ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH
––––––––––––––––––––––––––––––

NGUYỄN CÔNG DŨNG

PHÁT TRIỂN ĐỐI TƯỢNG THAM GIA
BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN TRÊN ĐỊA
BÀN THÀNH PHỐ SÔNG CÔNG, TỈNH THÁI
NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG
CHUYÊN NGÀNH: QUẢN TRỊ KINH DOANH

ﾧ


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH
––––––––––––––––––––––––––––––

NGUYỄN CÔNG DŨNG

PHÁT TRIỂN ĐỐI TƯỢNG THAM GIA
BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN TRÊN ĐỊA
BÀN THÀNH PHỐ SÔNG CÔNG, TỈNH THÁI
NGUYÊN
Chuyên ngành: Quản trị kinh
doanh Mã số: 8.34.01.02

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, bộ phận sau đại
học, cùng các thầy giáo, cô giáo trong trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh
doanh Thái Nguyên đã tận tình giúp đỡ, tạo mọi điều kiện cho tôi trong quá
trình học tập và thực hiện đề tài.
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Đỗ Thị Bắc Người đã dành nhiều thời gian và tâm huyết, tận tình hướng dẫn chỉ bảo cho
tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài.
Tôi xin chân thành cảm ơn cơ quan Bảo hiểm xã hội thành phố Sông Công, tỉnh
Thái Nguyên và các cá nhân trên địa bàn thành phố Sông Công đã cung cấp những
thông tin cần thiết và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã
quan tâm giúp đỡ, động viên và tạo điều kiện cho tôi trong học tập, tiến hành
nghiên cứu và hoàn thành đề tài này.
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày

tháng 11 năm 2017

Học viên thực hiện

Nguyễn Công Dũng


3

MỤC LỤC


4

LỜI CAM ĐOAN........................................................................................................... i

2.2.Phương pháp nghiên cứu.................................................................................. 34
2.2.1. Phương pháp thu thập số liệu....................................................................... 34
2.2.2. Phương pháp tổng hợp số liệu, xử lý số liệu.................................................. 38
2.2.3. Phương pháp thống kê kinh tế...................................................................... 39
2.2.4. Công cụ xử lý tổng hợp, phân tích................................................................. 39
2.3.Các chỉ tiêu phân tích........................................................................................ 39
2.3.1. Chỉ tiêu biến động đối tượng tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện..............39
2.3.2. Chỉ tiêu biến động về số thu Bảo hiểm xã hội tự nguyện............................... 40
2.3.3. Chỉ tiêu đánh giá chất lượng của BHXH tự nguyện........................................ 41
2.3.4. Chỉ tiêu đánh giá công tác quản lý và tổ chức thực hiện đối tượng tham
gia BHXH tự nguyện................................................................................................. 41
Chương 3: THỰC TRẠNG ĐỐI TƯỢNG THAM GIA BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ
NGUYỆN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ SÔNG CÔNG, TỈNH THÁI NGUYÊN............43
3.1.Đặc điểm chung về thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên............................43
3.1.1. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên.....43
3.1.2. Đặc điểm về kinh tế - xã hội thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên...........44
3.2. Tình hình cơ bản của Bảo hiểm xã hội thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên. .45
3.2.1. Giới thiệu chung về Bảo hiểm xã hội thành phố Sông Công..........................45
3.2.2. Chức năng nhiệm vụ của Bảo hiểm xã hội thành phố Sông Công..................46
3.2.3. Cơ cấu tổ chức và hoạt động của Bảo hiểm xã hội thành phố Sông Công.....48
3.2.4. Nội dung về công tác thu Bảo hiểm xã hội tự nguyện và sử dụng quỹ
BHXH tự nguyện trên địa bàn thành phố Sông Công............................................... 51
3.3.Thực trạng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn
thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên................................................................. 64
3.3.1. Nhu cầu tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện của người dân trên địa bàn
thành phố Sông Công.............................................................................................. 64
3.3.2. Công tác quản lý, phát triển đối tượng tham gia và tổ chức thực hiện bảo


6

bàn thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên.......................................................... 90
4.2.1. Nâng cao nhu cầu tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn thành
phố Sông Công......................................................................................................... 90
4.2.2. Hoàn thiện công tác quản lý, mở rộng đối tượng tham gia và tổ chức thực
hiện bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn thành phố Sông Công.......................92
4.2.3. Mở rộng các chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn thành phố
Sông Công................................................................................................................ 97
4.2.4. Nâng cao chất lượng dịch vụ bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn
thành phố Sông Công.............................................................................................. 98
4.3.Kiến nghị............................................................................................................ 99
4.3.1. Kiến nghị với Bảo hiểm xã hội Việt Nam........................................................ 99
4.3.2. Kiến nghị với Bảo hiểm xã hội tỉnh Thái Nguyên.......................................... 100
4.3.3. Kiến nghị với Bảo hiểm xã hội thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên ...100
KẾT LUẬN............................................................................................................... 101
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................................................ 103
PHỤ LỤC................................................................................................................ 105


