Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

KINH NGHIỆM DẠY PHÉP SO SÁNH
TRONG PHÂN MÔN LUYỆN TỪ VÀ CÂU Ở LỚP 3
A/ PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ:
Hiện nay sự bùng nổ về lượng thông tin cũng như sự bùng nổ về kiến
thức đang diễn ra hàng ngày, hàng giờ trước nền kinh tế của xã hội làm cho
nội dung giáo dục ở nhà trường luôn bị tụt hậu so với sự phát triển của khoa
học và công nghệ. Để đáp ứng yêu cầu ngày càng tăng của xã hội, đòi hỏi
phải có một ngành giáo dục sao cho phù hợp với sự đi lên của thời cuộc, sự
chuyển mình của xã hội, yêu cầu ngành giáo dục cần phải có những giải pháp
mới, kịp thời làm sao để nâng cao chất lượng dạy học nhằm tạo ra những sản
phẩm có chất lượng tốt cả về tri thức lẫn năng lực lao động.
Bậc tiểu học là bậc học đặt nền móng cho việc hình thành nhân cách ở
học sinh. Đây là bậc học cung cấp những tri thức khoa học ban đầu về tự
nhiên xã hội, trang bị các phương pháp và kỹ năng ban đầu về hoạt động nhận
thức và hoạt động thực tiễn, bồi dưỡng phát huy tình cảm, thói quen và đức
tính tốt đẹp của con người Việt Nam.
Các môn học ở tiểu học đều có mối quan hệ với nhau, hỗ trợ cho nhau,
môn Tiếng Việt có nhiệm vụ hình thành kĩ năng hoạt động ngôn ngữ cho học
sinh. Năng lực ngôn ngữ được thể hiện trong bốn dạng hoạt động tương ứng
với chúng là bốn kĩ năng : nghe, đọc, nói, viết. Chúng là một dạng hoạt động
ngôn ngữ, là quá trình chuyển lời nói có âm thanh sang hình thức chữ viết.
Luyện từ và câu là một trong các phân môn Tiếng Việt ở bậc Tiểu học có vị trí
quan trọng. Có thể nói đây là một phân môn khó đối với học sinh Tiểu học.
Đây là nguyên nhân khiến học sinh gặp khó khăn trong quá trình hình thành
khái niệm và dễ bị mắc lỗi. Nhất là dạy phép so sánh trong phân môn Luyện
từ và câu lớp 3. Bởi vì, đối với học sinh so sánh sự vật với sự vật, hình ảnh
Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 1

rất khó khăn, thiếu thốn em chọn đề tài:” Một số kinh nghiệm dạy phép so
sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3” .

Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 2


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

B/ PHẦN THỨ HAI : NỘI DUNG
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
I. Cơ sở lí luận :
Môn Tiếng Việt là môn học công cụ, giúp học sinh hình thành và phát
triển những kỹ năng sử dụng Tiếng Việt (nghe, nói, đọc, viết) để học tập và
giao tiếp, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy cho học sinh. Môn Tiếng
Việt cung cấp những kiến thức sơ giản của Tiếng Việt về tự nhiên, xã hội và
con người, về văn hóa, văn học Việt Nam và nước ngoài. Bồi dưỡng tình yêu
tiếng mẹ đẻ và thói quen giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt, góp phần hình
thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho học sinh.
Phân môn Luyện từ và câu trong môn Tiếng Việt đã tích cực góp phần
vào thực hiện những nhiệm vụ của môn Tiếng Việt. Nó cung cấp và mở rộng
vốn từ vựng theo những chủ đề trên, giúp học sinh sử dụng đúng từ ngữ Tiếng
Việt, phong cách ngôn ngữ và các biện pháp tu từ.
Ở lớp 3, phân môn Luyện từ và câu kế thừa các nội dung các em đã
được học ở lớp 1 và lớp 2 các từ ngữ về nhà trường, gia đình, thiên nhiên, đất
nước, tiếp tục cung cấp và mở rộng vốn từ vựng bao gồm cả thành ngữ và tục
ngữ dễ hiểu về lao động sản xuất, văn hóa xã hội, bảo vệ Tổ quốc.
Ngoài ra, Luyện từ và câu ở lớp 3 còn có nhiệm vụ rất quan trọng là
giúp các em bước đầu nhận biết phong cách ngôn ngữ và các biện pháp tu từ

