BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI
-------------------------

BÙI THỊ NGỌC

PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH
NHÀ NƯỚC CỦA TỈNH HÀ NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ


Hà Nội, năm 2018
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI
-------------------------

BÙI THỊ NGỌC

PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH
NHÀ NƯỚC CỦA TỈNH HÀ NAM

Chuyên ngành

: Quản lý kinh tế

Mã số

: 60340410

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

tôi hoàn thành khóa học.
Đặc biệt tôi vô cùng trân trọng biết ơn PGS.TS. Nguyễn Thị Bích Loan, giáo
viên hướng dẫn đã tận tình giúp đỡ tôi để hoàn thành luận văn này.
Song song với sự cố gắng của bản thân trong việc đầu tư thời gian và công sức
nghiên cứu hoàn thành luận văn, nhưng chắc chắn không thể tránh khỏi những
khiếm khuyết, kính mong các thầy giáo, cô giáo và các bạn đọc thông cảm.
Xin trân trọng cám ơn!
Hà Nội, ngày 10 tháng 4 năm 2018
Tác giả luận văn

Bùi Thị Ngọc


6
MỤC LỤC


7

DANH MỤC BẢNG BIỂU


8
DANH MỤC HÌNH VẼ

Hình 2.1.Thu từ thuế, phí tỉnh Hà Nam giai đoạn 2011-2016
Hình 2.2. Thu tiền sử dụng đất giai đoạn 2011-2016 tỉnh Hà Nam
Hình 2.3. Trình độ năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý ngân sách nhà nước của
tỉnh Hà Nam năm 2016
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT


5

NSTW

Ngân sách trung ương

6

NSĐP

Ngân sách địa phương

7

TNDN

Thu nhập doanh nghiệp

8

UBND

Ủy ban nhân dân

9

XDCB

Xây dựng cơ bản

ương, vì vậy trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội tỉnh đã gặp không ít khó khăn.
Cùng với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, những năm gần đây Hà Nam đã


10
đẩy mạnh công tác phát triển các khu công nghiệp, cụm tiểu thủ công nghiệp, thu
hút các doanh nghiệp trong và ngoài nước về đầu tư tại tỉnh để tạo nguồn thu cho
ngân sách của tỉnh, giúp cho tỉnh chủ động trong việc điều hành các nhiệm vụ kinh
tế, chính trị xã hội. Việc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là việc cần thiết bởi
lẽ việc phân cấp sẽ giúp cho các cấp chính quyền trong tỉnh tăng tính chủ động, tích
cực hơn trước: cơ chế phân cấp sẽ khuyến khích các địa phương phấn đấu tăng thu
ngân sách để có nguồn chi; phân cấp ngân sách góp phần tăng cường trách nhiệm và
nâng cao vai trò của chính quyền địa phương.
Phân cấp ngân sách là một quá trình khó khăn, phức tạp, chịu sự tác động của
nhiều yếu tố. Phân cấp quản lý ngân sách giai đoạn 2011-2016 ở tỉnh Hà Nam đã
đảm bảo ban hành các văn bản quản lý ngân sách đúng thẩm quyền được giao, đồng
thời đảm bảo được vai trò chủ đạo của ngân sách tỉnh trong phân cấp nguồn lực.
Tuy nhiên, việc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước vẫn còn nhiều bất cập như: sự
đồng bộ giữa phân cấp quản lý kinh tế với phân cấp quản lý ngân sách; tính chủ
động, độc lập cho các cấp trong việc quản lý nguồn thu, chi của các cấp huyện, xã;
quy trình phê duyệt và việc kiểm tra, giám sát… Điều này cho thấy cần phải có
đánh giá một cách khách quan toàn diện thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà
nước của tỉnh Hà Nam trong thời gian vừa qua, chỉ ra những hạn chế tồn tại để có
được những giải pháp đúng đắn nhằm hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách tỉnh
Hà Nam trong thời gian tới. Do đó, em đã chọn đề tài “Phân cấp quản lý ngân
sách nhà nước của tỉnh Hà Nam" làm luận văn tốt nghiệp.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài
Hiện nay đã có một số đề tài nghiên cứu về phân cấp quản lý NSNN trên
nhiều góc độ khác nhau như:
Tô Thiện Hiền (2012), “Nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước tỉnh

phương, thực hiện nghiêm kỷ luật tài khoá.
Hoàng Tiểu Vân (2014), “Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại địa bàn
tỉnh Nam Định”, Luận văn thạc sĩ, Đại học quốc gia Hà Nội. Tác giả thông qua việc
phân tích đánh giá thực trạng phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi NSNN trên địa
bàn tỉnh Nam Định đã đề xuất quan điểm, các giải pháp nhằm xây dựng khung lý


