LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết
quả của luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công
trình nào khác.
Tác giả

Trịnh Lê Hồng Phương


LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ vô cùng quý
báu của các tập thể và cá nhân.
Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến GS.TSKH. Nguyễn Cương, TS. Cao
Thị Thặng, người đã nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện và
hoàn thành luận án.
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, các thầy cô tổ
Lí luận và Phương pháp dạy học hóa học - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, khoa
Hoá học Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện giúp đỡ
tôi hoàn thành luận án này.
Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các giáo viên và các em học sinh tại 11
trường THPT chuyên Bến Tre – Bến Tre; Long An – Long An; Lê Quý Đôn –Bà Rịa
Vũng Tàu; Lê Hồng Phong –TPHCM; Lương Thế Vinh - Đồng Nai; Thăng Long –
Đà Lạt; Quang Trung – Bình Phước; Thoại Ngọc Hầu – An Giang; Hoàng Lê Kha –
Tây Ninh; Phan Ngọc Hiển – Cà Mau; Lê Quý Đôn – Ninh Thuận đã tạo điều kiện
thuận lợi để tôi tiến hành thực nghiệm đề tài.
Xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã động viên,
khuyến khích và hỗ trợ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Hà Nội, tháng 01 năm 2018,
Tác giả

Trịnh Lê Hồng Phương


1.4.1. Cơ sở phương pháp luận về đổi mới phương pháp dạy học theo định
hướng phát triển năng lực người học...................................................................39
1.4.2. Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề........................................................42
1.4.3. Phương pháp sử dụng bài tập hóa học.............................................................43
1.4.4. Phương pháp sử dụng thí nghiệm hóa học.....................................................44
1.5. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN TRONG D ẠY
HỌC HÓA HỌC CHO HỌC SINH LỚP 10 CHUYÊN HÓA HỌC TRƯỜNG TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN.....................................................................................................46
1.5.1. Mục đích điều tra.......................................................................................................46
1.5.2. Đối tượng điều tra.....................................................................................................46
1.5.3. Nội dung và phương pháp điều tra....................................................................46
1.5.4. Kết quả điều tra.........................................................................................................47
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1..................................................................................................52
CHƯƠNG 2. PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN CHO HỌC SINH
LỚP 10 CHUYÊN HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN KIẾN TH ỨC CƠ S Ở
HÓA HỌC CHUNG...........................................................................................................53
2.1. PHÂN TÍCH CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC LỚP 10 CHUYÊN SÂU.....................53
2.1.1. Vị trí, mục tiêu, cấu trúc, nội dung, phương pháp dạy h ọc ph ần ki ến
thức cơ sở hóa học chung của chương trình hóa học lớp 10 chuyên sâu
53
2.1.2. Phân tích nội dung phần kiến thức cơ sở hóa học chung trong sách
giáo khoa dành cho học sinh lớp 10 chuyên hóa học......................................54
2.2. KHUNG NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN CỦA HỌC SINH CHUYÊN HÓA
HỌC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN....................................................59
2.2.1. Quy trình xây dựng khung năng lực tư duy phê phán trong d ạy h ọc
hóa học của học sinh chuyên hóa học trường trung học ph ổ thông
chuyên................................................................................................................................. 59



3.2. TIẾN HÀNH THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM..................................................................124
3.2.1. Chọn đối tượng, địa bàn thực nghiệm............................................................124
3.2.2. Chọn nội dung thực nghiệm...............................................................................124
3.2.3. Quy trình thực nghiệm..........................................................................................125
3.2.4. Chọn phương pháp xử lí số liệu thực nghiệm............................................130
3.3. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM.............................................................................................132
3.3.1. Kết quả đánh giá qua bảng kiểm quan sát...................................................132
3.3.2. Kết quả đánh giá qua phiếu hỏi giáo viên....................................................137
3.3.3. Kết quả đánh giá qua phiếu tự đánh giá của học sinh............................142
3.3.4. Kết quả đánh giá qua bài kiểm tra đánh giá năng lực.............................146
TIỂU KẾT CHƯƠNG 3............................................................................................................155
KẾT LUẬN CHUNG VÀ KHUYẾN NGHỊ..................................................................156
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ
CÔNG BỐ........................................................................................................................158
TÀI LIỆU THAM KHẢO..............................................................................................159
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
STT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

