BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HCM

---------------------------

VŨ VĂN ĐIỆP

CHUYÊN ĐỀ 1: TỔNG QUAN
CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH
SỬ DỤNG PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN
ĐIỆN TỬ CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG
Chuyên ngành: Quản trị kinh
doanh
Mã số ngành: 62340102
TP. HỒ CHÍ MINH, tháng 12 năm
2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HCM

---------------------------

VŨ VĂN ĐIỆP

CHUYÊN ĐỀ 1: TỔNG QUAN
CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH
SỬ DỤNG PHƯƠNG THỨC THANH TOÁN
ĐIỆN TỬ CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG
Chuyên ngành: Quản trị kinh
doanh

P
G
P
G

C
ứ

Ủ
v
Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá Chuyên đề sau khi Chuyên đề đã
được báo cáo và sửa chữa (nếu có).
Chủ tịch Hội đồng đánh giá Chuyên đề


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu
trong Chuyên đề là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào
khác.
Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Chuyên đề này đã được cảm
ơn và các thông tin trích dẫn trong Chuyên đề đã được chỉ rõ nguồn gốc.

Nghiên cứu sinh thực hiện Chuyên đề

Vũ Văn Điệp


LỜI CÁM ƠN
Tác giả xin trân trọng cảm ơn tập thể lãnh đạo và các thầy, cô Trường Đại học Công
Nghệ, Khoa Quản trị Kinh doanh, Viện đào tạo Sau đại học, cũng như các cơ quan, đơn vị

TÓM TẮT
Trong chuyên đề một tác giả giới thiệu tổng quan về chuyên dề nghiên cứu và các
khái niệm, lợi ích của thanh toán điện tử, các hình thức thanh toán điện tử như: Thẻ ghi nợ,
thẻ tín dụng, thẻ thanh toán, thanh toán qua trung gian, phương thức thanh toán điện tử: Hệ
thống thanh toán trực tuyến, tiền điện tử, thẻ thông minh, ví điện tử, séc điện tử thanh toán
di động, ngân hàng trực tuyến…so sánh thanh toán điện tử với thanh toán truyền thống. Tác
giả trình bày tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến ý định sử dụng thanh
toán điện tử của người tiêu dùng. Tác giả tổng hợp xem xét, đánh giá các nghiên cứu trước
đây đã được công bố về các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng thanh toán điện tử của
người tiêu dùng trên cở sở đó xác định mà mở rộng khung lý thuyết và đưa ra mô hình đễ
xuất về các yếu tố ảnh hưởng đến ý định hành vi của người tiêu dùng trong việc sử dụng
thanh toán điện tử.


Mục lục
LỜI CAM ĐOAN ....................................................................................................................ii
LỜI CÁM ƠN .........................................................................................................................iii
ABSTRACT
.iv

...........................................................................................................................
TÓM

TẮT

................................................................................................................................ v Danh mục
các từ viết tắt..........................................................................................................ix Danh mục
hình ảnh .................................................................................................................. x Danh mục
các bảng, biểu ........................................................................................................xi Chương
1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN.................................................................................. 1


Các hình thức thanh toán điện tử ............................................................................................ 11

2.3.1.

Thẻ ghi nợ ..........................................................................................................11

2.3.2.

Thẻ tín dụng .......................................................................................................12

2.3.3.

Thẻ thanh toán ...................................................................................................13

2.3.4.

Thanh toán điện tử qua trung gian .....................................................................14

2.4.

Phương thức thanh toán điện tử .............................................................................................. 14

2.4.1.

Hệ thống thanh toán thẻ tín dụng trực tuyến .....................................................15

2.4.2.

Tiền điện tử (Digital Cash) ................................................................................15

Chương 3: CÁC LÝ THUYẾT VỀ Ý ĐỊNH HÀNH VI ....................................................... 22
3.1.

Khái niệm về ý định sử dụng dịch vụ .................................................................................... 22

3.2.

Mô hình lý thuyết hành động hợp lý (Theory of Reasoned Action: TRA) ................. 23

3.3.

Mô hình lý thuyết hành vi dự định (Theory Of Phanned Behaviour: TPB) ............... 24

3.4.

Mô hình chấp nhận công nghệ (Technology Acceptance Model: TAM) .................... 26

3.5.

