ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐỖ ĐỨC THÔNG

ĐỜI SỐNG KINH TẾ, VĂN HÓA CỦA NGƯỜI PU PÉO
Ở HUYỆN ĐỒNG VĂN TỈNH HÀ GIANG
(1986 – 2012)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NHÂN VĂN

Thái Nguyên, 2014


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐỖ ĐỨC THÔNG

ĐỜI SỐNG KINH TẾ, VĂN HÓA CỦA NGƯỜI PU PÉO Ở
HUYỆN ĐỒNG VĂN TỈNH HÀ GIANG
(1986 – 2012)

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số: 60.22.03.13

LUẬN VĂN THẠC SĨ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Quế Loan

Thái Nguyên, 2014


MỤC LỤC
Trang phụ bìa

Trang


Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
Danh mục các ký tự viết tắt ................................................................................ iv
Danh mục các bảng ............................................................................................. v
MỞ

ĐẦU

............................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .......................................................................... 2
3. Mục đích đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài .............................. 3
4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu ................................................ 4
5. Đóng góp của luận văn ............................................................................... 5
6. Cấu trúc của luận văn.................................................................................. 5
Chương 1. KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI PU PÉO Ở HUYỆN ĐỒNG
VĂN, TỈNH HÀ GIANG .................................................................................. 6
1.1.Dân số và phân bố dân cư ......................................................................... 6
1.2. Nguồn gốc tộc người ............................................................................... 9
1.3. Đôi nét về huyện Đồng Văn và các xã có người Pu Péo sinh sống ...... 11
Chương 2. ĐỜI SỐNG KINH TẾ CỦA NGƯỜI PU PÉO Ở HUYỆN
ĐỒNG VĂN, TỈNH HÀ GIANG .................................................................... 21

KẾT LUẬN.......................................................................................................
86
TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................................. 89
PHỤ LỤC..........................................................................................................
94

HTN


CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

VIẾT LÀ

ĐỌC LÀ

DT

Dân tộc

ĐV

Đồng Văn

HG

Hà Giang

HN

Hà Nội



DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Trang
Biểu 1.1: Thống kê tộc người Pu Péo ở huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang tính
đến tháng 3 năm 2011. .......................................................................
8
Biểu 1.2: Danh sách các hộ Pu Péo còn nhiều khó khăn ................................. 16
Biểu 2.1: Các mặt hàng mua bán ..................................................................... 41
Biểu 2.2: Hệ thống chợ phiên ở Đồng Văn ...................................................... 43


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong quá trình hình thành và phát triển của các tộc người, kinh tế, văn
hóa là những yếu tố quan trọng có mối liên hệ mật thiết với nhau và là nền
tảng của mỗi quốc gia dân tộc.
Kinh tế là những hoạt động đầu tiên để đảm bảo cuộc sống của
con người. Trong quá

trình vận động và phát triển của mình, mỗi tộc

người đều dựa vào điều kiện đặc trưng riêng mà hình thành nên những loại
hình kinh tế đặc trưng. Bên cạnh đó vẫn có sự giao thoa, đan xen, hỗ trợ nhau
giữa các nền kinh tế trong quá trình vận động và phát triển là khá phổ biến.
Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tnh thần do con
người sáng tạo ra và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tễn trong sự
tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình, có thề
nói văn hóa đóng vai trò quan trọng cho việc định hướng một nền kinh tế vững
mạnh.

Người Pu Péo có mặt trên 300 năm ở nước ta, tuy dân số ít, nhưng tộc
người Pu Péo sớm được các nhà nghiên cứu giành nhiều sự quan tâm tm
hiểu. Các tác tác phẩm đề cập đến người Pu Péo chủ yếu là lĩnh vực văn hóa
truyền thống văn nghệ dân gian của tộc người.
Tác phẩm đề cập đến người Pu Péo sớm nhất phải kể đến là “Kiến văn
tiểu lục” của tác giả Lê Quí Đôn viết vào giữa thế kỉ XVIII. Trong tác phẩm này
người Pu Péo chỉ mới được đề cập tới đặc điểm tộc người và địa bàn cư trú.
Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu, tôi đã tiếp cận được một số
tác phẩm nghiên cứu chuyên sâu về tộc người, những tác phẩm đó đã hỗ trợ
tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện luận văn. Đó là các công trình nghiên
cứu sau:
Năm 1996, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc xuất bản cuốn “Việt Nam hình
ảnh 54 dân tộc” đã giới thiệu tổng quát về bức tranh 54 dân tộc ở nước ta
trong đó có người Pu Péo.
Cuốn “Bức tranh văn hóa các dân tộc Việt Nam “của giáo sư Nguyễn Văn
Huy do nhà xuất bản giáo dục xuất bản năm 1997 đã đề cập một số đặc điểm
cơ bản về văn hóa vật chất và văn hóa tnh thần của người Pu Péo ở Việt Nam.
Năm 2000, các tác giả Nguyễn Chí Huyên, Hoàng Hoa Toàn, Lương Văn
Bảo đã viết sách “Nguồn gốc lịch sử tộc người vùng biên giới phía bắc Việt
Nam”, trong sách đã đề cập một cách toàn diện về nguồn gốc các tộc
3


