Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2017 - 2018

PHẦN MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Môn Tiếng Việt chương trình Tiểu học mới nhằm hình thành và phát triển ở
học sinh các kĩ năng sử dụng tiếng Việt (nghe- nói- đọc- viết) để học tập, giao tiếp
và giúp học sinh có cơ sở tiếp thu kiến thức ở các lớp trên.
Tập làm văn là phân môn mang tính chất tổng hợp, sáng tạo, thực hành từ các
phân môn khác của môn Tiếng Việt. Đồng thời, nó còn gắn bó mật thiết với tất cả
các môn học khác trong chương trình Tiểu học và thể hiện được đậm nét cá nhân.
Dạy Tập làm văn theo hướng đổi mới nhằm rèn luyện cho học sinh kĩ năng sản
sinh văn bản dưới cả hai hình thức nói, viết về một nội dung nào đó hay một đề tài
cụ thể. Điều này đòi hỏi giáo viên giảng dạy phải vận dụng các phương pháp và
cách tổ chức linh hoạt để mỗi tiết dạy tập làm văn đều đạt được hiệu quả mong
muốn.
Văn miêu tả là kim chỉ nam xuyên suốt phân môn Tập làm văn ở bậc Tiểu
học nói chung và Tập làm văn lớp 4 nói riêng. Văn miêu tả là loại văn căn cứ vào
những điều quan sát, cảm nhận được về đối tượng (cây cối, đồ vật, loài vật, con
người…) xung quanh ta sinh động, tươi đẹp đã để lại cho chúng ta ấn tượng.
Những ấn tượng đó được chuyển từ trực quan sinh động - hình ảnh hội họa sang tư
duy trừu tượng - ngôn ngữ văn chương. Muốn vẽ ra những hình ảnh chân thật của
đối tượng đó, trình bày theo bố cục hợp lí và diễn đạt bằng ngôn ngữ lời văn sinh
động giàu hình ảnh, khiến cho người đọc, người nghe cùng cảm thấy, cùng nhận
thấy chúng ta phải dùng văn miêu tảû. Học sinh Tiểu học rất thích vẽ nhưng vấn
đề chuyển từ hình vẽ sang ngôn ngữ miêu tả đối với các em là điều không thể dễ
dàng. Vì thế các em rất ngại khi làm văn miêu tả và thường mắc phải khuyết
điểm: “Công thức, khuôn sáo, máy móc, thiếu chân thực” bài văn của các em có
những biểu hiện vai mượn ý của người khác, học thuộc văn mẫu khi làm bài sao
chép ra. Bài văn hời hợt không có sắc thái riêng nào của đối tượng miêu tả, thiếu

sinh làm được một bài văn hay, có sáng tạo thật là ít. Hầu hết khi miêu tả các em
chỉ đưa ra những nhận xét chung chung, câu văn thì rườm rà, diễn đạt ý thì lủng
củng… Điều này đã làm tôi trăn trở và lo lắng.
Xuất phát từ cơ sở mang tính lý luận và thực tiễn như trên, nhằm đáp ứng
nhu cầu: Làm thế nào để các em viết được những câu văn, đoạn văn, bài văn hay.
Giúp các em tự tin, phấn khởi và yêu thích phân môn Tập làm văn. Tôi quyết định
chọn đề tài: “Một vài biện pháp giúp học sinh học tốt bài văn miêu tả lớp 4”
(phần miêu tả con vật). Qua đó giúp giáo viên tự điều chỉnh phương pháp dạy học
để tiết học diễn ra nhẹ nhàng và có hiệu quả cao.
II. MỤC ĐÍCH ĐỀ TÀI:

Trần Thị Lệ Quyên

Trang 2


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2017 - 2018

- Giúp học sinh lớp 4 có kỹ năng làm bài văn miêu tả con vật hay, sinh động
và sáng tạo.
- Giúp bản thân tự học hỏi để nâng cao trình độ chuyên môn.
III. LỊCH SỬ ĐỀ TÀI:
Đề tài nghiên cứu dựa vào vốn hiểu biết của mình qua nhiều năm giảng dạy.
Bên cạnh đó còn học hỏi thêm những kinh nghiệm, đọc thêm sách báo, chọn lọc
những giải pháp thực thi hơn để khớp với xu hướng giáo dục hiện nay nhằm truyền
thụ đến các em bằng con đường hiệu quả nhất, giúp các em khắc phục dần những
khó khăn trong môn học, đem lại kết quả cao hơn.
IV. PHẠM VI ĐỀ TÀI:

lại chấm phẩy một cách tùy tiện.
Nói tóm lại, khi viết một bài văn miêu tả nói chung và tả con vật nói riêng,
học sinh gặp rất nhiều khó khăn. Đứng trước một thực trạng như vậy thì bất cứ
người giáo viên nào cũng phải băn khoăn lo lắng.
Năm học 2017 – 2018, tôi chủ nhiệm lớp 4/4 với 34 học sinh trong đó có 17
em nữ, lớp có vài em tiếp thu chậm về văn miêu tả. Khi dạy đến dạng bài văn miêu
tả tôi cố gắng cho các em làm bài vào tiết củng cố để nắm bắt thêm tình hình viết
bài văn miêu tả của học sinh lớp mình như thế nào.
Qua hai tuần thực nghiệm, tôi đã rút ra kết quả qua một đề kiểm tra như sau:
Đề bài: Tả một con vật nuôi trong nhà mà em yêu thích.
Kết quả làm bài của các em thu được như sau:
Tổng số học sinh
-

34 học sinh

Hoàn thành

Chưa hoàn thành

20 em = 58.8%

14 em = 41.2 %

Các em học sinh hoàn thành thì bài viết đủ ba phần, các phần có đủ ý nhưng câu
văn ngắn chưa có giàu hình ảnh nên bài văn ngắn chỉ từ 15 đến 20 câu. Còn học
Trần Thị Lệ Quyên

Trang 4


sâu cho học sinh hiểu: Khi miêu tả các em không được đưa ra lời nhận xét chung
chung như con này rất to, đầu của nó nhỏ, thân của nó dài… mà phải làm cho
người đọc thấy được con vật em tả có đặc điểm gì riêng biệt giúp người đọc phân
biệt con đó với các con khác cùng loài. Để giúp học sinh làm được việc này tôi đã
nghiên cứu và đưa ra các biện pháp như sau:
Trần Thị Lệ Quyên

Trang 5


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2017 - 2018

Biện pháp 1: Giúp học sinh nắm chắc yêu cầu của đề bài.
Đây là một việc làm rất quan trọng, bởi nó giúp học sinh định hướng được
công việc mình sẽ làm: Đó là xác định được bài văn thuộc thể loại bài văn gì?
Kiểu bài gì? Đối tượng miêu tả là gì?... Từ đó giúp các em không đi lạc yêu cầu
của đề. Sau khi nêu xong đề bài, tôi ghi lên bảng rồi yêu cầu 2 học sinh đọc lại.
Ví du: Trong gia đình em có nuôi rất nhiều con vật. Em hãy tả lại một con vật đó.
Tôi hướng dẫn các em như sau:
+ Thảo luận nhóm đôi trả lời câu hỏi:
- Đề bài thuộc thể loại văn gì? (miêu tả)
- Kiểu bài nào? (tả con vật)
- Đối tượng miêu tả là gì? (vật nuôi trong nhà)
- Kể tên các con vật nuôi trong nhà? (chó, mèo, gà, lợn,...)
+ Gọi học sinh trình bày kết quả thảo luận.
+ Cả lớp nhận xét.
Sau khi học sinh trả lời xong, tôi chốt lại yêu cầu và dùng phấn màu gạch
chân các từ ngữ quan trọng.

