BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
---------

NGUYỄN THỊ VÂN ANH

NGHIÊN CỨU SỰ ĐA DẠNG SINH HỌC
VƯỜN QUỐC GIA CÁT TIÊN
PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG BẢO TỒN BỀN VỮNG

Demo Version - Select.Pdf SDK
Chuyên ngành
Mã số

: ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN
: 60.44.02.17

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. LÊ VĂN ÂN

Huế, 2014

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân. Kết
quả được trình bày trong luận văn là trung thực và chưa từng được công
bố. Nếu có kế thừa kết quả nghiên cứu của người khác thì được trích dẫn


MỤC LỤC
Lời cam đoan .............................................................................................................. ii
Lời cảm ơn ................................................................................................................iii
Mục lục ....................................................................................................................... 1
Danh mục các chữ viết tắt .......................................................................................... 4
Danh mục các hình, sơ đồ .......................................................................................... 5
Danh mục các bảng biểu ............................................................................................ 6
Mở đầu ....................................................................................................................... 8
NỘI DUNG ............................................................................................................. 13
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU
ĐA DẠNG SINH HỌC .......................................................................................... 13
1.1.Tổng quan các công trình nghiên cứu điển hình liên quan đến đề tài ......... 13
1.1.1. Trên thế giới ....................................................................................... 13
1.1.2. Ở Việt Nam. ....................................................................................... 13
1.1.3. Tỉnh Đồng Nai. .................................................................................. 15
1.2. Một số khái niệm liên quan đến đề tài ........................................................ 16

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.1. Đa dạng sinh học ................................................................................ 16
1.2.2. Loài đặc hữu ...................................................................................... 18
1.2.3. Rừng đặc dụng ................................................................................... 19
1.2.4. Sự tuyệt chủng ................................................................................... 20
1.2.5. Bảo tồn và phát triển bền vững .......................................................... 20
1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến đa dạng sinh học ............................................. 21
1.3.1. Nhóm nhân tố tự nhiên ...................................................................... 21
1.3.2. Nhóm nhân tố kinh tế - xã hội ........................................................... 22
1.4. Đa dạng sinh học, bảo vệ đa dạng sinh học trên thế giới và Việt Nam ...... 22
1.4.1. Trên thế giới ....................................................................................... 22

Chương 3. ĐỊNH HƯỚNG KHAI THÁC SỬ DỤNG VÀ BẢO TỒN ĐA DẠNG
SINH HỌC VƯỜN QUỐC GIA CÁT TIÊN, TỈNH ĐỒNG NAI ..................... 69
3.1. Cơ sở khoa học đề xuất giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học Vườn quốc gia
Cát Tiên, tỉnh Đồng Nai ..................................................................................... 69
3.1.1. Thực trạng và giá trị đa dạng sinh học ............................................... 69
3.1.2. Các nguyên nhân gây suy giảm và đe dọa đến đa dạng sinh học ..... 69
3.1.3. Các văn bản pháp quy ........................................................................ 69
3.1.4. Các nguyên tắc đề ra cần quán triệt ................................................... 70
3.2. Định hướng các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học Vườn quốc gia Cát
Tiên, tỉnh Đồng Nai ........................................................................................... 70
3.2.1. Hệ thống các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học VQG gia Cát Tiên70

2


3.2.2. Hệ thống nhóm giải pháp hạn chế xâm hại, đe dọa đến đa dạng sinh
học ................................................................................................................ 71
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ............................................................................... 79
1. Những kết quả của luận văn ........................................................................... 79
2. Hạn chế của đề tài .......................................................................................... 80
3. Kiến nghị ........................................................................................................ 80
TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................................................... 82
PHỤ LỤC ................................................................................................................ P1

Demo Version - Select.Pdf SDK

3


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT


KH - KT

Khoa học – Kỹ thuật

IUCN

Liên Minh Bảo Tồn Thiên Nhiên Quốc tế
(International Union for Conservation of Nature)

RAMSAR

Công ước Quốc tế về các khu đất ngập nước có tầm quan trọng
Quốc tế

SĐVN
UNESCO

Sách đỏ Việt Nam
Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc

Demo Version - Select.Pdf SDK

(United Nations Educational, Scientific and Culrtural
Organization)
TSTN

Tái sinh tự nhiên

VQG

Bảng 1.2. Số loài thuộc các nhóm sinh vật trên thế giới .......................................... 24
Bảng 1.3. Thành phần loài thực vật bậc cao ở Việt Nam ........................................ 28
Bảng 1.4. So sánh thành phần loài động vật Việt Nam và trên thế giới .................. 29
Bảng 1.5. Danh sách các VQG của Việt Nam (tính đến tháng 12/2008) ................ 31
Bảng 2.1. Ngày bắt đầu, kết thúc trung bình mùa mưa ở một số địa điểm, tỉnh Đồng
Nai ............................................................................................................................ 39
Bảng 2.2. Tổng quan đặc điểm khí hậu Vườn Quốc gia Cát Tiên ........................... 40
Bảng 2.3. Các loại đất ở Đồng Nai .......................................................................... 42
Bảng 2.4. Dân số vùng đệm của một số VQG nước ta năm 2000 .......................... 43
Bảng 2.5. Thống kê dân số theo thành phần dân tộc ở VQG Cát Tiên .................... 44
Bảng 2.6. Thống kê trình độ học vấn các cấp năm học 2006 – 2007 trong khu vực
VQG Cát Tiên .......................................................................................................... 44
Bảng 2.7. Kết quả điều tra hệ thực vật tại khu vực điều tra ..................................... 46
Bảng 2.8. Danh lục thực vật ở VQG Cát Tiên thống kê .......................................... 47