người thiểu số sống ở vùng biên giới phía bắc Việt Nam trong đó có tộc người
Pu Péo ở Hà Giang.

4


Nghiên cứu một cách khá toàn diện về người Pu Péo ở Việt Nam phải kể


Tìm hiểu được thực trạng và những biến đổi chủ yếu về đời sống kinh
tế, văn hóa của dân tộc Pu Péo ở huyện Đồng Văn tỉnh Hà Giang kể từ năm
1986 đến năm 2012.

6


3.2. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là về đời sống kinh tế và văn hóa của
người Pu Péo ở huyện Đồng Văn tỉnh Hà Giang. Trong đó nghiên cứu về đời
sống kinh tế bao gồm nghiên cứu về tập quán sản xuất trong kinh tế nông
nghiệp, khai thác nguồn lợi tự nhiên, thủ công nghiệp và trao đổi hàng hóa.
Nghiên cứu về văn hóa bao gồm những lĩnh vực trong đời sống vật chất và đời
sống tinh thần.
3.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu khái quát vị trí địa lí điều kiện tự nhiên, đặc điểm kinh tế, xã
hội, văn hóa của người Pu Péo ở huyện Đồng Văn tỉnh Hà Giang từ 1986 đến
2012, làm rõ những đổi thay trong đời sống vật chất tnh thần, xác định những
giá trị văn hóa cần bảo tồn và phát huy trong quá trình công nghiệp hóa,
hiện đại hóa đất nước.
3.4. Phạm vi nghiên cứu
Về không gian, đề tài nghiên cứu trên địa bàn huyện Đồng Văn tỉnh Hà
Giang, tập trung vào các xã có người Pu Péo sinh sống như Phố Là, Phố Cáo,
thị trấn Phố Bảng, thị trấn huyện Đồng Văn...
Về thời gian đề tài nghiên cứu đời sống kinh tế và văn hóa của người Pu
Péo từ năm 1986 cho đến năm
2012.
4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
4.1.Nguồn tư liệu

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, đề tài được
cấu trúc làm 3 chương:
Chương 1. Khái quát về người Pu Péo ở huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang.
Chương 2. Đời sống kinh tế của người Pu Péo ở huyện Đồng Văn, tỉnh
Hà Giang.
Chương 3. Đời sống văn hóa

8


ơ

9


Chương 1
KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI PU PÉO Ở HUYỆN ĐỒNG VĂN, TỈNH HÀ
GIANG
1.1.Dân số và phân bố dân cư
Người Pu Péo di cư đến huyện Đồng Văn tỉnh Hà Giang cách ngày nay
khoảng hơn 300 năm, khi đặt chân lên mảnh đất Đồng Văn, đồng bào cư trú ở
các xã Phố Là, xã Phố Cáo, Phố Bảng là chủ yếu [21].
Trước khi chiến tranh biên giới xảy ra (trước năm 1979), người Pu Péo ở
Đồng Văn khá đông. Khi chiến tranh xảy ra, phần lớn các hộ gia đình người Pu
Péo đã đi sơ tán tới các địa phương. Sau khi chiến tranh kết thúc, nhiều hộ gia
đình người Pu Péo không trở về mà định cư luôn nơi sơ tán. Tại Đồng Văn,
nhiều người có họ hàng như vậy, ví như trường hợp gia đình ông Tráng Mìn Tề
ở thôn Chúng Trải có nhiều họ hàng và người thân hiện có quê ở xã Phố Là
nhưng đã định cư từ năm 1979 ở tỉnh Tuyên Quang. Hiện nay ngay trên địa
bàn huyện Đồng Văn hay một số xã ở các huyện Yên Minh, huyện Mèo Vạc khi