12
luận cơ bản, cần thiết về phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi phù hợp với điều kiện
kinh tế, xã hội của địa phương.
Hoàng Lê Dung (2014), “Hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách địa phương
ở tỉnh Ninh Bình”, Luận văn thạc sĩ, Đại học Kinh tế - Đại học quốc gia Hà Nội.
Tác giả đã nghiên cứu một cách toàn diện, trên cơ sở khoa học về thực trạng phân
cấp quản lý ngân sách địa phương trên địa bàn tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2010-2013.
Đồng thời đề ra phương hướng, mục tiêu, đặc biệt là hệ thống các giải pháp vừa có
tính cấp bách trước mắt, vừa có tính chiến lược lâu dài nhằm đẩy mạnh phân cấp
quản lý ngân sách nhà nước giữa chính quyền địa phương các cấp, phát huy tính
năng động, sáng tạo, quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương
trên cơ sở phân định rõ cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của mỗi cấp trong
bộ máy chính quyền Nhà nước.
Vũ Thị Thu Giang (2016), "Quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyện Tứ Kỳ,
tỉnh Hải Dương", Luận văn thạc sỹ, Trường Đại học Thương mại. Tác giả đã hệ
thống hóa những vấn đề lý luận về chi ngân sách nhà nước và hiệu quả quản lý chi
ngân sách nhà nước. Làm rõ vai trò, nội dung, các nhân tố tác động đến hiệu quả
quản lý chi ngân sách nhà nước. Phân tích, đánh giá thực trạng hiệu quả quản lý chi
ngân sách nhà nước tỉnh Hải Dương. Từ đó tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm
nâng cao hiệu quả quản lý chi NSNN và vai trò, trách nhiệm trong quản lý, sử dụng
NSNN của các cơ quan chuyên môn và các đơn vị thụ hưởng ngân sách trên địa bàn
tỉnh Hải Dương, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội và tăng cường hội nhập
quốc tế của địa phương.

* Mục đích nghiên cứu: Đề tài đề xuất giải pháp hoàn thiện phân cấp quản lý
ngân sách của tỉnh Hà Nam, góp phần phát triển kinh tế, xã hội của Tỉnh.
* Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Hệ thống hoá một số lý luận cơ bản về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước.
- Đánh giá thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Hà Nam,
chỉ ra thành công, tồn tại và nguyên nhân thực trạng.
- Đề xuất giải pháp hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước của tỉnh
Hà Nam đến năm 2020.


14
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
* Đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu vấn đề phân cấp quản lý
ngân sách nhà nước của tỉnh Hà Nam.
* Phạm vi nghiên cứu:
- Phạm vi không gian: Nghiên cứu về việc thực hiện phân cấp quản lý ngân
sách nhà nước của tỉnh Hà Nam.
- Phạm vi thời gian: Đề tài nghiên cứu thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà
nước tỉnh Hà Nam từ năm 2011 đến năm 2016, đề xuất giải pháp đến năm 2020.
- Phạm vi nội dung: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, phân tích thực trạng phân
cấp quản lý ngân sách nhà nước của tỉnh Hà Nam, luận văn đề xuất giải pháp hoàn
thiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước của Tỉnh. Thực trạng hệ thống ngân
sách nhà nước ở Việt Nam gồm 2 cấp: ngân sách trung ương và ngân sách địa
phương. Trong phạm vi nghiên cứu, đề tài tập trung nghiên cứu phân cấp quản lý
ngân sách nhà nước ở cấp địa phương (phân cấp giữa các cấp tỉnh, huyện, xã).
5. Phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp thu thập dữ liệu
Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Đề tài sử dụng thông tin thứ cấp, được
thu thập chủ yếu từ các quy định của cơ quan Nhà nước ở Trung ương gồm: các văn
bản luật, nghị định, thông tư quy định, hướng dẫn về công tác quản lý ngân sách,

lọc, sắp xếp theo thứ tự ưu tiên liên quan đến đề tài. Các công cụ và kỹ thuật tính
toán được xử lý trên chương trình Excel.
Phương pháp thống kê mô tả
Trên cơ sở các tài liệu, số liệu thu thập được, tác giả tiến hành phân loại, sử
dụng phần mềm excel xử lý thống kê, lập thành các bảng, biểu để phân tích.
Các dữ liệu về tình hình phân cấp quản lý ngân sách ở tỉnh Hà Nam giai đoạn
2011 - 2016 được chia theo các nhóm về quản lý nguồn thu, quản lý nhiệm vụ chi
giữa các cấp quản lý ngân sách từ tỉnh đến huyện và xã, làm cơ sở cho sự phân tích,
đánh giá thực trạng vấn đề nghiên cứu.
Phương pháp phân tích - tổng hợp
Phương pháp phân tích được sử dụng chủ yếu để thực hiện phân tích tình hình,
hiện trạng phân cấp quản lý NSNN tại tỉnh Hà Nam, đồng thời, phân tích các yếu tố
ảnh hưởng đến phân cấp quản lý NSNN ở tỉnh Hà Nam.