Mô hình kết hợp TAM và TPB (Combined TAM and TPB: C-TAM-TPB) .............. 29

Chương 4: CÁC NGHÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THANH TOÁN ĐIỆN TỬ ................ 31
4.1. Áp dụng thanh toán điện tử ở Thái Lan (The Adoption of Electronic payment in
Thailand) .......................................................................................................................................... 31
4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Ngân hàng điện tử (Factors Influencing the
Adoption of Internet Banking) ................................................................................................... 31
4.3. Mô hình quyết định của người tiêu dùng dựa trên niềm tin trong thương mại điện tử:
Vai trò của niềm tin, rủi ro (A Trust-Based Consumer Decision Model in Electronic
Commerce: The Role of Trust, Risk, and Their Antecedents) .......................................... 32
4.4. Nghiên cứu thực nghiệm các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng thanh toán di động

dựa trên mô hình UTAUT (Analysis of acceptance factors for electronic payment
services of THAI people based on UTAUT).......................................................................... 40
4.13. Xác định các yếu tố quyết định sử dụng Ngân hàng điện tử: Một nghiên cứu về khái
niệm (Identifying Factors That Determine Intention to Use Electronic Banking: A
Conceptual Study) .........................................................................................................................
41

4.14. Điều tra thực nghiệm sự chấp nhận của người tiêu dùng về dịch vụ Ngân hàng di
động (An Empirical Investigation on Consumer Acceptance of Mobile Banking
Services) ...........................................................................................................................................
42

4.15. Phân tích nhận thức rủi ro về việc sử dụng hệ thống thanh toán điện tử củ thanh
niên (A Risk Perception Analysis on the use of Electronic Payment Systems by
Young Adult) .................................................................................................................................. 43
4.16. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng dịch vụ thanh toán di động tại
Việt Nam (An Analysis of Factors Affecting the Intention to Use Mobile Payment
Services in Vietnam) ..................................................................................................................... 44
4.17. Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng hệ thống thanh toán điện tử của
người tiêu dùng tại Indonesia (A Model of Factors Influencing Consumer’s Intention
to Use E-Payment System in Indonesia) ................................................................................. 45
4.18. Ý định tiếp tục sử dụng hệ thống thanh toán điện tử của người tiêu dùng: Mở rộng
mô hình chấp nhận công nghệ (Predicting Users’ Continuance Intention Toward Epayment System: An Extension of the Technology Acceptance Model) .......................
45

4.19. Dự đoán ý định sử dụng thanh toán di động của người tiêu dùng: Bằng chứng thực
nghiệm tại Việt Nam (Predicting Consumer Intention to Use Mobile Payment
Services: Empirical Evidence from Vietnam) .......................................................................
47


M h
T T
P he
T T
R he
C C
- o


Danh mục hình ảnh
Hình 1: Mô hình lý thuyết hành động hợp lý (TRA) .....................................................23
Hình 2: Mô hình lý thuyết hành vi dự định (TPB).........................................................25
Hình 3: Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) .............................................................27
Hình 4: Mô hình C-TAM-TPB ......................................................................................30
Hình 5: Mô hình nghiên cứu đề xuất .............................................................................57


Danh mục các bảng, biểu
Bảng 1: Tóm tắt các nghiên cứu liên quan đến thanh toán điệnt tử...............................49


1

Chương 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN
1.1.

Bối cảnh nghiên cứu
Sự bùng nổ của công nghệ thông tin và Internet đã tạo tiền đề cho thương