NLTDPPHH
NXB
PP
PPDH
SGK
STĐ
STT
TB
TDPP
THPT
TN
TTĐ

Đọc là
Bài kiểm tra
Bài tập hóa học
Biểu hiện
Công nghệ thông tin
Đánh giá
Điểm trung bình
Giáo viên
Học sinh
Học sinh giỏi hóa học
Kế hoạch bài học
Kĩ năng
Năng lực
Năng lực tư duy phê phán
Năng lực tư duy phê phán trong dạy học hóa học
Nhà xuất bản
Phương pháp

Bảng 2.1

5

Bảng 2.2

6

Bảng 2.3

7

Bảng 3.1

8

Bảng 3.2

9

Bảng 3.3

10
11
12

Bảng 3.4
Bảng 3.5
Bảng 3.6


Bảng 3.14

21

Bảng 3.15

Tên biểu bảng
Trang
Biểu hiện của các cấp độ tư duy theo thang nhận thức
17
Bloom
Mức độ thường xuyên sử dụng các biện pháp phát triển
NLTDPP trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học
48
chung
Mức độ thường xuyên sử dụng các công cụ đánh giá
NLTDPP trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học
49
chung
Những nội dung phần kiến thức cơ sở hóa học chung có
khả năng được sử dụng để phát triển NLTDPPHH cho
57
HS chuyên hóa học trường THPT chuyên
Khung NLTDPPHH của HS chuyên hóa học trường
64
THPT chuyên
Các mức độ đánh giá NLTDPPHH của HS chuyên hóa
66
học trường THPT chuyên
Nội dung thực nghiệm sư phạm

vòng 1, vòng 2
Ý kiến đánh giá của 11 GV tham gia TNSP đối với biện
137
pháp 1
Ý kiến đánh giá của 11 GV tham gia TNSP đối với biện
138
pháp 2
Ý kiến đánh giá của 11 GV tham gia TNSP đối với biện
139


22

Bảng 3.16

23

Bảng 3.17

24

Bảng 3.18

25

Bảng 3.19

26

Bảng 3.20

Kết quả bkt tự luận của lớp TN ở thời điểm TTĐ và STĐ
đối với biện pháp 2
Kết quả bkt trắc nghiệm của lớp TN ở thời điểm TTĐ và
STĐ đối với biện pháp 3
Kết quả bkt tự luận của lớp TN ở thời điểm TTĐ và STĐ
đối với biện pháp 3

143
143
144
147
147
148
149
150
151


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
STT
1
2

Số hình
Hình 1.1
Hình 1.2

3

Hình 1.3

Quy trình xây dựng khung NLTDPPHH của HS chuyên
59
hóa học trường THPT chuyên
Đường biểu diễn kết quả 2 bkt đánh giá NLTDPPHH của
148
lớp TN ở thời điểm TTĐ và STĐ đối với biện pháp 1
Đường biểu diễn kết quả 2 bkt đánh giá NLTDPPHH của
150
lớp TN ở thời điểm TTĐ và STĐ đối với biện pháp 2
Đường biểu diễn kết quả 2 bkt đánh giá NLTDPPHH của
151
lớp TN ở thời điểm TTĐ và STĐ đối với biện pháp 3
Đường phát triển NLTDPPHH của HS lớp 10 chuyên hóa
152
học trường THPT chuyên


