VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT
NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

ĐẶNG THỊ HÀ TRANG

ẢNH HƯỞNG CỦA ĐIỆN THOẠI THÔNG MINH ĐẾN GIAO TIẾP GIỮA
CHA MẸ VÀ CON CÁI TUỔI VỊ THÀNH NIÊN TRONG GIA ĐÌNH
NÔNG THÔN HIỆN NAY (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TẠI XÃ TÚ
SƠN, HUYỆN KIẾN THỤY, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG)

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội - 2018


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT
NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ
HỘI

ĐẶNG THỊ HÀ TRANG

ẢNH HƯỞNG CỦA ĐIỆN THOẠI THÔNG MINH ĐẾN GIAO TIẾP GIỮA
CHA MẸ VÀ CON CÁI TUỔI VỊ THÀNH NIÊN TRONG GIA ĐÌNH
NÔNG THÔN HIỆN NAY (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TẠI XÃ TÚ
SƠN, HUYỆN KIẾN THỤY, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG)

Ngành: Xã hội học
Mã số: 8.31.03.01


Nhân đây, tôi xin cảm ơn đến gia đình, bạn bè, những người đã giúp đỡ
và bên cạnh tôi suốt thời gian qua, để tôi hoàn thành tốt luận văn này.
Mặc dù tôi đã cố gắng để hoàn thiện luận văn bằng cả sự nhiệt tình và
năng lực. Tuy nhiên không thể tránh khỏi thiếu sót. Rất mong được sự đóng góp
quý báu của quý thầy cô. Xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội , tháng 8 năm 2018


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU................................................................................................... 1
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI..............
24
1.1 Cơ sở lý luận....................................................................................... 24
1.2. Cở sở thực tiễn ...................................................................................
31
Chương 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐIỆN THOẠI THÔNG MINH
CỦA CHA MẸ VÀ CON CÁI TUỔI VỊ THÀNH NIÊN TRONG GIA
ĐÌNH NÔNG THÔN HIỆN NAY.......................................................... 33
2.1 Tần suất sử dụng điện thoại thông minh của cha mẹ và con cái tuổi
vị thành niên trong gia đình nông thôn hiện nay .............................................
34
2.2 Tần suất giao tiếp giữa cha mẹ và con cái trước và sau khi sử dụng
điện

thoại

thông

minh....................................................................................... 38
2.3 Thái độ giao tiếp giữa cha mẹ và con cái trước và sau khi sử dụng



KẾT LUẬN ............................................................................................. 68
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................
71


DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ

Bảng 2.1:Tần suất sử dụng điện thoại của cha mẹ và trẻ vị thành niên
trong một ngày
.................................................................................................. 34
Biểu đồ 2.1: Tần suất sử dụng điện thoại thông minh của cha mẹ và trẻ
vị
thành niên trong một ngày ......................................................................... 35
Bảng 2.2: Tần suất và mục đích cha mẹ sử dụng các tiện ích của điện
thoại thông minh
............................................................................................... 36
Bảng 2.3: Tần suất và mục đích trẻ vị thành niên sử dụng các tiện ích.........
37 của điện thoại thông minh .........................................................................
37
Bảng 2.4: Tần suất cha mẹ trò chuyện với con cái ...................................... 39
Bảng 2.5: Tần suất cha mẹ chia sẻ với con cái về các lĩnh vực ....................
41
Bảng 2.7: Thái độ của con cái khi cha mẹ chia sẻ về các lĩnh vực ...............
43
Bảng 2.8 Mối liên hệ giữa thu nhập của cha mẹ trong một tháng với tần
suất cha mẹ trò truyện với con
cái..................................................................... 46
Bảng 2.9 Mối liên hệ giữa trình độ học vấn của cha mẹ với tần suất cha

