VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
______________

HOÀNG THỊ HƯỜNG

PHAN KHÔI
VỚI QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC
VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

HÀ NỘI, năm 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
______________

HOÀNG THỊ HƯỜNG

PHAN KHÔI
VỚI QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC
VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX
Ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số : 9220121

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM


1.2 Phan Khôi trong các bài nghiên c ứu, đánh giá ..................................................... 14
* Chương 2: PHAN KHÔI - TỪ KHÁT VỌNG CANH TÂN XÃ HỘI ĐẾN
HOẠT ĐỘNG VĂN HÓA, VĂN HỌC .......................................................................... 35
2.1. Hiện đại hóa và sự xuất hiện mẫu hình trí thức duy tân ...................................... 35
2.2. Những vấn đề cơ bản trong canh tân tư tưởng, xã hội, văn hóa của Phan Khôi......... 49
2.3. Hoạt động văn hóa, văn chương c ủa Phan Khôi ................................................. 57
* Chương 3: PHAN KHÔI VÀ VIỆC CANH TÂN THƠ VIỆT.............................. 75
3.1. Những thi thoại của Phan Khôi – thẩm định và thẩm định mới về thơ ............. 75
3.2. Tuyên ngôn về thơ mới của Phan Khôi ................................................................. 89
3.3. Những hiệu ứng từ quan niệm mới về thơ của Phan Khôi ................................. 94
* Chương 4: VĂN XUÔI TỰ SỰ PHAN KHÔI GIỮA CÁC HÌNH THỨC TỰ
SỰ VIỆT NAM NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX ................................................. 105
4.1. Tả thực trong văn xuôi tự sự của Phan Khôi....................................................... 105
4.2. Xu hướng luận đề trong văn xuôi tự sự của Phan Khôi..................................... 116
4.3. Trạng thái lưỡng lự trong văn xuôi tự sự của Phan Khôi .................................. 123
* KẾT LUẬN ...................................................................................................................... 147
* DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
* TÀI LIỆU THAM KHẢO


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1.1. Trong cảnh quan đời sống văn hóa, xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ
XX – thời kỳ xảy ra “cuộc biến thiên vĩ đại”, trước nguy cơ bị phương Tây
đồng hóa, văn hóa phương Đông buộc phải thích ứng bằng những lựa chọn
khác nhau, Phan Khôi (1887-1959) là một trong những người tiên phong và
quyết liệt chọn hướng đi canh tân. Qua gần chục tờ báo cộng tác hoặc làm chủ
bút, với hàng trăm bài nghị luận, bút chiến sắc sảo, Phan Khôi đã khẳng định
vị trí bậc thầy trong thể báo chí chính luận về xã hội, văn hóa, văn nghệ - tạo
tiền đề cho cuộc cách tân, hiện đại hóa của văn hóa và văn học Việt Nam.

chuyển bất thường, và ở đó nhiều giá trị truyền thống buộc phải bị phán xét,
thậm chí chối bỏ trong khi nhiều giá trị ngoại lai khác được thừa nhận, cổ súy
du nhập vào đời sống tinh thần dân tộc. Trạng thái phức tạp này được hiện
hữu trong nhiều trường hợp mà Phan Khôi là đại diện tiêu biểu.
Vì vậy, khảo sát, tìm hiểu Phan Khôi với quá trình hiện đại hóa văn học
Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX là một công việc cần thiết để đánh giá đúng vị
trí, vai trò của Phan Khôi trong lịch sử văn học dân tộc; đồng thời cung cấp
một cách nhìn khách quan, toàn diện hơn về một hiện tượng văn hóa – văn
học Việt Nam, để Phan Khôi không còn là “người xa lạ”.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu:
Khảo sát, phân tích những hoạt động văn học, bao gồm cả báo chí trên
toàn bộ cuộc đời cầm bút của Phan Khôi để hiểu đúng vị trí văn học sử và
đóng góp của ông đối với quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam ở nửa đầu
thế kỷ XX.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Khảo sát, phân tích tác phẩm (báo chí, văn xuôi tự sự, thơ, những dịch

2


phẩm...) của Phan Khôi từ cái nhìn đồng đại và lịch đại.
- Phân tích, biện luận ý nghĩa lịch sử của các tác phẩm đó với tư cách một
bộ phận trong tổng thể hoạt động văn hóa – xã hội của Phan Khôi, từ đó đánh
giá đóng góp của ông đối với quá trình hiện đại hóa văn học Viêt Nam những
năm nửa đầu thế kỷ XX.
3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Luận án chú trọng nghiên cứu các lĩnh vực hoạt động tư tưởng, văn học
và báo chí của Phan Khôi (về báo chí tập trung vào các bài viết mang tính