1
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ thế kỉ XXI đã tạo ra vô số
các sản phẩm vật chất, tinh thần chất lượng cao cho xã hội hiện đại. Điều này đòi
hỏi mỗi quốc gia phải luôn sáng tạo, thích ứng trước những chuyển biến không
ngừng của cuộc sống. Để giải quyết những thách thức đó, ngành Giáo dục và Đào
tạo cần đi đầu và đảm nhận sứ mệnh nâng cao dân trí, phát hiện và bồi dưỡng nhân
tài theo định hướng nâng cao giá trị chất xám. Nói cách khác, giáo dục không chỉ
quan tâm đến kết quả nhận thức mà cần chú trọng hơn vào quá trình đào tạo công
dân mang đầy đủ phẩm chất và năng lực của những con người thế kỉ XXI. Như vậy,
phát triển năng lực (NL), đặc biệt là các NL tư duy đang trở thành xu hướng trong
đổi mới dạy học của nhiều nước trên thế giới. Kết luận này đã được nghiên cứu và

ngữ, NL tính toán, NL tìm hiểu tự nhiên và xã hội, NL công nghệ, NL tin học, NL
thẩm mỹ, NL thể chất. Như vậy, NL tư duy là một trong những NL sẽ được Đảng và
Nhà nước quan tâm, đầu tư phát triển trong những năm học sắp tới.
Trong những năm gần đây, giáo dục phổ thông nước ta đã đạt được nhiều
thành tựu to lớn trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao với nhiều tấm huy
chương vàng trên mọi đấu trường quốc tế. Tuy nhiên, chúng ta còn tồn tại một số
hạn chế như: chú trọng việc trang bị kiến thức, kĩ năng nhiều hơn phát triển NL cho
HS năng khiếu, thời gian để HS tự tìm tòi, phản biện, đánh giá còn rất khiếm tốn.
Đa phần HS chỉ tiếp thu rồi tái hiện lại những điều GV giảng hoặc đã viết sẵn trong
SGK, người học chưa trở thành chủ thể hoạt động lĩnh hội kiến thức,...Như vậy,
NLTDPP của HS trường THPT chuyên còn rất nhiều hạn chế. Không chỉ vậy, kết
quả điều tra cơ bản cho thấy việc phát triển NLTDPP chưa được quan tâm nhiều
trong dạy học nói chung và dạy học hóa học nói riêng ở các trường THPT chuyên.
Hóa học là môn khoa học vừa lí thuyết, vừa thực nghiệm nghĩa là mọi học
thuyết, định luật, khái niệm, quan niệm,... đều xuất phát và được kiểm nghiệm từ
kết quả thực tế. Vì vậy để học tập và nghiên cứu hóa học, người học phải có những
kĩ năng: quan sát, phân tích, đánh giá, phán đoán, vận dụng hợp lí các kiến thức hóa
học để tạo ra những kết quả chính xác và khoa học. Phát triển năng lực tư duy phê
phán trong dạy học hóa học (NLTDPPHH) là một trong những giải pháp khả thi
giúp HS rèn luyện các kĩ năng trên và có cái nhìn chính xác, sâu rộng, toàn diện về
bản chất của các đối tượng hóa học.
Nội dung phần kiến thức cơ sở hóa học chung thuộc chương trình hóa học
lớp 10 chuyên sâu nghiên cứu về lí thuyết cấu tạo chất và quá trình hóa học dựa trên


3
các kết quả thực nghiệm, tính toán hóa học lượng tử cùng với đó là các giả thuyết
của các nhà khoa học dưới nhiều góc độ, khía cạnh, quan điểm khác nhau. Mỗi giả
thuyết chỉ giải quyết một số vấn đề liên quan đến cấu tạo chất hoặc quá trình hóa
học. Chính điều này, nó sẽ bộc lộ ra những điểm hạn chế nhất định trong mỗi quan