Ví du: Quan sát con gà trống. Tôi hướng dẫn các em quan sát theo trình tự:
+ Quan sát bao quát: hình dáng, kích thước, màu sắc
+ Quan sát từng bộ phận: đầu, mình, chân, đuôi…
+ Quan sát hoạt động và thói quen: gáy, ăn, tìm mồi…
b. Quan sát con vật bằng nhiều giác quan:
Đây là thao tác quan trọng nhất và có tính chất quyết định nhiều mặt. Thông
thường học sinh chỉ dùng mắt để quan sát. Do đó, kết quả thu được thường chỉ là
các nhận xét và cảm xúc gắn liền với thị giác. Xong tôi đã hướng dẫn các em biết
cách phối hợp nhịp nhàng các giác quan để quan sát.
Ví du: Quan sát con mèo: Tôi hướng dẫn như sau:
- Các em dùng mắt để quan sát xem hình dáng của nó như thế nào? Trông nó
giống cái gì?…
- Em hãy dùng tay để sờ xem bộ lông của mèo như thế nào?
- Em hãy dùng mắt và tai để quan sát và lắng nghe xem hoạt động đặc biệt của
mèo.
Với mỗi bộ phận của con vật tôi đều có một câu hỏi gợi ý và giúp các em sử
dụng từ ngữ để ghi lại những gì quan sát được. Nếu giáo viên làm tốt thao tác này
là đã góp phần vào sự thành công của việc rèn kỹ năng quan sát con vật cho học
sinh.
c. Quan sát để phát hiện, tìm ra những điểm riêng của con vật:
Để giúp người đọc phân biệt được con vật này với con vật khác và nhất là
với hai con cùng một loài, tôi đã định hướng cho các em tránh lối liệt kê tất cả các
bộ phận như một người thợ lắp ráp một đồ vật nào đó, mà cần phải nhằm vào
Trần Thị Lệ Quyên

Trang 7


Sáng kiến kinh nghiệm


- Ích lợi của con vật.

Trần Thị Lệ Quyên

Trang 8


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2017 - 2018

+ Kết bài: Nêu cảm nghĩ về con vật đó (theo cách mở rộng hoặc không mở
rộng.)
Tóm lại: Cho dù làm bài tại lớp hay về nhà, tôi luôn nhắc nhở các em phải
lập nhanh một dàn bài.
Ví du: Lập dàn ý tả con mèo:
Tôi tổ chức cho các em quan sát con mèo trước ở nhà, trên lớp tôi treo một số
tranh ảnh con mèo khác nhau để các em tiện nhớ lại. Sau đó tổ chức cho các em
trình bày dàn ý theo phương pháp toa xe lửa.
Mở
bài

Con
mèo

Thân
bài

Hình
dáng

Sau khi học sinh trình bày xong, tôi đặt câu hỏi gợi ý để các em trả lời từng
nội dung. Từ cơ sở đó các em sẽ dễ dàng viết thành một bài văn tả con mèo có nội
dung.
* Hoặc các em có thể lập dàn ý theo cách sau:
+ Mở bài: Giới thiệu con mèo:
- Nhà em có nuôi một chú mèo đã được năm tháng tuổi.
+ Thân bài:
- Tả ngoại hình:
+ Bộ lông màu xám có sắc vằn vàng.
+ Cái đầu tròn tròn.
+ Hai tai như hình tam giác, dựng đứng, rất thính nhạy.
+ Đôi mắt sáng long lanh, ban đêm có màu xanh.
+ Bộ ria vểnh lên có vẻ oai vệ.
+ Bốn chân thon nhỏ, bước đi rất êm.
+ Cái đuôi dài thướt tha, duyên dáng.
- Tả hoạt động:
Trần Thị Lệ Quyên

Trang 9


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2017 - 2018

+ Bắt chuột: ngồi thu mình mắt lim dim để rình chuột, chạy nhanh để vồ
chuột.
+ Hay ra sân tắm nắng sáng.
+ Kết bài: Tình cảm của em đối với con mèo.
- Con mèo đã giúp cho nhà em không còn một bóng chuột nào nữa.