được soi sáng từ quan niệm về sự thay đổi hệ hình.
Thêm nữa, biểu hiện của biến động hệ hình đó lại là hệ quả của nhiều tác
nhân chi phối, như quyền lực chính trị, truyền thống chung, trải nghiệm cá
nhân,... Điều này cho thấy các hoạt động văn hóa nói chung, văn chương nói
riêng của Phan Khôi cũng phải được nhìn nhận, diễn giải như một hoạt động
diễn ngôn trong thời kỳ thực dân của Việt Nam: hiện đại hóa trên nền tảng
của văn hóa Đông Á ngót nghìn năm, và từ toàn bộ tri thức cùng hệ quan
niệm của cá nhân Phan Khôi. Và bản thân Phan Khôi cũng cần được xem là
hệ quả của một kiến tạo xã hội (socical construction), được hình thành trong
sự tương tác giữa bản ngã (sefl) và kẻ khác (other) [163, tr 47].
Bối cảnh diễn ngôn này cũng sẽ là cơ sở để luận án nhìn nhận các hình
thức viết của Phan Khôi theo thi pháp học, gồm thi pháp lịch sử hoặc thi pháp
thể loại và lý thuyết tự sự học.
Bên cạnh đó, việc coi những chuyển đổi đầu thế kỷ XX là một thay đổi hệ
hình cũng đòi hỏi đề tài phải được tiếp cận từ văn hóa học, cụ thể là nhìn nhận
sự nghiệp cầm bút của Phan Khôi nói chung và các vấn đề liên quan đến sáng
tác văn chương ở Phan Khôi nói riêng trong mối liên hệ với các thành tố văn
hóa khác. Đây là hướng tiếp cận được sử dụng xuyên suốt trong quá trình
triển khai luận án.

4


4.2. Phương pháp nghiên cứu: Việc xác lập hướng tiếp cận các hoạt động
văn chương của Phan Khôi như trên sẽ quy định những phương pháp chính để
giải quyết đề tài: phương pháp văn học sử, phương pháp loại hình và phương
pháp liên ngành.
- Phương pháp văn học sử: Luận án sẽ đặt các hoạt động văn học và báo
chí của Phan Khôi trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XX, đồng thời phân tích tác động của bối cảnh lịch sử, văn hóa – xã hội

- Luận án góp phần đánh giá đầy đủ hơn con đường hiện đại hóa văn
chương dân tộc, bổ sung thêm một tiếng nói vào việc tìm hiểu tính quy luật và
tính cụ thể của lịch sử phát triển một giai đoạn.
- Vận dụng một số gợi dẫn của lý thuyết hệ hình, quan niệm diễn ngôn khi
tìm hiểu tác phẩm Phan Khôi trong bối cảnh hiện đại hóa Việt Nam nửa đầu
thế kỷ XX, luận án sẽ là một khẳng định tính tích cực cho việc dẫn nhập các
lý thuyết này vào thực tiễn văn học sử Việt Nam, đồng thời cũng có thể có
những đề xuất hoặc điều chỉnh nhất định với bộ khung của các lý thuyết đó.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
- Các kết quả của luận án sẽ góp phần minh định lại một số nhận xét, đánh
giá hoặc chưa đúng, hoặc quá khe khắt về Phan Khôi. Kết quả nghiên cứu sẽ
là nguồn tham khảo cho việc “phục chế” những trường hợp tác giả bị lãng
quên khác của văn học Việt Nam.
- Hiện đại hóa là một bài học đặc biệt đối với sự phát triển dân tộc nói
chung, chính vì vậy, đây cũng sẽ là một tham khảo cho hoàn cảnh toàn cầu
hóa hiện tại của Việt Nam.
7. Cơ cấu của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của
luận án được triển khai thành bốn chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

6


Chương 2: Phan Khôi - từ khát vọng canh tân xã hội đến hoạt động văn
hóa, văn học
Chương 3: Phan Khôi và việc canh tân thơ Việt
Chương 4: Văn xuôi tự sự của Phan Khôi giữa các hình thức tự sự Việt
Nam những năm đầu thế kỷ XX
Về nguyên tắc, việc định vị Phan Khôi trong tiến trình hiện đại hóa văn