phần kiến thức cơ sở hóa học chung ở trường THPT chuyên Việt Nam.
3.2. Phát triển năng lực tư duy phê phán trong dạy học hóa học cho học
sinh lớp 10 chuyên hóa học trường trung học phổ thông chuyên
- Đề xuất khung NLTDPPHH của HS chuyên hóa học trường THPT chuyên.
- Đề xuất một số biện pháp phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên
hóa học trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học chung ở trường THPT chuyên:
Biện pháp 1: Vận dụng PPDH giải quyết vấn đề theo hướng tư duy đa chiều. Biện
pháp 2: Sử dụng bài tập hóa học. Biện pháp 3: Sử dụng thí nghiệm hóa học.
- Thiết kế và sử dụng bộ công cụ đánh giá NLTDPPHH cho HS lớp 10
chuyên hóa học trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học chung trường THPT
chuyên.
3.3. Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm sư phạm (TNSP) tại một
số trường Trung học phổ thông chuyên và xử lí số liệu thực nghiệm (TN) để đánh
giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.
4. Khách thể, đối tượng nghiên cứu
4.1. Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học
chung ở trường THPT chuyên.
4.2. Đối tượng nghiên cứu: NLTDPPHH và các biện pháp phát triển
NLTDPPHH cho HS trong dạy học hóa học (phần kiến thức cơ sở hóa học chung)
lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên.
5. Giả thuyết khoa học
Nếu xác định được các biểu hiện, các tiêu chí, chỉ báo mức độ cụ thể của
NLTDPP, xây dựng và sử dụng được bộ công cụ đánh giá phù hợp, vận dụng PPDH
giải quyết vấn đề theo hướng tư duy đa chiều, sử dụng bài tập hóa học, sử dụng thí
nghiệm hóa học một cách linh hoạt, hiệu quả thì sẽ phát triển được NLTDPPHH
cho HS lớp 10 chuyên hóa học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở
trường THPT chuyên.
6. Phương pháp nghiên cứu
Sử dụng phối hợp các phương pháp sau:


- Hệ thống hóa và làm rõ một số vấn đề lí luận và thực tiễn làm cơ sở để phát
triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên. Đánh giá
thực trạng phát triển NLTDPPHH trong dạy học hóa học ở trường THPT chuyên.


6
- Đề xuất nguyên tắc, quy trình chung để phát triển NLTDPPHH cho HS lớp
10 chuyên hóa học.
- Xác định các biểu hiện, tiêu chí và chỉ báo mức độ phát triển của
NLTDPPHH cho HS chuyên hóa học.
- Thiết kế và sử dụng bộ công cụ đánh giá NLTDPPHH trong dạy học phần
kiến thức cơ sở hóa học chung thuộc chương trình hóa học lớp 10 chuyên sâu.
- Đề xuất 3 biện pháp phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học,
đó là: vận dụng PPDH giải quyết vấn đề theo hướng tư duy đa chiều, sử dụng bài
tập hóa học, sử dụng thí nghiệm hóa học.
9. Cấu trúc luận án
Ngoài các phần mở đầu, kết luận chung và khuyến nghị, tài liệu tham khảo
và phụ lục, luận án có 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc phát triển năng lực tư duy phê
phán cho học sinh trong dạy học hóa học lớp 10 chuyên hóa học trường THPT
chuyên (46 trang).
Chương 2: Phát triển năng lực tư duy phê phán cho học sinh lớp 10 chuyên
hóa học trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học chung (69 trang).
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm (32 trang).