Năm học 2017 - 2018

thì thon thon, bước đi một cách nhẹ nhàng như lướt trên mặt đất. Cái đuôi dài
trông thướt tha và duyên dáng. Chú mèo trông thật đáng yêu!
Về mặt hình thức trình bày, khi viết hết mỗi đoạn văn các em cần chấm
xuống dòng. Các đoạn văn trong một bài cũng phải có một sự liên kết, được bố cục
chặt chẽ theo ba phần (mở bài – thân bài – kết bài). Kỹ năng viết của học sinh
được rèn luyện chủ yếu qua các bài tập viết đoạn văn trước khi viết một bài văn
hoàn chỉnh.
Lưu ý: + Không cần thiết phải tả đủ các bộ phận mà chỉ cần tả những bộ
phận toát lên dáng vẻ riêng biệt của con vật cần tả.
+ Khi tả các bộ phận, học sinh có thể xen tả tính nết và thói quen
sinh hoạt.
+ Không cần theo trình tự một cách máy móc (Đầu – mình - chân).
Học sinh có thể tả trước và tả kĩ bộ phận nổi bật nhất của con vật (dành cho học
sinh năng khiếu).
Biện pháp 5: Rèn kỹ năng sử dụng các biện pháp nghệ thuật và tích
lũy vốn từ ngữ thông qua các môn học khác.
Như chúng ta đã biết, thường xuất hiện nhiều trong văn bản miêu tả loài vật
là hai biện pháp tu từ “ nhân hóa và so sánh”. Nhờ những biện pháp tu từ này mà
các con vật được tả trở nên có tình cảm hơn, cụ thể hơn và cũng vì thế mà chúng
cũng trở nên riêng biệt hơn. Để đạt được điều đó thì buộc người viết phải sử dụng
biện pháp nghệ thuật như so sánh, nhân hóa, sử dụng các điệp từ, điệp ngữ, từ láy,
…Khi tả con vật người giáo viên cần hướng cho các em những hình ảnh so sánh,
nhân hóa.
Ví du: Tả con gà.
- Bộ lông: Màu vàng sậm xen lẫn xanh đen óng ánh như pha kim tuyến.
- Cái đầu: Trên đầu chú đội một cái nón hình răng cưa giống như các dãy núi
chập chùng ở miền sơn cước nhưng lại đỏ thẫm như màu hồng nhung.

ngữ miêu tả hay, đã được chọn lọc, gọt giũa. Cách sử dụng nghệ thuật của tác giả
chọn một vài trường hợp đặc sắc để phân tích kỹ giúp học sinh thấy được sự sáng
tạo của các nhà văn khi dùng chúng.
Những bài tập đọc mang phong cách nghệ thuật chiếm tỉ lệ cao trong chương
trình tập đọc 4 như: Con Sẻ, Con chuồn chuồn nước, Con chim chiền chiện. Qua
những bài tập đọc này, giáo viên hướng dẫn để học sinh hiểu về cấu tạo một bài
văn miêu tả, cách quan sát sự vật, cách dùng từ ngữ, câu và cách sử dụng nghệ
thuật trong khi viết văn miêu tả.
Ví du: Bài tập đọc: “Con chuồn chuồn nước” Tiếng Việt 4 – tập 2/127
Khi dạy bài này giáo viên cần giúp học sinh nhận thấy: Qua cách tả từ bao
quát (Ôi chao! Chú chuồn chuồn nước mới đẹp làm sao!) đến chi tiết (Màu vàng
trên lưng chú lấp lánh. Bốn cách mỏng như giấy bóng. Cái đầu tròn và hai con mắt
Trần Thị Lệ Quyên

Trang 12


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2017 - 2018

long lanh như thủy tinh. Thân chú nhỏ và thon vàng như màu vàng của nắng mùa
thu). Cách sử dụng từ láy, từ ngữ giàu hình ảnh (phân vân, màu vàng của nắng mùa
thu). Tôi giúp các em hiểu rằng để tả màu sắc đặc biệt của Chú chuồn chuồn nước
tác giả đã sử dụng các từ: “vàng lấp lánh”, “màu vàng của nắng mùa thu”.
Tôi giúp các em nhận thấy tác giả sử dụng hàng loạt các từ ngữ đã được chọn
lọc, nghệ thuật: so sánh.
“Bốn cánh khẽ rung rung như đang còn phân vân.”
Tôi giúp học sinh hiểu rằng tác giả ca ngợi được vẻ đẹp sinh động của chú
chuồn chuồn nước, cảnh đẹp của thiên nhiên, đất nước theo cách bay của chú