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bảng 2.9. Danh lục các loài thực vật quý hiếm ở VQG Cát Tiên có tên trong Sách
đỏ Việt Nam, năm 2007 ........................................................................................... 47
Bảng 2.10. Thống kê hệ động vật VQG Cát Tiên .................................................... 49
Bảng 2.11. Danh lục các loài thú ở VQG Cát Tiên có tên trong Sách đỏ Việt Nam
2007 và Nghị định 18-2002/NĐ-CP ........................................................................ 50
Bảng 2.12. Danh lục các loài chim ở VQG Cát Tiên có tên trong Sách đỏ Việt Nam
2007 và Nghị định 18-2002/NĐ-CP ........................................................................ 52
Bảng 2.13. Danh lục các loài lưỡng cư và bò sát ở VQG Cát Tiên có tên trong Sách
đỏ Việt Nam 2007 .................................................................................................... 54
Bảng 2.14. Danh lục các loài cá VQG Cát Tiên có tên trong Sách đỏ Việt Nam năm
2007 .......................................................................................................................... 56
Bảng 2.15. Diện tích các loại đất đai trong VQG Cát Tiên ..................................... 58
Bảng 2.16. Diện tích rừng trồng tại các VQG Cát Tiên và một số VQG, Khu BTTN

nghiêm trọng. Thực trạng suy giảm đa dạng sinh học đã ảnh hưởng lớn đến sự tăng
trưởng của nhiều ngành kinh tế, làm gia tăng các tai biến thiên nhiên, đe dọa đến sự
phát triển kinh tế - xã hội bền vững của đất nước. Bảo tồn đa dạng sinh học hiện nay
đang là vấn đề đặt ra rất cấp thiết của Việt Nam trong quá trình hiện đại hóa đất
nước. Việc bảo vệ đa dạng sinh học ở Việt Nam chỉ biểu hiện khi và chỉ khi bắt đầu

Demo Version - Select.Pdf SDK

bằng việc bảo vệ tài nguyên rừng nhất là hệ thống rừng phòng hộ, rừng đặc dụng,
các vườn quốc gia.
Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên là một trong 16 vườn quốc gia ở Việt Nam,
được thành lập vào ngày 19/8/2003 theo quyết định số 173/2003/QĐ-Ttg của Thủ
Tướng chính phủ. So với các vườn quốc gia khác, VQG Cát Tiên là hệ thống sinh
thái rừng nhiệt đới ẩm điển hình với sự đa dạng sinh học vào bậc nhất Việt Nam và
rừng được UNESCO xếp hạng là khu dự trữ sinh quyển của thế giới. Ngoài ra Vườn
còn chứa đựng nhiều di tích văn hóa lịch sử có giá trị của đất nước. Thế nhưng do
một phần lớn lãnh thổ của Vườn đã là khu định cư lâu đời của các dân tộc thiểu số
có trình độ thấp. Hiện nay Vườn lại nằm trong khu vực sôi động về phát triển kinh
tế, nhất là chuyên canh cây công nghiệp lâu năm có giá trị nên sự đa dạng sinh học
của vườn có nguy cơ đe dọa rất cao.
Nghiên cứu đa dạng sinh học, định hướng khai thác kinh tế hợp lý trên cơ sở
bảo tồn đa dạng sinh học của Vườn đang là vấn đề đặt ra rất cấp thiết. Do đó việc
“Nghiên cứu sự đa dạng sinh học Vườn quốc gia Cát Tiên phục vụ định hướng
bảo tồn bền vững” có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn.
8


2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục tiêu
Đánh giá mức độ đa dạng sinh học của VQG Cát Tiên. Trên cơ sở đó định

4.1. Về lãnh thổ
Vườn quốc gia Cát Tiên thuộc địa phận 03 tỉnh Đồng Nai, Bình Phước, Lâm
Đồng và được chia thành 03 khu. Tuy nhiên phạm vi đề tài chỉ tìm hiểu, nghiên cứu
khu Nam Cát Tiên thuộc địa phận tỉnh Đồng Nai.
4.2. Về nội dung
- Xác định cơ sở khoa học của việc nghiên cứu sự đa dạng sinh học và định
hướng khai thác sử dụng bền vững ở Đồng Nai.
- Nghiên cứu sự đa dạng sinh học khu Nam Cát Tiên - VQG Cát Tiên ở
Đồng Nai.
9