đó, do những quan điểm sau này về văn nghệ (trong thời kỳ Nhân văn giai
phẩm, 1955-1956), Phan Khôi bị cách ly và không được quyền công bố bài
viết thì không chỉ Phan Khôi ra đi hết sức lặng lẽ (1959) mà phần lớn di sản
của ông bị lãng quên trong đời sống văn nghệ, đặc biệt là ở miền Bắc.
Ở thời điểm này, nhìn lại, có thể thấy những ấn phẩm của Phan Khôi
được xuất bản trong khoảng thời gian ông còn sống gồm:
- Năm 1936, tác phẩm Chương Dân thi thoại do Phan Khôi thực hiện,
trích in những bài nói chuyện về thơ của ông trong Nam âm thi thoại đã đăng
trên các báo Nam Phong tạp chí, Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ
tân văn, Trung lập báo từ năm 1918–1931. Năm 1996, Nhà xuất bản Đà Nẵng
đã in lại cuốn sách này.

8


- Năm 1939 Nhà xuất bản Tân Dân (Hà Nội) đã cho ra mắt tiểu thuyết
xã hội Trở vỏ lửa ra.
- Năm 1950, hầu hết các bài nghiên cứu về tiếng Việt của Phan Khôi
trong thời gian ông làm việc ở Ban Ngôn ngữ văn tự của Hội Văn hóa Việt
Nam được tập hợp in thành sách với nhan đề là Tìm tòi trong tiếng Việt. Sau
đó Phan Khôi đã sửa đổi, bổ sung thêm một số nội dung vào cuốn Tìm tòi
trong tiếng Việt và đổi tên thành Việt ngữ nghiên cứu (được nhà xuất bản
Văn nghệ in và phát hành vào năm 1955). Đến năm 1977, tác phẩm này được
nhà xuất bản Đà Nẵng in lại. Trong lần tái bản này, giáo sư Hoàng Tuệ đã
nhận xét, đánh giá cao công trình nghiên cứu về ngôn ngữ này của Phan Khôi
và đề nghị “cần đưa vào tủ sách của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học hiện
nay, đặc biệt các sinh viên đại học khoa Ngữ văn” [71, tr 13]. Đây có thể coi
như một thăm dò cho việc phục chế di sản Phan Khôi sau này.
- Năm 1956, Nhà xuất bản Văn nghệ, Hà Nội xuất bản tác phẩm dịch
của Phan Khôi Tuyển tập tạp văn Lỗ Tấn; Thi thiên, Châm ngôn, Nhã ca

thực sự bắt đầu. Đó là bộ sách gồm 10 cuốn, sưu tập các tác phẩm báo chí của
Phan Khôi từ năm 1928 đến 1942 theo năm công bố, cụ thể như sau:
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1928, được Nhà xuất bản Đà Nẵng ấn
hành, năm 2003, gồm 450 trang tập hợp những bài Phan Khôi đăng trên Đông
Pháp thời báo ở Sài Gòn, thường ký bút danh C.D. (viết tắt tên hiệu Chương
Dân của ông), đôi khi là K., Kh., trong mục Câu chuyện hằng ngày, Phan
Khôi và Diệp Văn Kỳ ký chung bút danh Tân Việt, T.V.
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1929, cũng được ấn hành bởi Nhà
xuất bản Đà Nẵng năm 2005 với 800 trang sưu tầm những bài Phan Khôi cho
đăng trên các nhật báo Thần chung, Trung lập và tuần báo Phụ nữ tân văn ở
Sài Gòn trong năm 1929.
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1930 (Nhà xuất bản Đà Nẵng, năm
2006), gồm 1010 trang tập trung các bài viết của ngòi bút Phan Khôi trong

10


năm 1930 gắn với các tờ báo Thần chung, Trung lập, Phụ nữ tân văn ở Sài
Gòn, Phổ thông ở Hà Nội.
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1931 được Nhà xuất bản Hội Nhà văn
phát hành năm 2006, gồm 1030 trang sưu tầm những bài báo trong năm 1931
của Phan Khôi chủ yếu là ở các tờ: nhật báo Trung lập và tuần báo Phụ nữ tân
văn ở Sài Gòn, tuần báo Đông tây ở Hà Nội.
Một loạt các tác phẩm đăng báo của Phan Khôi các năm tiếp theo được
Lại Nguyên Ân sưu tập đều do nhà xuất bản Tri thức phát hành:
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1932 (2007), tập hợp những tác phẩm
của nhà báo, học giả Phan Khôi (1887 - 1959) đăng trên báo chí trong năm
1932 như Đông tây ở Hà Nội, Trung lập và Phụ nữ tân văn ở Sài Gòn.
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1933-1934 (2010), tập hợp các bài
viết của Phan Khôi ở mấy tháng cuối của giai đoạn khi ông sống và làm báo