Thường giáo viên mới dừng ở yều cầu 1 và yêu cầu 3, việc vận dụng
còn mang tính hình thức – chưa nhận xét kỹ cho học sinh.
Chính vì những lý do trên dẫn tới tiết học còn đơn điệu, chưa tổ chức
được các hoạt động tích cực cho học sinh để các em tự phát hiện, tự giải quyết
các vấn đề mà bài học đặt ra để tự chiếm lĩnh kiến thức một cách dễ dàng và
hiệu quả.
*. Thực trạng :
Khi dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu chúng ta cần
đạt được một số yêu cầu sau :
Củng cố và mở rộng vốn từ về phép so sánh cho học sinh.

Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 4


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Củng cố thêm các mặt nhận thức về tư tưởng tình cảm, mĩ cảm, những
hiểu biết về cuộc sống, được hình thành qua giờ Tập đọc, học thuộc lòng.
Bồi dưỡng cho học sinh óc thẩm mĩ, sự tưởng tượng phong phú và đa
dạng, tính khoa học.
Với những yêu cầu như trên, qua việc trực tiếp giảng dạy và qua các
tiết dự giờ của đồng nghiệp, em nhận thấy giáo viên tập trung nhiều vào việc
giải các bài tập, học hỏi, tìm ra phương pháp, cách dạy đạt hiệu quả cao,
nhưng bên cạnh đó vẫn còn có hạn chế đó là chưa phân tích kĩ cho học sinh
hiểu về tác dụng của so sánh, việc vận dụng của học sinh còn mang tính hình
thức, chưa khơi dậy hết sự tưởng tượng phong phú cho học sinh.Do thời gian
trên lớp có hạn nên học sinh được thực hành ít, chưa kích thích sự tò mò
khiến học sinh học tập tốt.

+ Hình ảnh dùng để so sánh hay sự vật dùng để so sánh là hoa đầu
cành.
+ Từ so sánh là từ như.

Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 6


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Đối với học sinh ( trung bình – yếu) giáo viên dùng phiếu sơ đồ để trợ
giúp ( hỗ trợ học sinh tìm sự vật được so sánh với nhau)
Sự vật 1

Từ so sánh
Sự vật 2
như
Với phiếu bài tập này học sinh (trung bình –yếu) sẽ tìm được các sự vật
được so sánh với nhau như sau :
Sự vật 1
Từ so sánh
Sự vật 2
Hai bàn tay em
như
hoa đầu cành
Vậy: Hai bàn tay em được so sánh với hoa đầu cành.
Ví dụ 2: Cánh diều như dấu “á”.
Ai vừa tung lên trời.



Sự vật 1

Từ so sánh
Sự vật 2
như
Với phiếu bài tập này học sinh (trung bình –yếu) sẽ tìm được các sự vật
được so sánh với nhau như sau :
Sự vật 1
Từ so sánh
Cánh diều
như

Sự vật 2
dấu á

Dấu hỏi
như
vành tai nhỏ
Kết luận : Từ những ví dụ cụ thể học sinh hiểu được muốn câu có hình
ảnh so sánh thì câu đó phải có :
- Hình ảnh so sánh.
- Hình ảnh dùng để so sánh.
- Từ so sánh.
Lưu ý: Các sự vật được so sánh với nhau phải có nghĩa tương đồng.
2. Hướng dẫn học nắm được các kiểu so sánh:
Trong quá trình dạy học sinh về phép so sánh, giáo viên cũng cần
hướng dẫn học sinh nắm được các kiểu so sánh. Có như vậy học sinh mới
thấy được hết tác dụng của so sánh và vận dụng có hiệu quả phép so sánh vào
trong việc đặt câu và viết đoạn, bài. Trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3,