8


vii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Tên đầy đủ

ASXH


WTO

Tổ chức thương mại quốc tế


viii

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Số người tham gia BHXH tự nguyện tại tỉnh Vĩnh Phúc năm 2014-2016....28
Bảng 2.1. Số lượng mẫu thu thập số liệu trên địa bàn Thành phố Sông Công.........36
Bảng 2.2. Một số đặc điểm cơ bản của chủ hộ phỏng vấn...................................... 37
Bảng 3.1. Cơ cấu cán bộ, viên chức BHXH thành phố Sông Công năm 2016...........51
Bảng 3.2. Bảng tổng hợp tỷ lệ đóng BHXH tự nguyện được quy định qua các thời
kỳ............................................................................................................ 52
Bảng 3.3. Số người tham gia BHXH tự nguyện trong tổng số người tham gia
BHXH tại thành phố Sông Công giai đoạn 2014 - 2016...........................53
Bảng 3.4. Tình hình thực hiện kế hoạch thu BHXH tự nguyện của BHXH Thành
phố Sông Công giai đoạn 2014 - 2016.................................................... 55
Bảng 3.5. Tổng hợp hoạt động tuyên truyền BHXH tự nguyện trên địa bàn
Thành phố Sông Công giai đoạn 2014- 2016.......................................... 66
Bảng 3.6. Ảnh hưởng của mức độ hiểu biết về chính sách BHXH tự nguyện và kết
quả thực hiện BHXH tự nguyện trên địa bàn thành phố Sông Công..........69
Bảng 3.7. Bảng tổng hợp mức chi thù lao đại lý thu Bảo hiểm xã hội giai đoạn
2014 – 2016............................................................................................ 71
Bảng 3.8. Ảnh hưởng của mức đóng, mức hưởng và kết quả thực hiện BHXH
tự nguyện trên địa bàn Thành phố Sông Công....................................... 74
Bảng 3.9. Bảng tổng hợp đánh giá công tác phục vụ của cơ quan Bảo hiểm xã
hội thành phố Sông Công....................................................................... 76
Bảng 3.10. Ảnh hưởng của trình độ học vấn và quyết định tham gia BHXH tự
nguyện trên địa bàn thành phố Sông Công............................................ 79

trong nó bản chất nhân văn sâu sắc vì cuộc sống an sinh của con người góp phần
ổn định đời sống, sản xuất cho người tham gia BHXH, đặc biệt là BHXH tự
nguyện. Có hiệu lực từ năm 2008, chính sách BHXH tự nguyện mở ra cơ hội
hưởng “lương hưu” cho nhiều người lao động, nhất là người lao động tự do, buôn
bán nhỏ, thợ thủ công, nông dân,... những người không nằm trong diện BHXH
bắt buộc nhưng có thu nhập ổn định. Chủ trương của Đảng và Nhà nước ta là mọi
người đều có lương hưu, điều đó phù hợp với nhu cầu chung của rất nhiều người
dân lao động. Do đó, tiềm năng phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện ở
nước ta còn rất to lớn.
Thành phố Sông Công là một khu công nghiệp của tỉnh Thái Nguyên, dân
số khoảng 110 nghìn người, tập trung hơn 68% là dân cư thành thị. Tuy nhiên, từ
năm 2011 đến nay, do chịu ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế toàn cầu, dẫn
đến nhiều doanh nghiệp làm ăn thua lỗ, thậm chí có doanh nghiệp bị phá sản, đời
sống an sinh xã hội của người lao động gặp nhiều khó khăn. Việc triển khai
BHXH tự nguyện mặc dù còn mới, nhưng do hệ thống BHXH đã phân cấp tổ
chức bộ máy hoạt động đến cấp huyện, thành phố và có đại lý đến cấp xã,
phường rất thuận lợi cho người lao động tiếp cận để tham gia. Tuy nhiên đến
nay số lượng người lao động tham gia BHXH tự nguyện trên địa bàn thành phố
Sông Công còn rất hạn chế chưa thể hiện hết nguồn lực tham gia, cũng như
theo định hướng phát triển của Đảng và Nhà nước.