Đây là công trình sưu tầm khổng lồ các tác phẩm báo chí của Phan
Khôi (hơn 1000 bài báo có giá trị trong sự nghiệp làm báo của Phan Khôi) từ
năm 1928 đến năm 1942 – thời kỳ cây bút Phan Khôi sung sức nhất trên diễn
đàn báo chí Việt Nam. Đánh giá về Phan Khôi, Thanh Lãng đã cho rằng: “Sự
nghiệp của Phan Khôi hầu hết còn nằm rải rác trên mặt báo. Mà có lẽ những
gì tinh túy nhất ông, linh lợi nhất nơi ông, hóm hỉnh nhất ở ông, “Phan Khôi
nhất” trong ông... hình như đều chưa được in thành sách mà hãy còn giấu kín
dưới những chồng báo” [82, tr 260]. Lại Nguyên Ân chắn chắn cũng tán
thành quan điểm trên của Thanh Lãnh nên đã bỏ ra bao tâm huyết để sưu tập
các bài báo của Phan Khôi.
Kết quả sưu tầm và biên soạn những bài viết của Phan Khôi là nguồn tư
liệu quý giá, khởi đầu cho những nghiên cứu có hệ thống về một học giả, một
tác gia. Công việc chuyên nghiệp này của Lại Nguyên Ân được Nguyễn Quân
đánh giá cao, coi như là “cuộc phục chế” của một nhà phục chế xuất sắc và có
trách nhiệm: “Hơn bẩy nghìn trang sách được xử lý từng từ, từng dấu chấm

12


phẩy, cái ngoặc đơn ngoặc kép, những chỗ trống bị kiểm duyệt hay những
chữ bị đục đi, bị rách nát... đều được ghi chú cẩn thận (...) Lại Nguyên Ân đã
phục chế chuyên nghiệp cả một lâu đài trí tuệ bị hoang phế (....) mở lại một
mỏ tri thức để ta khai thác” [121, tr 3]. Cách làm này được Lại Nguyễn Ân
thổ lộ là sẽ vừa thuận lợi hơn cho việc bổ sung những tư liệu tìm thấy muộn
sau này, vừa thuận tiện cho việc chuẩn bị một tuyển tập Phan Khôi trong
tương lai” [3, tr 6].
Ngoài ra, qua quá trình sưu tập Lại Nguyên Ân nhận thấy một trong
những nội dung được Phan Khôi rất quan tâm trong các bài viết của mình là
vấn đề nữ quyền nên đã lược tuyển thành một bộ sưu tập riêng về Phan Khôi
vấn đề phụ nữ ở nước ta (Nhà xuất bản Tri thức ấn hành năm 2017), gồm

thống nghiên cứu về Phan Khôi nhưng theo thông tin của nhà nghiên cứu Lại
Nguyên Ân, khi thực hiện bộ sưu tập các tác phẩm báo chí của Phan Khôi ông
đã nhận được rất nhiều sự hỗ trợ của những cộng sự người Việt ở nước ngoài.
Bên cạnh đó cũng đã có một số nghiên cứu của tác giả Việt Nam ở nước
ngoài công bố trên các trang website cá nhân.
Đặc biệt, chúng tôi cũng tìm thấy nhận định của một nhà nghiên cứu
người Anh William J. Duiker về Phan Khôi trong cuốn Historical Dictionary
of Vietnam (Từ điển lịch sử Việt Nam), The Scare-crow Press, Inc. Metuchen,
N.J & London, 1989, p.146 (Vu Gia đã dẫn vào trong cuốn Phan Khôi –
tiếng Việt, báo chí và thơ mới) đề cao những đóng góp của Phan Khôi trên
nhiều phương diện: “Được giáo dục theo truyền thống Nho giáo, nhưng cuộc
đời hoạt động của Phan Khôi đã hiến dâng sự uyên bác cho đời và báo chí, trở
thành một nhà phê bình và nhà phê bình văn hóa... Phan Khôi đã đóng góp
quan trọng trong việc phát triển chữ quốc ngữ như là một ngôn ngữ tiện lợi
của nước nhà” [36, tr 102].