Sự vật 1
Từ so sánh
Sự vật 2
Những ngôi sao
mẹ đã thức vì chúng con
Mẹ
ngọn gió của con suốt đời
Với sự định hướng trên, học sinh tìm từ so sánh rất nhanh và chính
xác như trên:
Sự vật 1
Từ so sánh
Sự vật 2
Những ngôi sao
Chẳng bằng
mẹ đã thức vì chúng con
Mẹ
là
ngọn gió của con suốt đời
Từ phiếu bài tập trên, học sinh tìm được các từ so sánh là từ « chẳng
bằng », « là ».
Sau khi đã tìm được từ so sánh tôi cho học sinh thảo luận nhóm để tìm
ra mức độ của từ so sánh để học sinh nhận thấy có hai kiểu so sánh.
- Kiểu 1 : So sánh ngang bằng : Thường có các từ như : Như, như là,
giống như, tựa, tựa như, là...
- Kiểu 2 : So sánh hơn (kém) : Thường có các từ như : Chẳng bằng,
hơn, kém...
Khi dạy học sinh phân biệt các kiểu so sánh giáo viên cũng cần lưu ý
một số trường hợp đặc biệt :
Trường hợp 1 :Cần phân biệt mẫu câu Ai là gì ? với câu có hình ảnh so
sánh :

*. Dùng dấu gạch ngang (-) thay cho từ so sánh :
Đối với trường hợp này tôi hướng dẫn học sinh phân biệt bằng ngữ
cảm.
Ví dụ: Bài 3(Tiếng Việt 3 - tập 1 - trang 43)
Thân dừa bạc phếch tháng năm.
Quả dừa - đàn lợn con nằm trên cao.
Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 10


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Đêm hè - hoa nở cùng sao.
Tàu dừa - chiếc lược chải vào mây xanh.
Ở ví dụ trên, bằng ngữ cảm học sinh nhận thấy: Quả dừa – đàn lợn:
Tàu dừa – chiếc lược đều là từ chỉ sự vật và có nét tương đồng nên:
Quả dừa so sánh với đàn lợn.
Tàu dừa so sánh với chiếc lược.
Và ở đây tác giả đã dùng dấu gạch ngang (-) để thay cho từ so sánh.
*. Dùng dấu hai chấm (:) thay cho từ so sánh:
Ví dụ:

Trường Sơn: chí lớn ông cha.
Cửu Long: lòng mẹ bao la sóng trào.
(Lê Anh Xuân)

Tương tự cách phân tích trên, học sinh nhận thấy:
Trường Sơn được so sánh với chí lớn của ông cha.
Cửu Long được so sánh với lòng mẹ bao la sóng trào.

Để tìm được cách so sánh trong câu văn trên, giáo viên hướng dẫn học
sinh thực hiện như sau:
Bước 1: Tìm hình ảnh so sánh? (dòng sông)
Tìm hình ảnh dùng để so sánh? (đường trăng)
Bước 2: Xác định từ loại: Cả hai từ (dòng sông và đường trăng) đều là
từ chỉ sự vật và chúng có nét tương đồng.
Bước 3: Kết luận: Đây là cách so sánh sự vật với sự vật.
Đối với sọc sinh (khá – giỏi) giáo viên có thể gợi ý để học sinh phát
hiện ra điều kiện để hai sự vật trên so sánh với nhau được là: Vào những đêm
trăng sáng. Làm như vậy không những học sinh nhận ra được cách so sánh
trong câu văn mà còn tạo ra điều kiện để học sinh phát huy trí tưởng tượng và
phát triển tư duy cho các em.
Cũng tiến hành tương tự như vậy với các cách so sánh sau:
3.2. So sánh sự vật với con người:
Ở cách so sánh này sách giáo khoa đưa ra rất nhiều bài tập:
Ví dụ:
Trẻ em như búp trên cành.
Biết ăn ngủ, biết học hành là ngoan.
Đối với bài tập trên giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện theo cặp
đôi để tìm ra các hình ảnh so sánh:
Trẻ em như búp trên cành.
*. Trong quá trình dạy học để phát huy năng lực của mỗi học sinh thì
người giáo viên cũng cần quan tâm đến cách khai thác như với hai dạng bài
(3.1 và 3.2):
Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 12