Trong các tiết Luyện từ và câu có nội dung về ngữ pháp, ngoài việc dạy các em
cách viết câu đúng, tôi luôn tìm cách dạy các em cách viết câu văn có hình ảnh.
Trong tất cả các bài tập dùng từ đặt câu, tôi luôn đặt một câu văn đủ ý bên cạnh
một câu văn khác đủ ý nhưng có hình ảnh để các em so sánh.
Ví du: Tả bộ lông của chú gà trống, tôi đưa ra hai câu:
- Câu 1: Chú có bộ lông màu đen và màu đỏ.
- Câu 2: Ngoài thân mình, chú khoác một bộ áo óng ánh màu đen bóng pha
lẫn màu đỏ lửa trông giống như một bộ áo giáp của một hiệp sĩ.
Tôi cho học sinh nhận xét xem câu nào hay hơn (100% học sinh trả lời là câu 2
hay hơn vì nó tạo cho người đọc hình ảnh rất cụ thể về màu lông thật của gà…)
Tóm lại: Với biện pháp này, tôi đã rèn cho học sinh kỹ năng viết câu văn có
hình ảnh, đủ ý.
c/ Dạy Tập làm văn thông qua phân môn Chính tả:
Như ở phần thực trạng tôi đã trình bày, bài văn của các em bị sai lỗi chính
tả rất nhiều, điều đó gây khó chịu cho người đọc.Vì vậy trong tất cả các tiết chính
tả, tôi luôn chú ý rèn cho các em có ý thức viết đúng chính tả (đây cũng là mục tiêu
của môn Chính tả).
Phân môn Chính tả còn rèn cho học sinh cách nghe và viết đúng chính tả
(Tiếng Việt nếu viết sai chính tả sẽ dẫn đến sai nghĩa của câu). Qua việc học chính
tả học sinh học tập được cách sử dụng từ ngữ, cách sử dụng các dấu câu như thế
nào để bài văn sinh động. Ngoài ra khi viết chính tả học sinh còn học tập được
cách trình bày bài văn một cách khoa học và rèn óc thẩm mĩ cho các em.
* Những vốn từ tích lũy được ở phân môn Tập đọc, Chính tả hay ở Luyện từ và
câu tôi đều cho học sinh ghi vào sổ tay của mình.
Tóm lại: Thông qua tất cả các môn học này, người giáo viên có thể khéo léo
khai thác để làm giàu vốn từ ngữ cho học sinh (từ ngữ miêu tả) và giúp học sinh
biết cách sử dụng chúng một cách hợp lý. Song do đặc trưng của môn học, mỗi giờ
học chỉ thiên về một mặt nào đó, nó chỉ hỗ trợ để học sinh học tốt hơn phân môn
Tập làm văn. Vì thế người giáo viên không thể lạm dụng để biến nó thành một giờ
dạy Tập làm văn chính.

ngừng tích lũy vốn từ sẽ giúp các em học tốt hơn phân môn Tập làm văn nói chung
và kiểu bài miêu tả con vật nói riêng.
Biện pháp 7: Sử dụng các hình thức hoạt động của học sinh trong
giờ học:
Phân môn Tập làm văn là phân môn có tính tổng hợp, đòi hỏi học sinh phải
bộc lộ cả năng lực trí tuệ lẫn khả năng cảm thụ, thái độ cảm xúc của mình. Vì thế
đối với phân môn này yêu cầu phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo được đặt
lên hàng đầu. Trong dạy học văn miêu tả con vật cũng vậy, chỉ khi chúng ta coi
Trần Thị Lệ Quyên