7

CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN

như sau:
b. Giai đoạn phát triển (1970 – 1982)
Giai đoạn này chú trọng vào nghiên cứu lý luận học và triết học, cũng như
tương quan giữa ngôn ngữ và luận lý. Mở đầu cho kỉ nguyên này là các công trình
khoa học nghiên cứu về lí thuyết “Siêu nhận thức” với các học giả nổi tiếng:
Flavell J.H., Wellman H.M. (Mỹ), Wilson J. (Úc); A. Brown, Tobias, Everon, (Anh
Quốc). Lí thuyết này đã mang đến một quan điểm dạy học hiệu quả, phát huy tối đa
TDPP của người học, góp phần quan trọng vào giai đoạn chuyển dần từ hình thức
đào tạo sang tự đào tạo. Theo H.M. Wellman, siêu nhận thức là tư duy về tư duy hay
nhận thức về nhận thức của mỗi người [117, tr.63]. Trên cơ sở đó, J.Wilson (1982)
đã xây dựng mô hình siêu nhận thức qua ba giai đoạn kế tiếp nhau gồm: nhận biết
(awareness), đánh giá (evaluation), điều chỉnh (regulation) theo kiểu tự phê bình, tự
đánh giá, tự thay đổi trong quá trình học tập [118, tr.54]. Giai đoạn này như một
luồng gió mới trong việc nhận thức và xây dựng lí thuyết về TDPP, nó đã góp phần
quan trọng để các nhà giáo dục sau này khai thác và xây dựng các chiến lược phát
triển TDPP trong thời đại mới.
Hạn chế của giai đoạn này là họ chủ yếu chú trọng vào việc phân tích các lí
luận, quan điểm về TDPP mà không đưa ra bất kì một quy trình phát triển cụ thể
hay phương pháp đánh giá rõ ràng, chi tiết để người học có cơ hội rèn luyện kĩ năng
TDPP. Mặc dù giai đoạn này chưa đạt được nhiều thành công như mong đợi ban
đầu nhưng nó vẫn được xem là viên gạch đầu tiên của quá trình nghiên cứu và ứng
dụng tư duy phê phán.
c. Giai đoạn hưng thịnh (1980-1995)
Sau khi phân tích được những khiếm khuyết của giai đoạn thứ nhất, một số
nhà nghiên cứu đã đề nghị thay đổi phương thức phát triển theo kiểu tích hợp nội
dung TDPP vào trong dạy học bộ môn cho mọi cấp học. Điển hình như:
- Tại Mĩ (1990), Bộ Giáo dục đã thành lập Ủy ban thư kí về rèn luyện các
năng lực cần thiết (The secretary’s commission on achieving necessary competency
–SCANC). Ủy ban này đã đưa vào sử dụng mô hình “Học tập bằng tìm tòi, tra cứu
thông tin (Inquiry-based Learning: IBL)” [97]. Đây là hình thức học tập tự điều

for Supervision and Curriculum Development -ASCD) của Hoa Kỳ [98]. Các công
trình này nêu bật vai trò, cách thức vận dụng các PPDH để phát triển toàn diện các
NL cần thiết, đặc biệt NLTDPP cho HS trường phổ thông. Sẽ thật là thiếu sót khi
không nhắc đến cuốn sách “Đa trí tuệ trong lớp học” (Multiple intelligences in the


10
classroom) [85] của Thomas Armstrong (2007). Tác giả đã tập hợp các tiềm năng
của con người vào trong 8 loại "trí tuệ". Từ đó, tác giả đã đưa ra các cách thức sử
dụng PPDH để khai thác tối đa tiềm năng trí tuệ của con người đặc biệt là TDPP.
Theo tác giả, muốn đạt được hiệu quả cao trong việc phát triển TDPP thì quá trình
dạy học phải luôn gắn liền với hoạt động "giải quyết vấn đề và sáng tạo” của người
học, có như vậy quá trình nhận thức mới thực sự trở nên trọn vẹn và toàn diện.
Tất cả công trình trên đã giới thiệu nhiều kiến thức mới mẻ nhưng rất gần gũi
và dễ vận dụng. Không những vậy, các tác giả cho rằng nhà trường sẽ là nơi tạo
điều kiện, khơi gợi tiềm năng phê phán và sáng tạo của người học theo các hướng
khác nhau. Mặc dù vậy, chưa thể coi vấn đề nghiên cứu phát triển NLTDPP cho
người học đã hoàn thiện. Bởi vì, phần lớn các công trình này chỉ gồm những bài
viết, quan điểm cá nhân tập hợp lại cũng như là “một số thử nghiệm” hay “ý kiến
ban đầu”. Việc nghiên cứu vấn đề này thiếu hẳn một cơ sở thực tiễn cho việc lựa
chọn các PPDH cũng như cách thức tổ chức dạy học để phát triển NLTDPP.
Trong khi đó ở các nước phương Đông nói chung và các nước châu Á nói
riêng, thông qua tài liệu của tổ chức Unesco: Life skills the bridge to human
capabilities [114] đã cho người đọc thấy được bức tranh toàn diện, rõ nét về vấn đề
hình thành và phát triển NLTDPP cho người học. Cụ thể như chương trình giáo dục
phổ thông của Singapore (2012) [122] đã xác định nguyên tắc phát triển TDPP
(Critical Thinking) là tạo điều kiện HS suy luận và đưa ra các kết quả hợp lí; biết
cách phê phán, phản biện, bảo vệ ý tưởng của mình; có tính tò mò và sáng tạo; biết
cách quản lí và giải quyết những vấn đề phức tạp. Theo đó, GV có vai trò quan
trọng trong việc thiết kế, tổ chức các hoạt động dạy học theo hướng phát triển