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 13


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

(Trần Đăng Khoa)
Qua sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh nhận thấy đây là cách so
sánh giữa hai hoạt động với nhau (“đi”, được so sánh với “đập đất”).
3.5. So sánh đặc điểm với đặc điểm:
Bài 2: (Tiếng Việt 3 – tập 1 – trang 117).
Rồi đến chị rất thương
Rồi đến em rất thảo
Ông hiền như hạt gạo
Bà hiền như suối trong.
Học sinh nhận thấy đây là cách so sánh hai đặc điểm với nhau (ông
hiền như hạt gạo, bà hiền như suối trong ).
Kết luận : Sử dụng các phương pháp nêu trên để dạy phép so sánh tôi
thấy các em học tập rất tích cực, phát huy được trí tưởng tượng phong phú
cho các em. Tiết học đạt hiệu quả rất cao.
4. Hướng dẫn nhận biết tác dụng của so sánh:
So sánh là một biện pháp tu từ ngữ nghĩa, trong đó người ta đối chiếu
hai đối tượng khác loại của thực tế khách quan, không đồng nhất với nhau
hoàn toàn mà chỉ có một nét nghĩa giống nhau nào đó, nhằm diễn tả bằng hình
ảnh một lối tri giác mới mẻ về đối tượng. Trong lời nói hàng ngày những cách
nói so sánh ví von khiến cho lời nói có hình ảnh, sinh động và thật thấm thía.
Chính vì vậy dạy cho học sinh thấy hết được tác dụng của so sánh là một việc
làm hết sức quan trọng.
Ví dụ 1: Bài 2: (Tiếng Việt 3 – tập 1 – trang 8).

về chị, câu hai về Mai). Cả hai câu trên đều dùng phép so sánh có giá trị gợi
tả, giúp ta dễ hình dung ra nét đẹp của chị và cái xấu của Mai. Ngoài ra hai
câu trên còn có tính gợi cảm ( câu một bộc lộ cảm xúc yêu quý chị, còn câu
hai tỏ ý không quý Mai).

Bước 2: Vận dụng nói – viết câu có hình ảnh so sánh:
Tùy thuộc vào khẳ năng của học sinh tôi đã đưa ra một số dạng bài tập
từ dễ đến khó để học sinh vận dụng, thực hành ngay trong các giờ Luyện từ
và câu như sau:
Dạng 1: Nhận biết câu có hình ảnh so sánh:
Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 15


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Ví dụ 1: Bài trắc nghiệm.
Mùa đông
Trời là cái tủ ướp lạnh
Mùa hè
Trời là cái bếp lò nung.
Khổ thơ trên có: 1 hình ảnh so sánh.
2 hình ảnh so sánh.
3 hình ảnh so sánh.
Ví dụ 2: Bài lựa chọn:
+ Mức độ 1: Đưa hàng loạt câu – học sinh tìm ra câu có hình ảnh so
sánh.
Ví dụ a:


Quả mướp

chiếc ô khổng lồ

Lá cây phải bóng

như

chiếc bánh quy

Cây dừa

con cá chuối

Hãy đọc câu có hình ảnh so sánh vừa tạo ra.
Học sinh đọc:
Quả mướp như con cá chuối….
*.Dạng bài: Cho một vế tạo câu có hình ảnh so sánh:
Cho hai sự vật – điền từ so sánh:
Để học sinh thấy rõ được điều đó giáo viên có thể cho học sinh khôi
phục câu bằng cách thêm từ so sánh:
Ví dụ 1: Tàu dừa…chiếc lược chải vào mây xanh.
+.Mức độ 1: Học sinh (trung bình) tìm được một cách.
Tàu dừa như chiếc lược chải vào mây xanh.
+.Mức độ 2: Học sinh (khá – giỏi) tìm được nhiều cách:
Ví dụ:

Tàu dừa như chiếc lược chải vào mây xanh.
Tàu dừa là chiếc lược chải vào mây xanh.
Tàu dừa tựa như chiếc lược chải vào mây xanh.