65


MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Giao tiếp là quá trình truyền đạt, tiếp nhận và trao đổi thông tin
nhằm thiết lập các mối liên hệ giữa con người với con người. Một trong
những cách phân loại giao tiếp là giao tiếp trực tiếp và giao tiếp gián tiếp
(qua người khác hoặc qua một phương tiện kỹ thuật nào đó). Hiện nay, vấn
đề giao tiếp thông qua điện thoại thông minh đang được quan tâm và có
những ý kiến khác nhau về vấn đề này. Richard Ling (2014) cho rằng điện
thoại thông minh làm thay đổi cách mọi người giao tiếp [34]. Marilyn
Campbell (2005) cho biết thanh niên sử dụng điện thoại thông minh để
tạo ra một xã hội năng động và có mạng lưới chặt chẽ, cho phép các thành
viên có thể liên lạc với các thành viên khác trong nhóm [32]. Kerry Devitt,
Debi Roker (2009) cho rằng việc sử dụng điện thoại thông minh khiến
cho một số người trẻ thu mình vào thế giới xã hội của chính họ, hoặc có
cảm giác an toàn giả [31]… Như vậy, sự xuất hiện của điện thoại thông
minh có ảnh hưởng đến việc giao tiếp khi sử dụng thiết bị kỹ thuật số này.
Chính vì vậy, ảnh hưởng của điện thoại thông minh đến vấn đề giao tiếp rất
đáng được quan tâm và nghiên cứu.
Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái là một trong những mối quan hệ
có ảnh hưởng quan trọng nhất và có ý nghĩa nhất trong cuộc sống của
mỗi cá nhân. Tuy nhiên, con cái ở độ tuổi vị thành niên có nhiều thay đổi về
tâm sinh lý đòi hỏi cha mẹ cần có những quan tâm đặc biệt đến con cái ở
độ tuổi này. Chính vì sự thay đổi này, các em tò mò nhiều hơn về cơ thể của
bản thân, nên nhu cầu tìm kiếm thông tin về bản thân được đặt ra. Liệu trẻ
vị thành niên có giao tiếp với cha mẹ để tìm hiểu những thông tin về bản
thân, về giới tính, về tâm tư tình cảm tuổi mới lớn? Ngoài ra, ở lứa tuổi

vấn đề này của người dân nông thôn. Theo báo cáo Hành vi người dùng điện
thoại thông minh của Nielsen Việt Nam (2017), điện thoại thông minh
không còn là một hiện tượng mới lạ đối với thị trường Việt Nam, điều này
có thể thấy rõ thông qua tỉ lệ sở hữu thiết bị di động thông minh đã tăng
lên rõ rệt trên khắp đất nước trong suốt 5 năm qua. Cụ thể, tỉ lệ người sử
dụng điện thoại thông minh so với số lượng những người sử dụng điện
thoại thông thường chiếm 84% vào năm
2017, tăng 10% so với một năm trước (78%). Ở các thành phố thứ cấp, 71%
người dân sử dụng điện thoại thông minh trong số 93% người sử dụng

3


điện thoại di động. Đáng chú ý hơn, ở khu vực nông thôn, trong khi 89% dân
số sử

4


dụng điện thoại di động, thì đã có 68% trong số đó sở hữu 1 chiếc điện
thoại thông minh [35]. Như vậy cho thấy, không chỉ người dân đô thị mới
sử dụng
điện thoại thông minh mà tỷ lệ người dân nông thôn sử dụng điện thoại
thông
minh cũng rất cao. Khu vực nông thôn Việt Nam hiện nay đang diễn ra
quá trình đô thị hóa rất nhanh dẫn đến sự thay đổi của lối sống, văn hóa,
.. của người dân nông thôn. Đề tài lựa chọn địa bàn nghiên cứu là xã Tú
Sơn, huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng vì đây là xã đáp ứng được
yêu cầu chọn mẫu nghiên cứu của đề tài: Thứ nhất, đây là xã đang trong
quá trình đô thị hóa và sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã hội rõ ràng.

