính sinh động hơn cho tác phẩm. Đặc trưng này
xuất phát từ đặc điểm tâm lí và lứa tuổi thiếu nhi. Lứa tuổi thiếu nhi chủ yếu tư
duy bằng hình tượng, chúng thường bị hấp dẫn bởi những đường nét, hình khối,
màu sắc, vì vậy việc minh họa cho tác phẩm văn học cho thiếu nhi sẽ làm tăng
sức mạnh nghệ thuật của ngôn từ, tác phẩm phải chân thực, cụ thể, sinh động, phù
hợp với tâm lí trẻ thơ. Ngôn ngữ phải trong sáng, dễ hiểu.
Thứ năm là văn học thiếu nhi thường giàu yếu tố tưởng tượng. Theo nhà
văn Phong Lê thì văn học thiếu nhi phải kích thích, khơi gợi, phát huy năng lực