Có thể nói, Pu Péo là một trong số những tộc người ở Việt Nam đang có
nguy cơ bị biến mất. Xã Phố Là là “thủ phủ” của tộc người Pu Péo mà cũng chỉ
có 24 hộ gia đình [21]. Tỉ lệ tăng dân số tự nhiên của đồng bào rất thấp.
Theo số liệu thống kê của ban dân số kế hoạch hóa gia đình tỉnh Hà Giang
trong vòng 8 năm trở lại đây, mặc dù được Nhà nước không giới hạn tỷ lệ sinh
thậm chí còn khuyến khích nhưng tộc người Pu Péo ở huyện chỉ tăng thêm 87
người [43], vì thế mà người Pu Péo được xếp vào vị trí thứ 2 trong 4 tộc
người thiểu số có dân số ít nhất ở huyện [21].
Mặc dù được coi là “cái nôi” của người Pu Péo ở nước ta, song người Pu
Péo ở huyện Đồng Văn lại sống không tập trung thành một bản riêng mà đồng
bào sống xen cư với nhiều tộc người khác. Có thể nói, đây là cơ hội để đồng
bào trao dổi, giao lưu, tiếp thu có chọn lọc những tnh hoa truyền thống của
các tộc người khác làm cho bản sắc của tộc người Pu Péo đa dạng, phong phú;
nhưng ngược lại cũng là thách thức lớn của tộc người nếu không phát huy bảo
tồn những giá trị bản sắc văn hóa truyền thống của tộc người mình thì cũng
dễ bị hòa tan vào văn hóa các tộc người khác.
Trên cao nguyên đá Đồng Văn, người Pu Péo có tổng số dân là 313
người chiếm 30% dân số người Pu Péo trong cả nước và chiếm 50% dân số
người Pu Péo ở tỉnh Hà Giang. Là 1 trong 4 tộc người có số người ít nhất (chưa
12


đến 500 người) ở huyện Đồng Văn họ cư trú tập trung ở các xã Ma Lé, Lũng
Táo, Phố Là, Phố Bảng và thị trấn Đồng Văn trong đó có xã Phố Là và thị trấn
Phố Bàng tập trung đông nhất ( xem biểu 1.1)
Biểu 1.1: Thống kê tộc người Pu Péo ở huyện Đồng Văn,
tỉnh Hà Giang tnh đến tháng 3 năm 2011.
Số
TT



4

Phố Là

132

42

5

Thị trấn phó Bảng

98

1

6

Thị trấn Đồng Văn

21

6,7

313

100

Tổng

một tộc người phát triển từ lâu và ở nội địa ý nói là ở bên phương bắc (Trung
Quốc) sau đó đã di cư đến Việt Nam có lẽ là trước cả thời Lê Quí Đôn ở thế kỉ
XVIII nhưng chưa có tài liệu nào nói tới vì vậy ngày nay chúng ta chỉ xác định
tộc người Pu Péo có mặt ở nước ta khoảng 300 năm [9, tr.394].
Huyện Đồng Văn tỉnh Hà Giang là huyện biên giới giáp với huyện Ma Ly
Pho của Trung Quốc nơi có nhiều người Pu Péo sinh sống thì việc người Pu
Péo sớm có mặt ở mảnh đất này là hiển nhiên song khó xác định chính
xác họ có mặt bao nhiêu năm, di cư đồng loạt hay lẻ tẻ. Trong cuốn “Văn
hóa người Pu Péo”, tác giả Trần Văn Ái cũng đã nhận định “chúng tôi
không loại trừ trong người Pu Péo ở Hà Giang có một bộ phận từ bên kia
biên giới di cư vào trong khoảng thời gian hai ba trăm năm nay” [2, tr.32].
Trong cuốn sách “ Các dân tộc ở Hà Giang” của nhiều tác giả cũng đã nhận
định rằng “người Pu Péo đến Việt Nam làm nhiều đợt. Một bộ phận dân tộc
này đã dến Việt Nam từ trước thế kỉ XVIII, một bộ phận đến muộn hơn
khoảng cuối thế kỉ XVIII đầu XIX có thể họ đã có mặt ở đây trước c ả người
Mông và người Lô Lô.” [8,Tr. 251].
Một minh chứng tương đối chính xác còn để lại đó chính là nội dung
khắc trên bia mộ của người Pu Péo. Trong quá trình điền dã tại một số xã Phố
Là, Phố Cáo, thị trấn Phố Bảng tác giả thấy trên bia mộ của dòng họ Củng của
gia đình ông Củng Gia Lượng ở xã Phố Là, gia đình ông Tráng Mìn Tề thôn
Chúng Trải xã Phố Là đều ghi rất rõ tổ tên của dòng họ Củng và Tráng đã từ
Phù Mặc, Quảng Nam thuộc Vân Nam Trung Quốc đi cư tới Đồng Văn được
15


300 năm.

16