nào đến đời sống xã hội của người sử dụng. Nhiều nghiên cứu về những
nhân tố dẫn đến sự thay đổi trong đời sống xã hội đã chỉ ra vai trò của điện
thoại thông minh, phương tiện thông tin liên lạc mới hiện nay ….
Một số nghiên cứu điển hình như: Cuốn The Cell Phone's Impact on
Society (Kết nối Điện thoại thông minh: Tác động của điện thoại thông
minh trong xã hội) của Richard Ling (2004) được đánh giá là một cuốn sách
mà bất cứ ai quan tâm đến việc đánh giá các tác động xã hội của việc sử
dụng điện thoại thông minh cần nghiên cứu và tìm hiểu. Cuốn sách của
Richard Ling, thông qua những mô tả chi tiết và phân tích của một số nghiên
cứu, cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc có giá trị về tác động của khoa học
và công nghệ làm thay đổi động lực xã hội của người dân trong đời sống
công cộng, chỉ ra việc sử dụng điện thoại thông minh đã làm thay đổi cách
thức giao tiếp của con người. Điện thoại thông minh không chỉ là một sự
đổi mới kỹ thuật hay là xu hướng xã hội. Cuốn sách này, dựa trên nghiên
cứu trên toàn thế giới liên quan đến hàng chục nghìn cuộc phỏng vấn và
quan sát theo ngữ cảnh, nhìn vào tác động của điện thoại trong cuộc sống
hàng ngày của con người. Dựa trên nghiên cứu tiến hành trên hàng chục
quốc gia, cuốn sách đã xem xét sự tương tác giữa con người với điện thoại
thông minh…. Các cuộc thảo luận hấp dẫn và dự báo về tương lai của điện
thoại sẽ cung cấp cho các nhà nghiên cứu ở khắp mọi nơi một quá trình
thông tin xác thực hơn, đồng thời cung cấp cho các nhà nghiên cứu những
ý tưởng mới. Cuốn sách gồm 8 chương với các nội dung quan trọng làm
sáng tỏ mối quan hệ giữa điện thoại thông minh và con người. Trong đó,
trọng tâm của Chương 5 đề cập đến việc thông qua điện thoại thông
minh, thanh thiếu niên được tạo điều kiện cho các tương tác xã hội của
họ. Thông qua quan điểm văn hóa, Richard Ling nhấn mạnh việc thanh
thiếu niên sử dụng điện thoại thông minh để tạo ra một xã hội năng
động và có mạng lưới chặt chẽ, cho phép các thành viên có thể liên lạc

7

thoại thông minh làm nổi lên vai trò của nó trong cuộc sống hàng ngày. Tác
giả phát hiện ra rằng

điện thoại thông minh cung cấp nhiều lợi ích cho

người sử dụng, và một số những lợi ích này là cần thiết. Ông cũng khẳng
định điện thoại thông minh không hoàn toàn chỉ có tác động tích cực. Sau
khi xem xét ông vạch ra một số bước để cải thiện tác động tiêu cực của điện
thoại thông minh. Tác giả cũng thảo luận về việc sử dụng và lạm dụng điện
thoại thông minh trong môi
9


trường giáo dục, nơi ông tìm thấy rằng việc sử dụng điện thoại gây ra sự
mất tập trung của học sinh trong lớp học; còn là phương tiện khiến học
sinh có hành vi gian lận trong các kì thi... Cha mẹ không còn phản đối
việc con cái của họ có điện thoại thông minh trong lớp học, thay vào đó họ
đang gây sức ép yêu cầu nhà trường thay đổi quy định cho phép học
sinh có điện thoại trong lớp học. Tác giả cũng cho thấy giáo viên đang
ngày càng lạm dụng điện thoại trong lớp học, thậm chí làm gián đoạn bài
giảng của mình để trả lời những cuộc gọi quan trọng. [30]
Trong