14


Và đặc biệt tên tuổi Phan Khôi đã được nhắc đến trong chương trình
phát thanh tiếng Việt của đài Radio France Internationale (RFI), cụ thể như:
- Chương trình phát thanh ngày 15-12-1996: Tạ Trọng Hiệp nói về
Phan Khôi - người xa lạ.
- Chương trình phát thanh ngày 22-12-1996: Tạ Trọng Hiệp so sánh
Phan Khôi và Lỗ Tấn
- Chương trình phát thanh ngày 29-12-1996: Tạ Trọng Hiệp nói về thân
thế Phan Khôi và thời đại vùi dập của người trí thức.
- Chương trình phát thanh ngày 05-01-1997: Thụy Khuê giới thiệu
những nét chính trong tư tưởng Phan Khôi và vĩnh biệt Tạ Trọng Hiệp.
- Chương trình phát thanh ngày 06-08-2005: Nói chuyện với nhà phê

Khôi, nêu lại lịch sử hoạt động báo chí và học thuật của Phan Khôi, và đi đến
khẳng định “Phan Khôi là khuôn mặt học giả phản biện duy nhất của Việt
Nam trong thế kỷ XX” [208].
Tạp chí Hợp lưu số 33 tháng 2 & 3 năm 1997 của người Việt ở Mỹ đã
dành một chuyên đề về Phan Khôi tập hợp những bài viết về con người và tác
phẩm Phan Khôi, của các tác giả như Thanh Lãng, Tạ Trọng Hiệp, Nguyễn
Hưng Quốc, Phùng Bảo Thạch, Phan Cừ, Phan An, Vũ Ngọc Phan, đồng thời
giới thiệu những trước tác của Phan Khôi. Đa phần những ý kiến này đều
điểm qua quá trình hoạt động học thuật của Phan Khôi và đánh giá cao vị trí
của Phan Khôi trong lĩnh vực báo chí, văn học và cả văn hóa. Đây là thành
quả của nhiều nhà văn, nhà biên khảo, và đã giúp độc giả phần nào hình dung
được sự nghiệp đồ sộ và đa dạng của Phan Khôi từng bị chìm khuất một cách
đáng tiếc. Mục đích đó đã được nói rõ trong thư toà soạn là nhằm để các thế
hệ sau này có dịp đọc và học hỏi một tấm gương, một ngòi bút suốt đời sống
ngay thẳng, mạnh mẽ và luôn luôn cầu tiến, cập nhật cái mới.

16


Ngoài ra, Đỗ Ngọc Thạch trên Việt văn mới, địa chỉ website
http://newvietart.com năm 2010 cũng có bài giới thiệu khá đầy đủ cuộc đời và
sự nghiệp làm báo, tranh luận học thuật của Phan Khôi.
* Tình hình nghiên cứu về Phan Khôi ở trong nước
Ở miền Nam, Phan Khôi là một cây bút được giới nghiên cứu rất quan
tâm. Năm 1960 trong buổi lễ truy niệm Phan Khôi tại Sài Gòn, Nguyễn Vỹ đã
có bài phát biểu khá đầy đủ về thân thế và sự nghiệp của ông, với những nhận
xét: với vị trí độc đáo trong văn học sử Việt Nam (...); có lối viết văn giản dị,
tự nhiên, thường hay trào lộng, duyên dáng, Phan Khôi nói thẳng thắn những
điều cụ nghĩ, viết thẳng thắn những lời cụ nói, (...); thơ của Phan Khôi ít
nhưng cô đọng..., cách diễn tả ý tứ thơ mới ở chỗ là sâu sắc (...); là nhà văn