- Trên cơ sở các chỉ tiêu kế thừa đánh giá độ đa dạng sinh học của VQG Cát
Tiên làm cơ sở định hướng và đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học VQG
Cát Tiên ở mức độ định hướng chung .
5. Quan điểm nghiên cứu
5.1. Quan điểm hệ thống
Quan điểm địa lý khẳng định toàn bộ lớp vỏ cảnh quan là một hệ thống trong
đó chứa đựng các thể tổng hợp tự nhiên các cấp có mối quan hệ thống nhất biện
chứng thông qua trao đổi vật chất và năng lượng. Xét về cấu trúc thẳng đứng, mỗi
thành phần tự nhiên là những bộ phận cấu thành hệ thống và cảnh quan tồn tại, phát
triển trong mối quan hệ với các cấu trúc còn lại. VQG Cát Tiên là một bộ phận của
hệ thống cảnh quan Việt Nam, vì vậy hệ thống này vừa tồn tại nội quan hệ vừa tồn
tại ngoại quan hệ. Đứng trên quan điểm này quá trình nghiên cứu phải xác định
được các mối quan hệ với các dòng vật chất năng lượng được trao đổi lại giữa các
cấu trúc cấu thành hệ thống VQG Cát Tiên đồng thời phải coi trọng các dòng vật
chất năng lượng vận chuyển đi và đến hệ thống.
5.2. Quan điểm lịch sử
Các yếu tố cấu thành hệ thống luôn vận động không ngừng theo thời gian và
làm cho toàn bộ hệ thống vận động và biến đổi. Về mặt khoa học sinh học thuần túy

sai biệt lãnh thổ để đề xuất hướng bảo tồn phù hợp với đặc tính của lãnh thổ đó.
5.5. Quan điểm phát triển bền vững
Phát triển bền vững vừa là yêu cầu vừa là mục tiêu của bất kỳ một nền kinh
tế, ngành kinh tế nào trong thời đại hiện nay. Vì vậy bảo tồn đa dạng sinh học tại
VQG Cát Tiên phải thực sự đứng trên quan điểm bền vững. Quan điểm phát triển
bền vững trong việc bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và VQG Cát Tiên nói riêng
yêu cầu khi nghiên cứu phải đề ra giải pháp thực thi, giải quyết được mối quan hệ
hài hoà cùng phát triển cả về mặt kinh tế lẫn bảo tồn và phát huy được tính đa dạng
sinh học. Có nghĩa là khi định hướng đa dạng sinh học phải giữ được tính đa dạng,
không ngừng gia tăng sự đa dạng sinh học nhưng không làm suy giảm lợi ích kinh
tế và giải quyết được những vấn đề xã hội đặt ra của cộng đồng dân cư đã và đang
sinh sống tại địa bàn.
6. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ đề tài tiến hành thực thi các phương pháp
nghiên cứu sau:
6.1. PhươngDemo
pháp thu
thập, phân
tích và xử SDK
lý số liệu
Version
- Select.Pdf
Phương pháp này nhằm thu thập và sưu tầm các tài liệu có liên quan làm cơ
sở cho việc xây dựng cơ sở lý luận cho vấn đề nghiên cứu, đồng thời làm căn cứ
cho các kết luận khoa học về mức độ đa dạng sinh học tại địa bàn nghiên cứu. Vận
dung phương pháp này một mặt đảm bảo được một trong các đặc tính cơ bản của
nghiên cứu khoa học là tính kế thừa, mặt khác giúp tiết kiệm được công sức, thời
gian, kinh phí khi nghiên cứu đề tài.
Để phương pháp thực thi có hiệu quả, đề tài thực hiện theo quy trình sau:
Định hướng thu thập tư liệu cần thiết, tiến hành xử lý tư liệu cho từng chương mục.

các loài động
– thực vậtSDK
rừng đặc hữu VQG Cát Tiên.
Version
- Select.Pdf
 Bản đồ hiện trạng rừng VQG Nam Cát Tiên.
 Bản đồ các tuyến du lịch VQG Cát Tiên.
 Từ những bản đồ trên xây dựng được bản đồ đa dạng sinh học VQG Cát Tiên.
6.4. Phương pháp đánh giá tổng hợp
Đánh giá tổng hợp là đánh giá sự vật, đối tượng địa lý trên cơ sở hệ thống
nhiều chỉ tiêu. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá trên dựa vào mục tiêu nhiệm vụ đánh giá.
Đối với việc đánh giá mức độ cần thiết bảo tồn đa dạng sinh học ở một lãnh thổ, hệ
thống chỉ tiêu được các nhà khoa học xây dựng và thực thi mà chúng tôi kế thừa bao
gồm: số lượng loài, mức độ đe dọa của loài và các yếu tố đặc hữu. Việc đánh giá
tính cấp thiết bảo tồn theo 4 cấp và theo thang điểm (phương pháp này được cụ thể
hóa ở phần đánh giá).
7.Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chính được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu đa dạng sinh học
Chương 2: Đánh giá đa dạng sinh học vườn quốc gia Cát Tiên
Chương 3: Định hướng bảo tồn đa dạng sinh học vườn quốc gia Cát Tiên
12