bản thân, kĩ năng quản lí thời gian, kĩ năng quản lí cảm xúc,... [73]. Điều đó cho
thấy, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã quan tâm đến việc phát triển NL từ rất sớm. Tuy
nhiên các đề tài nghiên cứu liên quan đến vấn đề này còn khá ít, chủ yếu mang tính
thăm dò, thử nghiệm.
Trong giai đoạn từ những ngày đầu hội nhập quốc tế 1995 đến khi Luật giáo
dục 2005 ra đời thì một số dự án liên quan đến phát triển TDPP người học thông
qua giáo dục kĩ năng sống đã được triển khai ở một số tỉnh, thành phố. Các dự án
này cũng chỉ mang tính “thử nghiệm”, tuy nhiên nó được thực hiện một cách quy
mô, có chọn lọc, toàn diện hơn so với các đề tài trước năm 1995. Điều quan trọng
hơn, các dự án đó đóng vai trò cơ sở thực tiễn để các nhà khoa học nghiên cứu
nhiều hơn vấn đề phát triển NL. Nổi bật trong số đó có Nguyễn Cảnh Toàn (1995)
với cuốn sách “Quá trình dạy và tự học” [90], tác giả đã xây dựng nhiều lí luận liên


12
quan đến vấn đề học và tự học, từ đó “chu trình tự học” nổi tiếng của tác giả được
ra đời. Có thể nói cuốn sách như là một cơ sở khoa học vững chắc giúp các nhà
nghiên cứu cũng như giáo viên vận dụng linh hoạt, sáng tạo các phương pháp dạy
học tích cực nhằm mục đích khai thác, phát triển ở dạng tiềm ẩn bên trong người
học như là: tư duy độc lập, tư duy sáng tạo, tư duy phê phán.
Cũng trong giai đoạn này, Thủ tướng Chính phủ (1995) cũng đã có Quyết
định 1363/TTg về việc “Đưa nội dung giáo dục môi trường vào hệ thống giáo dục
quốc dân” [86] đây có thể xem như một động thái quan tâm đến việc phát triển
TDPP người học của Đảng và Nhà nước. Nội dung văn bản này đề cập đến việc
trang bị những năng lực xã hội cần thiết để đáp ứng trước những thay đổi của môi
trường sống xung quanh. Trước đó có các chỉ thị số 10/GD&ĐT (1995) và số
24/CT&GD (1995) của Bộ Giáo dục và Đào tạo về công tác phòng chống
HIV/AIDS [10] hay tăng cường công tác phòng chống ma túy tại trường học. Đây
cũng là hướng đề cập đến vấn đề phát triển TDPP thông qua việc rèn luyện một số
kĩ năng cơ bản như: kĩ năng bài trừ, kĩ năng lên án, kĩ năng phê phán,.. cái xấu.Trên

nghiên cứu một cách sâu sắc dưới dạng là các công trình khoa học. Tác giả Hà Thị
Đức đã nhận xét như sau: “Vào những thập niên cuối của thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI
trên thế giới và ở nước ta đã và đang diễn ra một cuộc cách mạng về phương pháp
dạy học mà bản chất của cuộc cách mạng đó là chuyển từ phương pháp truyền tin
sang phương pháp tổ chức, điều khiển và tự tổ chức, tự điều khiển để người học tự
mình chiếm lĩnh nội dung học vấn bằng chính hành động và thao tác của người
học” [34]. Như vậy có thể thấy rằng, việc đổi mới PPDH theo hướng phát triển NL
người học sẽ trở thành xu hướng chung ở nước ta trong những năm gần đây và sau
này. Tuy nhiên, các giải pháp theo hướng đổi mới PPDH chỉ là “chất xúc tác”, có
vai trò như những “viên gạch đầu tiên” đặt nền móng cho quá trình hoàn thiện hóa
cơ sở lí luận về NL của HS phổ thông. Suy cho cùng, việc phát triển NL nói chung
và NLTDPP nói riêng phải được xem xét dưới nhiều góc độ, phương diện và khía
cạnh khác nhau.
Bên cạnh đó, người đọc chưa thấy được những phân tích sâu sắc để nhận
thức rõ vai trò của từng PPDH đối với việc phát triển NLTDPP, điều này gây không
ít khó khăn cho GV trong việc vận dụng cũng như định hướng phát triển NL cho
HS. Để giải quyết vấn đề trên, tác giả Trần Bá Hoành (2010) đã xác định tương đối
đầy đủ và khoa học về khái niệm “phát triển năng lực người học” trên cơ sở phân
tích, đánh giá mức độ ảnh hưởng từ các yếu tố chủ quan lẫn khách quan, cũng như
các thành phần tham gia quá trình dạy học đến sự phát triển NL người học. Từ đó,