2
Nguyên nhân số lượng người tham gia BHXH tự nguyện trên địa bàn thành
phố Sông Công còn ít là do: trình độ học vấn và nhận thức xã hội còn nhiều hạn
chế, lao động phần lớn chưa qua đào tạo, việc làm bấp bênh, thu nhập thấp,...
là những vấn đề ảnh hưởng lớn đến việc triển khai thực hiện BHXH tự nguyện
cho người lao động thuộc địa bàn này. Vấn đề cần đặt ra là làm thế nào để người
lao động nhận thức được sự cần thiết tham gia BHXH; giải pháp nào giải quyết việc
tham gia BHXH của người lao động khi thu nhập bấp bênh; vấn đề về thể chế và tổ

3


4
3.2.Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung:
+ Các vấn đề liên quan tới việc phát triển đối tượng tham gia BHXH tự
nguyện, tại thành phố Sông Công.
+ Xác định các yếu tố ảnh hưởng tới việc tham gia BHXH tự nguyện như:
Chính sách pháp luật của nhà nước, thu nhập của người dân, nhận thức của người
tham gia, thể chế bộ máy quản lý.
- Về không gian: Đề tài được thực hiện trên địa bàn thành phố Sông
Công, tỉnh Thái Nguyên.
- Về thời gian: Thu thập trong giai đoạn 2014 – 2016
4. Ý nghĩa khoa học của luận văn
Luận văn là công trình khoa học có ý nghĩa lý luận và thực tiễn thiết thực, là
tài liệu giúp phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, xây dựng quy hoạch và
kế hoạch nhằm phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, trên địa bàn
thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên đến năm 2020 có cơ sở khoa học.
Luận văn nghiên cứu khá toàn diện và có hệ thống, phát triển đối tượng
tham gia BHXH tự nguyện trên địa bàn thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên,
có ý nghĩa thiết thực nhằm đưa ra giải pháp nhằm phát triển đối tượng tham gia
BHXH tự nguyện trên địa bàn thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên, là tài
liệu tham mưu, đóng góp với Bảo hiểm xã hội thành phố Sông Công và các cơ quan
Bảo hiểm xã hội khác và đối với các địa phương có điều kiện tương tự.
5. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận luận văn gồm 4 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội
tự nguyện
Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Có tác dụng to lớn trong việc giảm gánh nặng ngân sách, cải thiện đời sống
cho đối tượng, bảo đảm ASXH bền vững, BHXH phát triển rộng rãi bảo đảm cho
mọi người lao động đều được tham gia, trong xã hội xuất hiện hình thức
BHXH tự nguyện. Hiện nay, trên thế giới tồn tại hai mô hình BHXH tự nguyện:
Thứ nhất, BHXH tự nguyện áp dụng như là một hình thức BHXH bổ sung
cho BHXH bắt buộc;


6
Thứ hai, BHXH tự nguyện mở cho bất cứ người lao động nào tự nguyện
tham gia.
Mặc dù mang tính chất tự nguyện nhưng chính sách BHXH tự nguyện vẫn là
chính sách do Nhà nước ban hành nhằm đảm bảo quyền lợi cho các bên tham
gia. Nhà nước quy định mức đóng góp để hình thành Quỹ BHXH tự nguyện đủ
lớn để chi trả cho người tham gia BHXH tự nguyện và xây dựng các chế độ mà
người tham gia BHXH được hưởng (bao gồm điều kiện hưởng, mức hưởng) để
bảo đảm bù đắp rủi ro cho người tham gia BHXH tự nguyện. Dưới góc độ tiếp cận
đó, có thể đưa ra khái niệm về BHXH tự nguyện như sau:
Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một loại hình BHXH do Nhà nước ban hành để
đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ
gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động bằng cách hình
thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự tự nguyện đóng góp một phần
thu nhập của người lao động, người sử dụng lao động, nhằm đảm bảo an toàn
đời sống cho người lao động và cho gia đình họ, giúp phần bảo đảm an toàn xã hội
[11].
Thực chất, BHXH tự nguyện là hình thức BHXH mà người lao động và
người sử dụng lao động hoàn toàn tự nguyện tham gia, không có tác động
khách quan áp đặt, không bị pháp luật cưỡng chế phải tham gia. Ở đó, họ được
lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để
hưởng BHXH. Có thể nói, BHXH tự nguyện là loại hình BHXH nhằm bao phủ hết