Trang 15


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2017 - 2018

trọng óc sáng tạo, cá tính, suy nghĩ riêng của học sinh thì các em mới tạo ra sản
phẩm chân thực, thể hiện đúng nhận thức và tình cảm của mình.
Để tạo điều kiện cho học sinh chủ động sáng tạo bộc lộ mình trong giờ học
văn miêu tả cây cối, tôi đưa học sinh vào các hoạt động. Hoạt động đặc thù của học
sinh khi học Tiếng Việt là hoạt động giao tiếp, song song với các hoạt động phân
tích, tổng hợp, thực hành lý thuyết. Các hoạt động này cần được tổ chức theo nhiều
hình thức khác nhau như: làm việc độc lập, làm việc theo nhóm, làm việc theo lớp.
Cụ thể trong giờ học văn miêu tả, đối với những bài học thực hành yêu cầu theo
một đề bài văn miêu tả, tôi tổ chức cho học sinh làm việc độc lập. Trong trường
hợp câu hỏi, bài tập tương đối trừu tượng hoặc đòi hỏi một sự khái quát nhất định
thì tôi tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm. Đặc biệt, đối với những giờ học
văn miêu tả con vật yêu cầu học sinh trình bày miệng theo đề bài nhằm rèn luyện
kỹ năng nói, để tất cả học sinh được nói, được hoạt động, tôi cho học sinh hoạt

về chất lượng. Cụ thể, tôi ra một đề bài kiểm tra lấy kết quả để so sánh.
Đề bài: Hãy tả một con vật nuôi trong nhà mà em thích nhất.
Kết quả thu được như sau:
Số học

Hoàn thành tốt

Hoàn thành

Chưa hoàn thành

sinh
34

Trước khi

0 = 0%

23 em = 67.6 %

11 em = 32.4 %

34

thực hiện
Sau khi

8 em = 23.5 %

26 em = 76.5 %

Trang 17


Sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2017 - 2018

Đặc biệt các em có một vốn từ ngữ miêu tả, biết dùng từ để so sánh, nhân
hóa làm cho bài văn thêm sinh động hơn. Riêng về hoạt động của con vật các em
đã nêu được những hoạt động tiêu biểu sinh động của con vật.

PHẦN III: KẾT LUẬN
I. TÓM LƯỢC GIẢI PHÁP:
Qua việc thực hiện đề bài: “Một vài biện pháp giúp học sinh học tốt bài
văn miêu tả con vật ở lớp 4”, tôi nhận thấy rằng kết quả thu được không phải có
ngay trong một sớm một chiều mà nó là cả một quá trình.
Để có hiệu quả cao thì cả giáo viên và học sinh đều phải nỗ lực phấn đấu các
yêu cầu sau:
- Người giáo viên phải tổ chức các hoạt động đa dạng và phong phú để dẫn
dắt học sinh vào những tình huống có vấn đề một cách nhẹ nhàng, khơi dậy và
kích thích để học sinh chủ động một cách tích cực tham gia vào các hoạt động, học
sinh tự tìm tòi, khám phá để lĩnh hội tri thức.
- Khi tổ chức các hoạt động giáo viên phải tạo điều kiện cho tất cả học sinh
tham gia, giúp đỡ học sinh sửa chữa kịp thời những sai sót.
- Giáo viên hướng dẫn học sinh cách lấy thông tin qua việc đọc sách, xem
truyền hình, cách quan sát thế giới xung quanh, qua các môn học khác và ghi chép
những thông tin đó.
- Giáo viên phải thường xuyên dự giờ rút kinh nghiệm để tự đánh giá ưu khuyết điểm của mình trong giảng dạy và học tập kinh nghiệm của đồng nghiệp để
dạy tốt hơn.
- Tham gia các buổi sinh hoạt chuyên môn, tự nghiên cứu, tự học để nâng cao

kịp các bạn trong lớp đồng thời giúp các em viết được mọi bài văn miêu tả và cuối
năm đã đạt hiệu quả cao. Tôi nghĩ rằng với những biện pháp này có thể áp dụng
cho học sinh lớp 4 trường Tiểu học Huỳnh Văn Đảnh, các trường trong huyện và
các trường trong tỉnh nhà.
Trên đây là một số kinh nghiệm mà tôi đã nghiên cứu và vận dụng trong
quá trình giảng dạy thực tế của lớp 4 mình chủ nhiệm. Tuy kết quả bước đầu chưa
cao lắm, nhưng với tâm huyết và lòng nhiệt tình, với những nỗ lực của bản thân tôi
đã tích lũy được một số bài học thực tiễn: Về những biện pháp giúp học sinh học
tốt bài văn miêu tả con vật ở lớp 4.

Trần Thị Lệ Quyên

Trang 19