mại điện tử phát triển. Với tốc độ phát triển nhanh chóng trong những năm qua,

Nhiều nghiên cứu trước đây đã cho thấy những tiến bộ trong công nghệ ngân
hàng điện tử, đặc biệt là các kênh ngân hàng trực tuyến, đã tạo ra phương pháp mới
xử lý vụ ngân hàng hàng ngày, và cung cấp cho khách hàng sự linh hoạt và khả
năng tiếp cận, mà các phương pháp truyền thống đã không thể cung cấp
(Pikkarainen và cộng sự, 2004). Do đó, việc đưa các dịch vụ thanh toán điện tử vào
xã hội là một sự đổi mới rất lớn của các ngân hàng. Nghiên cứu trước đây cho thấy
sự thành công của ngân hàng điện tử không chỉ bởi ngân hàng và hỗ trợ của chính
phủ mà còn bởi sự chấp nhận của người tiêu dùng (Mols, 2000; Pikkarainen và
cộng sự, 2004; Sathye,
1999). Thay đổi tư duy và thói quen của người tiêu dùng là không dễ dàng, đặc biệt
là khi các dịch vụ có liên quan đến tiền của họ và thanh toán bằng tiền mặt vẫn là
hình thức phổ biến nhất. Những lý do chính do nhận thức khác nhau của cá nhân về
rủi ro và không chắc chắn (Pikkarainen và cộng sự, 2004), thiếu niềm tin, thiếu
thông tin (Worthington & Edwards, 2000), và thiếu nhận thức của người tiêu
dùng (Gronhaug, 1972).
1.2.

Vấn đề nghiên cứu
Tại Việt Nam, vào năm 2000 khi Internet bắt đầu được đưa vào sử dụng

chính thức, tỷ lệ sử dụng internet chỉ chiếm khoảng 3% dân số. Tuy nhiên, theo
thống kê của Bộ công thương trong năm 2014 tỷ lệ dân số sử dụng Internet đã đạt
tới 58% (Bộ công thương, 2014a). Hoạt động thương mại điện tử đã thay đổi nhanh
chóng nền kinh tế không những ở cách cung ứng sản phẩm mà còn ở thói quen tiêu
dùng. Người tiêu dùng Việt Nam đang trở nên quen dần với thương mại điện tử.
Tuy nhiên, phần lớn người tiêu dùng vẫn còn dè dặt trong việc thanh toán điện tử
trong mua sắm trực tuyến và họ vẫn chưa có sự hiểu biết rõ ràng và tin tưởng vào
công nghệ.




4

Rất nhiều các nghiên cứu đã xem xét thanh toán điện tử từ các quan điểm
chấp nhận và sử dụng (Abrazhevich, 2004; Chavosh và cộng sự, 2011; Elly &
Kavishe,
2008; Graham, 2003; Haque và cộng sự, 2009; Harris và cộng sự, 2011; Humphrey
và cộng sự, 2000; Kim và cộng sự, 2009; Lim và cộng sự, 2006; Mantel, 2000;
Mohd Saleh, 2005; Özkan và cộng sự, 2010; Patil & Shyamasundar, 2005;
Ramayah và cộng sự, 2005; Rigopoulos & Askounis, 2007; Rouibah, 2012;
Sumanjeet, 2009). Qua những nghiên cứu này, một số yếu tố quan trọng ảnh hưởng
đến nhận thức của thanh toán điện tử được đề xuất. Hataiseree (2008) nhận thấy
rằng tiền mặt và séc là phương thức thanh toán phổ biến bởi vì lợi ích của việc sử
dụng thanh toán điện tử không thuyết phục người tiêu dùng. Abrazhevich (2001)
cho rằng sự thất bại thanh toán điện tử là do thiết kế triển khai hệ thống không đáp
ứng được yêu cầu và kỳ vọng của người sử dụng, trong khi nhiều nghiên cứu xem
bảo mật và niềm tin là một trong những mối quan tâm rất quan trọng (Chellappa &
Pavlou, 2002; Fatimah và cộng sự, 2000; Friedman và cộng sự, 2000; Hoffman và
cộng sự, 1999; Kousaridas và cộng sự, 2008; Linck và cộng sự, 2006; Md Johar &
Ahmad Awalludin, 2011; Oh và cộng sự, 2006; Poon, 2008; Stroborn và cộng sự,
2004; Sumanjeet, 2009; Tsiakis
& Sthephanides, 2005; Wang và cộng sự, 2003).
Nghiên cứu về kỳ vọng của khách hàng với hệ thống thanh toán điện tử ở
Malaysia ví dụ, các yếu tố đó đã được tìm thấy chủ yếu ảnh hưởng đến nhận thức
của doanh nghiệp, quản lý dữ liệu, bảo mật và bảo mật của hệ thống thanh toán điện
tử. Hệ thống thanh toán điện tử ảnh hưởng chủ yếu bởi ba yếu tố chính đó là: chức
năng, bảo mật và an ninh (Harris, H., 2011; Maqableh, M., Samsudin, A. và Alia,
M., 2008). Trong thanh toán di động, ý định hành vi của người sử dụng bị ảnh
hưởng tích cực đến các yếu tố niềm tin (Lu, Y., Yang, S., Chau, P.Y.K. và Cao, Y.,
2011).

thanh toán điện tử của người tiêu dùng” làm đề tài nghiên của tác giả.