bài

viết

“The

R o le


10


interaction” (Tác động của việc sử dụng thiết bị di động của cha mẹ đối
với

11


tương tác cha-con) đăng trong Tạp chí Máy tính trong hành vi con người,
tập
75 số phát hành C, tháng 10/2017, trang 579-593. Bài viết này đã cung
cấp những thông tin khái quát về sự tác động của thiết bị di động đến
cha mẹ trong quá trình chăm sóc con cái và kết quả của sự tác động này lên
mối quan hệ cha-con. Đánh giá này được tiến hành trên các tài liệu được
công bố đến tháng 11/2016, 27 nguồn đã được xác định. Việc cha mẹ sử
dụng điện thoại một cách thường xuyên để liên lạc làm cho họ bị phụ
thuộc vào thiết bị di động. Điều này làm tăng khả năng phá vỡ các tương
tác cha - con bởi thiết bị di động. Cha mẹ bị phân tâm bởi điện thoại di
động dẫn đến giảm tần suất tương tác và trở nên nhạy cảm với con cái của
họ hơn. Trẻ em tham gia vào các hành vi nguy hiểm trong khi cố gắng lấy
lại sự chú ý của cha mẹ. Việc sử dụng điện thoại di động có nguy cơ góp
phần gây nên các xung đột gia đình.
Có thể thấy đã có khá nhiều nghiên cứu trên thế giới về tác động của
việc sử dụng điện thoại thông minh đến đời sống của con người. Những
nghiên cứu này là những tài liệu quan trọng cho những nghiên cứu tiếp sau
về điện thoại thông minh. Tuy nhiên các nghiên cứu mang tính bao quát,
đánh giá những yếu tố ảnh hưởng trên một bình diện rộng, vì thế chưa chỉ ra
những biến đổi cụ thể đối với đối tượng riêng, trên một phương diện nhất

Nghiên cứu “Consistencies and Discrepancies in Communication
Between Parent and Teenage Children About Sexuality” trong bài báo của
Teresita María Sevilla, Juan Pablo Sanabria, Linda Teresa Orcasita,
Diana Marcela Palma Pontificia Universidad Javeriana de Cali, Colombia
cũng đã đề cập đến vấn đề gia đình là một trong những tác nhân xã hội
quan trọng trong giáo dục giới tính của trẻ ở tuổi vị thành niên. Tuy nhiên,
có những rào cản giao tiếp trong gia đình. Nghiên cứu này cũng mô tả và
tìm hiểu quá trình mà cha mẹ và trẻ vị thành niên giao tiếp về vấn đề tình
dục. [32]
Từ quan điểm xã hội học, Martine Segalen [33] tập hợp được các
kết quả nghiên cứu giao tiếp giữa cha mẹ và con cái ở khu vực Tây Âu
thông qua điện thoại di động. Con cái khi được sở hữu điện thoại di động
đã được giải phóng khỏi sự kiểm soát của cha mẹ, nhưng lại có thể liên
hệ được tại mọi thời điểm. Khi xuất hiện internet, trẻ em lại có thêm trợ thủ
để kết nối với bạn bè, chơi game hoặc tìm kiếm thông tin cho việc học hành,
đến lúc này chúng được gọi là nhóm trẻ em “tự do có giám sát”, chúng
vẫn ngồi nhà trong sự giám sát của cha mẹ nhưng thực sự internet và điện
thoại di động đã làm vỡ tung bốn bức tường hiện hữu, chúng “đi ra ngoài”
theo lối riêng của chúng. Nghiên cứu tập trung vào sự thay đổi kiểm soát
14


của cha mẹ đối với con cái khi có sự xuất hiện của điện thoại di động và
internet nhưng chưa nghiên cứu

15


sâu về vấn đề giao tiếp giữa cha mẹ và con cái thông qua điện thoại như
thế nào. Tác giả cũng chưa đi sâu vào ảnh hưởng của điện thoại thông