nắm bông vàng tươi lăn tròn trên sân.
Học sinh viết văn về một con vật:
Nhà em nuôi một con thỏ. Chú có bộ lông trắng như bông. Đôi mắt
như hai viên kẹo hồng. Hai cái tai dài. Em rất thích chú thỏ này vì nó rất
ngoan.
Nhà em nuôi một con gà trống. Nó có bộ lông mượt như tơ.Em rất
thích chú gà trống này vì mỗi sáng nó cất tiếng gáy gọi em thức dậy.
6. Kết quả cụ thể sau quá trình áp dụng các biện pháp trên :
*. Trước khi áp dụng biện pháp :
Các cách so sánh

Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 18


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Tổng số học

Sự vật

Sự vật

Âm thanh

với sự

với con



với đặc
điểm
SL %

Biết
nhận

35

diện
Chưa
nhận

35

74,3 30

85,7 29

82,9 28

25,7

14,3

17,1

5


SL %

với con
người
SL %

với âm

với hoạt

với đặc

thanh
SL %

động
SL %

điểm
SL %

1

0

1

2,9

17,1 7

9

14,3 6

chứng

C/ PHẦN THỨ BA: KẾT LUẬN:
Trong quá trình giảng dạy hiện nay đều hướng tới việc đổi mới
phương pháp dạy học để đem lại hiệu quả học tập cao cho học sinh, học sinh
sẽ được phát triển kỹ năng nếu mọi giáo viên đều hướng tới áp dụng linh hoạt
cho cách thức dạy học phù hợp với nội dung và đối tượng.
Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 19


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Thấy rõ điều này là thiết thực, hiệu quả tôi đã áp dụng cho đối tượng
học sinh lớp 3A với 35 học sinh về dạy phép so sánh trong phân môn luyện từ
và câu. Tôi thấy rằng những biện pháp, hình thức trên trường chúng tôi đã áp
dụng đều đưa tới mức độ phát triển, kỹ năng so sánh khả quan.
Vai trò chủ động của giáo viên cần tích cực tìm tòi, vận dụng sáng tạo
hơn nữa trong xu hướng đổi mới phương pháp hiện nay để hình thành cho học
sinh những kỹ năng cơ bản của cấp học, nền tảng đề ra.
Cần chú ý đến đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 3 (chủ yếu mang đặc
điểm cảm tính) nên trong việc dạy phép so sánh trong phân môn luyện từ và
câu cần áp dụng các hình thức so sánh gây hứng thú cho học sinh, xong giáo
viên cần phải hướng dẫn so sánh cho thật chuẩn.
Luôn nâng cao chất lượng kế hoạch bài dạy, học hỏi đồng nghiệp, dự

bó, cần thoải mái khi học, tích cực học tập. Điều đó mới tạo cho các em trí
tưởng tượng phong phú và đa dạng.
Đối với phụ huynh học sinh:
Giáo viên tác động tới phụ huynh để quan tâm đến việc học hơn nữa
cho sự hình thành kỹ năng của học sinh. Phải hết sức khuyến khích học sinh
sáng tạo, dù sự sáng tạo đó được thể hiện ở bất kỳ hình thức nào. Cho nên
việc quan tâm của các bậc phụ huynh tới việc học tập của con em là điều
không thể thiếu được, góp phần giúp các em học tập tốt hơn.
Trên đây là một vài kinh nghiệm nhỏ của bản thân em khi dạy phép so
sánh trong phân môn Luyện từ và câu cho học sinh lớp 3 ở Trường Tiểu học
Nguyễn Công Trứ. Do thời gian có hạn, năng lực có hạn nên phần trình bày
của em còn nhiều khiếm khuyết. Vậy em rất mong được sự giúp đỡ chỉ bảo
tận tình của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để sáng kiến của em
thành công hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!
H’Bông, ngày 10 tháng 02 năm 2009
Người viết
Triệu Thị Quỳnh
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
Lê Phương Nga “Giáo trình phương pháp dạy học Tiếng Việt 2” nhà
xuất bản Đại học Sư Phạm, 2006.
Nguyễn minh Thuyết ( Chủ biên), “Tiếng Việt 3 - tập 1” nhà xuất bản
giáo dục, 2007.
Người thực hiện: Triệu Thị Quỳnh

Trường Tiểu học Nguyễn Công Trứ 21


Kinh nghiệm dạy phép so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3