6

1.3.

Mục đích nghiên cứu
Chuyên đề tập trung vào mục tiêu chính là nghiên cứu tồng quan về lý
thuyết liên quan đến thanh toán điện tử, tổng hợp các nghiên cứu trước đây
về thanh toán điện tử và tổng quan các mô hình và lý thuyết về ý định hành
vi sử dụng dịch vụ như: TRA, TPB và TAM.
‒ Luận giải về cơ sở lý luận của thanh toán điện tử và ý định hành vi.
‒ Tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến ý định sử dụng thanh toán điện
tử
của người tiêu dùng.

1.4.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
‒ Đối tượng nghiên cứu: Là các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định sử dụng
phương thức thanh toán điện tử của người tiêu dùng.
‒ Phạm vi nghiên cứu : Là những người tiêu dùng sử dụng internet và tham
gia vào thương mại điện tử và sử dụng thanh toán điện tử
‒ Về nội dung : Có nhiều cách tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu quyết
đinh sử dụng phương thức thanh toán điện tử của người tiêu dùng cũng
như có nhiều nhân tố khác nhau ảnh hưởng đến ý định thanh toán điện tử
của người tiêu dùng như : Thái độ, nhận thức hữu ích, nhận thức dễ sử
dụng, chuẩn chủ quan, kiểm soát hành vi, nhận thức rủi ro, niềm tin, ý
định hành vi, ….Tác giả tập trung nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến



8

Chương 2: THANH TOÁN ĐIỆN TỬ
2.1.

Khái niệm thanh toán điện tử
Trong hai thập kỷ qua, hệ thống thanh toán điện tử (Electronic Payment

System:EPS) đã thu hút nhiều sự chú ý từ các nhà nghiên cứu và thiết kế hệ
thống thông tin do vai trò quan trọng của nó trong thương mại điện tử hiện đại.
Điều này dẫn đến các nghiên cứu và có những quan điểm khác nhau về định
nghĩa thanh toán điện tử của một số các nhà nghiên cứu. Các định nghĩa này đã
được chủ yếu là nhìn từ góc độ khác nhau, từ các học giả trong lĩnh vực kế toán
và tài chính, công nghệ kinh doanh những người trong hệ thống thông tin. Ví dụ,
Dennis (2004) định nghĩa hệ thống thanh toán điện tử như một hình thức cam
kết tài chính có liên quan đến người mua và người bán thuận tiện thông qua việc
sử dụng các thông tin liên lạc điện tử. Ngoài ra, Briggs & Brooks (2011) thanh
toán điện tử là một hình thức liên kết giữa các tổ chức, cá nhân được hỗ trợ bởi
các ngân hàng cho phép trao đổi tiền điện tử. Ở góc độ khác, Peter & Babatunde
(2012) xem hệ thống thanh toán điện tử như bất kỳ hình thức chuyển khoản qua
internet. Theo Adeoti & Osotimehin (2012), hệ thống thanh toán điện tử dùng để
chỉ một phương tiện điện tử thực hiện thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ mua
sắm trực tuyến hoặc tại các siêu thị và trung tâm mua sắm. Một định nghĩa khác
cho thấy rằng các hệ thống thanh toán điện tử là các khoản thanh toán trong môi
trường thương mại điện tử trong các hình thức trao đổi tiền thông qua các
phương tiện điện tử (Kaur & Pathak, 2015).
Thanh toán điện tử là một cách trả tiền điện tử cho hàng hóa hoặc dịch
vụ, thay vì sử dụng tiền mặt hoặc séc, trực tiếp hoặc qua đường bưu điện. Hàng

tiêu dùng thường sẽ áp dụng một dịch vụ mới chỉ khi họ có những kinh nghiệm
tương tự trước đây. Ngoài ra, tính khả thi của công nghệ về bảo mật, niềm tin,
và hiệu quả cũng sẽ ảnh hưởng đến quyết định của người sử dụng để sử dụng
thanh toán điện tử.
Hệ thống thanh toán điện tử (EPS) đề cập đến bất kỳ giao dịch thanh toán
được thực hiện bằng điện tử. Nó làm tăng tốc độ giao dịch, cải thiện thanh
khoản