Nam dân chủ Cộng hòa với tư cách một trong số những tác gia trọng yếu của
phong trào Nhân văn – Giai phẩm) đã làm sáng tỏ nhiều khuất lấp, chưa được
nhắc đến trong cuộc đời học giả - nhà báo, nhà văn Phan Khôi. Đúng như Lại
Nguyên Ân đã viết (trong lời giới thiệu cuốn sách), đây là một tài liệu đáng
tin cậy, là dịp tốt để nhắc lại và kích thích việc tìm hiểu sâu hơn, hệ thống hơn
về di sản tinh thần, trí tuệ Phan Khôi – một trong những đại diện ưu tú của trí
thức Việt Nam thế kỷ XX. Cuốn sách này của Phan An Sa giúp chúng ta phần
nào hiểu rõ hơn vai trò quan trọng của Phan Khôi trên lĩnh vực báo chí, văn
học, văn hóa tư tưởng Việt Nam suốt các giai đoạn 1900-1930, 1930-1945,
1945-1954, 1954-1960.
Ngoài ra, các báo điện tử, các trang web cá nhân của một số nhà nghiên
cứu cũng đã có những nhận định và đánh giá về vai trò Phan Khôi trên
phương diện báo chí như bài viết “Những nhà báo tiên phong trên báo chí
tiếng Việt” của Đỗ Ngọc Yên trên trang Văn học quê nhà, mục Văn chương
và dư luận (ngày 20.6.2014) cũng đã khẳng định rằng: “Phan Khôi là một
trong những bậc thầy của thể báo chí chính luận về văn hóa, văn nghệ (...).
Tính hài hước kết hợp với một tư duy phê phán sắc sảo, đã tạo ra một phong

18


cách chính luận mang dấu ấn thật sự đậm nét Phan Khôi. Châm biếm giễu
nhại mà không kém phần sắc sảo và thâm thúy, đấy là văn phong bút chiến
của Phan Khôi. Với hàng trăm bài báo phê phán những thói hư, tật xấu của
con người, những bất công trong xã hội thực dân phong kiến... đã đưa ông lên
vị trí hàng đầu trong việc phát triển thể loại văn châm biếm, trào phúng trong
nền văn học cũng như báo chí nước nhà những năm đầu thế kỷ” [212].
Tháng 5 năm 2015 đã có một luận án tiến sĩ nghiên cứu về Những
đóng góp của Phan Khôi đối với báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX của Phạm
Thị Thành (thực hiện tại Học viện Báo chí tuyên truyền), cũng đã đưa ra

phiệt”, và lên tiếng chỉ trích Phan tiên sinh hơi thái quá khi chuộng luận lý
học trong nhìn nhận một số vấn đề về Nho học và khoa học phương Tây.
Năm 1965, trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (tập 3),
Phạm Thế Ngũ đã giới thiệu đầy đủ bốn đường nét chính trong sự nghiệp
Phan Khôi (Nhà báo/ Bình thơ/ Phản kháng Nho giáo/ Xây dựng văn mới) và
khẳng định những đóng góp của ông ở phương diện tư tưởng: “…Cái óc phê
bình mà ông biểu lộ trên báo thật là khác người và gây không ít ảnh hưởng
trong cuộc tranh luận mới cũ giữa cái buổi xã hội giao thời ấy mà ông đã hầu
như đã đóng vai trò lãnh tụ tư tưởng” [108, tr 266].
Năm 1967, Thanh Lãng, trong Phê bình văn học thế hệ 1932 (tập 2),
cũng đã đề cập đến ý thức khao khát đổi mới của Phan Khôi, rằng: “Ông yêu
Đông phương nhưng ông cũng không thể chịu giam hãm trong cái ao tù Đông
phương, ông tìm Tây phương, nhưng ông cũng chẳng chịu để Tây phương
nhổ hết nơi ông những gốc rễ cổ kính đã do Đông phương ăn sâu vào tâm hồn
ông. (...) Cái tổng hợp kỳ diệu ấy, ông không muốn nhờ ai nặn ra nó mà ông
muốn chính ông mò mẫm, nhiều khi rất gian truân, để từ làm lấy cuộc đời
mình” [82, tr 252 – 273]. Vì những mong muốn ấy mà mặc dù xuất thân Nho
học nhưng Phan Khôi rất nỗ lực trong việc góp phần đưa văn hóa, văn học
Việt Nam hướng đến phát triển theo hướng hiện đại hóa.

20


Năm 1973, Thiếu Sơn trong Nghệ thuật và nhân sinh bên cạnh những
đề cao ngòi bút Phan Khôi trong làng báo Việt thời điểm khoảng năm 1930
khi bài viết của ông được trả nhuận bút cao gấp 5 các bài viết khác, còn khẳng
định cá tính độc đáo khi phân tích các bài viết với những lập luận sắc bén, thể
hiện tư tưởng hiện đại của Phan Khôi: “Đạo Nho người ta cho là khuôn vàng
thước ngọc, là xương tủy của đạo lý dân tộc. Ông Phan Khôi, một nhà nho
chánh thống lại viết cả loạt bài để đả phá đạo Nho cho là một đạo bảo thủ,