tượng được tham gia BHXH đã tăng lên rõ rệt. Với mục tiêu đặt ra của ngành BHXH
trong những năm tới là phải đảm bảo cho 100% đối tượng; lao động trong các thành
phần, kinh tế kể cả trong và ngoài quốc doanh cũng như đối tượng lao động trong
lĩnh vực nông nghiệp và lao động tự do được tham gia và hưởng BHXH. Một số đặc
điểm cơ bản của đối tượng thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện đó là đặc điểm của
đối tượng làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp (nhóm đối tượng chiếm tỷ trọng lớn
nhất).
- Về thu nhập: Thu nhập của người lao động làm việc trong lĩnh vực nông
nghiệp trong những năm vừa qua ngày càng tăng, tốc độ tăng thu nhập tuy thấp
hơn bình quân chung của cả nước. Chi phí của hộ nông dân ngày càng tăng cao,
nhưng nhờ thu nhập tăng khá, ngoài phần chi tiêu dùng cho đời sống, phần lớn các
gia đình đã có đầu tư tích lũy.
- Những vấn đề liên quan đến việc làm của người lao động: Do tính chất đặc
trưng nghề nghiệp của đối tượng; tham gia BHXH tự nguyện có nhiều khác biệt so


8
với nhóm đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Cụ thể như:


9
+ Đối với lao động làm công ăn lương thuộc các thành phần kinh tế quốc
doanh, họ thường có công việc tương đối ổn định, được pháp luật bảo hộ,
được hưởng các quyền lợi theo quy định trong Bộ Luật Lao động như quy định
về tiền lương, tiền công, ngày nghỉ, thời gian lao động và các chế độ ưu đãi khác.
Tính ổn định trong công việc của người lao động còn được thể hiện thông qua các
ràng buộc vể mặt pháp lý như người lao động làm việc trong các doanh nghiệp
đều có hợp đồng lao động ký kết với chủ sử dụng lao động, có thoả ước lao động
tập thể đảm bảo cho người lao động được thực hiện quyền lợi và nghĩa vụ theo
đúng pháp luật quy định và các công ước Quốc tế. Chính vì vậy, việc tham gia

được bảo lưu thời gian nộp BHXH nếu vì lí do nào đó người lao động bị mất việc
làm.
+ Vấn đề quan hệ xã hội: do tính chất đặc thù công ăn việc làm, nghề nghiệp
và thu nhập của người lao động, đặc biệt là sự tiếp cận tìm kiếm các thông tin
liên quan đến sự vận động kinh tế, xã hội của đất nước. Họ thường thiếu hiểu
biết về chính sách, pháp luật của Nhà nước, cũng như vấn đề về BHXH, vì vậy việc
tuyên truyền nhằm thu hút đối tượng lao động tham gia BHXH gặp rất nhiều
khó khăn. Ngoài ra, do quan điểm mang tính chất chủ quan tức thời, nên việc
ứng ra một khoản tiền để chuẩn bị cho tương lai là điều khó thuyết phục trong tư
duy của người lao động. Một trong những yếu tố làm ảnh hưởng đến việc tham
gia BHXH của người lao động, đó là sự mặc cảm tự ti về nghề nghiệp, họ luôn
không bằng lòng với công việc mà họ đang làm. Chính vì vậy, về bản thân
người lao động cũng khổng có sự chủ động về công việc của mình.
Xét về khả năng tham gia BHXH tự nguyện của lao động làm việc ở khu vực
nông nghiệp và nông thôn nhìn chung còn thấp do thu nhập ở khu vực nay hiện
còn thấp. Về mặt phương pháp luận, bất kỳ một chính sách BHXH nào, chính
sách là điều kiện cần, thì điều kiện thực hiện là điều kiện đủ của nó. Nói một
cách cụ thể, nghiên cứu chính sách để mở rộng đối tượng tham gia BHXH tự
nguyện cho người lao động là chúng ta nghiên cứu điều kiện đủ của nó để khi
Nhà nước ban hành chính sách BHXH tự nguyện cho những đối tượng này thì nó
có thể trở thành hiện thực và đi vào cuộc sống.
Vậy, đối tượng tự nguyện tham gia BHXH tự nguyện: Người tham gia BHXH
tự nguyện là công dân Việt Nam trong độ tuổi lao động, không thuộc diện áp dụng
của pháp luật về BHXH bắt buộc. Bao gồm:
a) Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng
lao động xác định thời hạn, hợp đồng lao động theo mùa vụ hoặc theo một công


việc


đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp cơ sở, các đoàn thể và tổ chức quần chúng sau
khi hết nhiệm kỳ không được bầu lại có nhu cầu tiếp tục tham gia BHXH.
+ Lao động trong các doanh nghiệp thuộc đối tượng BHXH bắt buộc bị mất
việc làm do doanh nghiệp phá sản, chuyển công tác hoặc bị thôi việc nhưng vẫn có
nhu cầu tiếp tục tham gia BHXH.