10

cho các thương gia, và tăng sự hài lòng của mua sắm trực tuyến. Thanh toán
điện tử cũng làm giảm chi phí vận tải, cướp tài sản, và tiền giả (Panurach, 1996).
Các quá trình của hệ thống thanh toán điện tử (EPS) được thể hiện trong
việc thực hiện các thủ tục điện tử, chẳng hạn như: chuyển tiền giữa người tiêu
dùng và các ngân hàng, thanh toán cho mua sắm hàng hóa hoặc dịch vụ qua
internet. Ngày nay, thương mại điện tử sẽ trở thành một vấn đề quan trọng trong
lĩnh vực kinh doanh. Theo Rowley (2000), sự phát triển của các ứng dụng
thương mại điện tử có thể được xem như là trải qua bốn giai đoạn của quá trình
tiến hóa tiếp xúc, tương tác, trao đổi và cộng đồng, Vì vậy, "Đó là không có
thương mại điện tử, nếu bạn không có thể được trả tiền!" (Kannen, 2003).
Antwi, Hamza, & Bavoh (2015) quy định thanh toán điện tử như chuyển
giao của người nộp tiền yêu cầu bồi thường tiền vào một bên có thể chấp nhận
cho có lợi. Lin & Nguyen (2001) xác định thanh toán điện tử như các khoản
thanh toán thông qua nhà thanh toán bù trừ tự động, hệ thống thẻ thương mại và
chuyển khoản điện tử. Shon & Swatman (1998) xác định thanh toán điện tử như
bất kỳ trao đổi quỹ khởi xướng thông qua một kênh truyền thông điện tử. Gans
& Scheelings (1999) xác định thanh toán điện tử thực hiện thông qua các tín
hiệu điện tử liên kết trực tiếp để gửi tiền hoặc các tài khoản tín dụng.
Ngoài ra, Teoh, Chong, Lin, và Chua (2013) xem thanh toán điện tử như

minh.
2.3.

Các hình thức thanh toán điện tử
2.3.1. Thẻ ghi nợ
Thẻ ghi nợ là thẻ trả trước và còn được gọi là thẻ ATM (Automated Teller

Machine). Một cá nhân phải mở một tài khoản với ngân hàng phát hành thẻ ghi
nợ với một số ID cá nhân. Khi quá trình thanh toán được thực hiện bằng thẻ ghi
nợ (là thẻ chi tiêu dựa trên số dư tài khoản thẻ hay tài khoản tiền gửi), tiền trong
tài khoản của người mua ngay lập tức sẽ được rút ra sau khi giao dịch được ấn
định. Thuận lợi đối với người bán, họ có thể biết người mua có tiền để mua hàng


12

thực sự hay không. Còn đối với người mua, việc thanh toán sẽ được thực hiện
ngay lập tức cho từng giao dịch.
Khi thẻ master hoặc thẻ visa được lắp qua các thiết bị nó được một hệ
thống ngân hàng xác nhận mã PIN và nhận ra ngân hàng phát hành để chấp nhận
hoặc từ chối các giao dịch của người tiêu dùng khi chi vượt hạn mức tín dụng
bởi vì hệ thống từ chối bất kỳ giao dịch vượt quá số dư trong tài khoản của
mình, vì số tiền chi được ghi nợ ngay lập tức từ tài khoản của người tiêu dùng
với hầu hết các tài khoản ngân hàng mà người tiêu dùng được cấp thẻ ghi nợ
(Kaur M, 2012; Joseph P.T & S.J, 2008; Kumaga D, 2010).
Khi quá trình thanh toán được thực hiện bằng thẻ ghi nợ (là thẻ chi tiêu
dựa trên số dư tài khoản thẻ hay tài khoản tiền gửi), tiền trong tài khoản của
người mua ngay lập tức sẽ được rút ra sau khi giao dịch được ấn định. Thuận lợi
đối với người bán, họ có thể biết người mua có tiền để mua hàng thực sự hay
không. Còn đối với người mua, việc thanh toán sẽ được thực hiện ngay lập tức