14
tác giả đã cho rằng “Phát triển năng lực của HS đồng nghĩa với việc giáo viên gắn
học tập với cuộc sống hằng ngày, thường xuyên sử dụng dạy học tình huống nhằm
giúp HS tập dượt vào các tình huống thực tế. Bên cạnh đó, phải giáo dục cho HS
không vội vã bằng lòng với giải pháp đầu tiên được đề xuất, không suy nghĩ cứng
nhắc theo những quy tắc lí thuyết đã học trước đó, không máy móc vận dụng những
mô hình hành động đã gặp trong sách vở để ứng xử trước tình huống mới" [46,
tr.56]. Quan niệm trên đã dần được thể hiện rõ hơn trong phương châm “Đổi mới

kĩ thuật thông qua dạy học môn Hóa học hữu cơ, đó là: Sử dụng PPDH theo hợp
đồng, sử dụng PPDH theo dự án, sử dụng PP dạy thực hành hoá học theo Spickler,
sử dụng kĩ thuật sơ đồ tư duy.
Nhìn chung các công trình khoa học trên đã khẳng định tầm quan trọng,
vai trò của việc phát triển một số thành phần của NLTDPP trong dạy học hóa học
trên cơ sở nghiên cứu cấu trúc, đặc điểm, mức độ biểu hiện của NLST. Từ đó,
các tác giả đề xuất một số biện pháp theo các hướng sau: (1) sử dụng các PPDH
và kĩ thuật dạy học tích cực; (2) kết hợp phương tiện trực quan với các PPDH
tích cực trong dạy học hóa học; (3) sử dụng hệ thống bài tập hóa học. Theo
chúng tôi, đây là những công trình khoa học có giá trị lớn về mặt lí luận cũng
như thực tiễn, làm cơ sở khoa học để các nhà giáo dục học khác nghiên cứu sâu
hơn. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu của các tác giả chủ yếu tập trung vào phát
triển các NL tư duy như: NL tư duy độc lập, NL tư duy sáng tạo…, đây là một
trong những năng lực cần thiết của con người hiện đại. Tuy nhiên trong điều kiện
dạy học hiện nay, nhiệm vụ của người dạy và nhà nghiên cứu là phải giúp HS
lĩnh hội kiến thức một cách chính xác, trọn vẹn, sâu sắc nghĩa là bên cạnh chú
trọng việc phát triển các NL trên thì cần quan tâm nhiều hơn đến vấn đề phát
triển NLTDPP. Có như vậy, quá trình nhận thức của người học mới được xem là
trọn vẹn và toàn diện, không những vậy người dạy sẽ dễ dàng nhận thấy sự tiến
bộ, sự cố gắng của người học trong một giai đoạn nhất định, từ đó đưa ra cách
thức tổ chức dạy học phù hợp với từng đối tượng HS.
Từ việc nghiên cứu lịch sử vấn đề, chúng tôi nhận thấy đã đến lúc phải đổi
mới một cách cơ bản việc phát triển NL cho HS phổ thông. Trong đó chú trọng
phát triển NLTDPP, ngoài ra cần phải xác định lại thành phần, mức độ phát triển,
thang đánh giá của năng lực này một cách khoa học, khả thi. Bên cạnh đó việc
xây dựng quy trình cũng như đề xuất các biện pháp phát triển NL phải dựa trên