16
Phương pháp tổng hợp thực hiện kết hợp kết quả của phân tích với nhau thành
một chỉnh thể hoàn chỉnh, thống nhất: Sau khi phân tích kinh nghiệm của tỉnh Nam
Định và Ninh Bình, luận văn tổng hợp và rút ra bài học kinh nghiệm cho tỉnh Hà
Nam về phân cấp quản lý NSNN. Và từ thực trạng phân cấp quản lý NSNN ở Hà
Nam, luận văn khái quát thành những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân trong việc
phân cấp quản lý NSNN của địa phương. Cuối cùng, luận văn đưa ra những giải
pháp đẩy mạnh phân cấp quản lý NSNN cho tỉnh Hà Nam đến năm 2020 từ những
hạn chế và nguyên nhân đã tổng hợp được từ chương 2.
Phương pháp so sánh
Phương pháp so sánh được sử dụng trong quá trình phân tích, đánh giá thực
trạng phân cấp quản lý NSNN tỉnh Hà Nam. Tiến hành so sánh quá trình thực hiện
nhiệm vụ quản lý thu và chi ngân sách của các cấp chính quyền trong tỉnh theo giai
đoạn nghiên cứu (2011 – 2016), so sánh kết quả thực hiện quản lý ngân sách giữa
các cấp chính quyền tỉnh. Việc so sánh cho thấy những biến động về tình hình thu, chi

Hà Nam.


18
CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TẾ
VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
1.1. Khái niệm và các nguyên tắc phân cấp quản lý ngân sách nhà nước
1.1.1. Khái niệm
1.1.1.1. Ngân sách nhà nước
Ngân sách nhà nước (NSNN) là một phạm trù kinh tế, lịch sử gắn liền với sự
hình thành và phát triển của Nhà nước và hàng hóa - tiền tệ. Nhà nước với tư cách
là cơ quan quyền lực thực hiện duy trì và phát triển xã hội, quy định các khoản thu
chi của Nhà nước nhằm mục đích đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng của
Nhà nước. Thuật ngữ “Ngân sách Nhà nước” được sử dụng rộng rãi trong đời sống
kinh tế, xã hội của mọi quốc gia. Song, quan điểm về NSNN chưa được thống nhất.
Trải qua nhiều giai đoạn phát triển của xã hội, khái niệm NSNN đã được đề cập
dưới các góc độ khác nhau.
Theo Philip E.Taylor (1963): “Ngân sách là chương trình tài chính chủ yếu của
Chính phủ. Tài liệu này tập trung các dữ liệu thu và chi trong khoảng thời gian của
tài khóa, bao hàm các chương trình hoạt động phải thực hiện và các phương tiện tài
trợ các hoạt động ấy”.
Ở Việt Nam, theo Khoản 14 Điều 4 Luật Ngân sách nhà nước 2015 (số
83/2015/QH13 do Quốc hội thông qua ngày 25/6/2015), “Ngân sách Nhà nước là
toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một
khoảng thời gian nhất định do cơ quan có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực
hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Theo giáo trình Tài chính tiền tệ của Học viện Tài chính (2011): “NSNN phản
ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử
dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các
nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở

trong quá trình tổ chức huy động, quản lý các nguồn thu và thực hiện nhiệm vụ chi
của mỗi cấp ngân sách.
Ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, hệ thống NSNN được tổ chức phù hợp
với hệ thống chính quyền nhà nước. Ở Việt Nam,hệ thống chính quyền nhà
nướcđược tổ chức thành nhiều cấp, gồm chính quyền trung ương và các cấp chính


20
quyền địa phương (cấp tỉnh và tương đương, cấp huyện và tương đương, cấp xã và
tương đương). Mỗi cấp chính quyền đều được phân giao những nhiệm vụ nhất định.
Để thực hiện những nhiệm vụ đó, mỗi cấp lại được phân giao những quyền hạn cụ
thể về nhân sự, kinh tế, hành chính và ngân sách.
Từ việc hình thành hệ thống ngân sách nhà nước gồm nhiều cấp thì việc phân
cấp ngân sách nhà nước là một tất yếu khách quan. Có thể hiểu về phân cấp quản lý
NSNN như sau:
Phân cấp quản lý ngân sách là việc phân định phạm vi trách nhiệm, thẩm
quyền của các cấp chính quyền nhà nước từ trung ương tới các địa phương trong
quá trình tổ chức tạo lập và sử dụng NSNN phục vụ cho việc thực thi các chức năng
nhiệm vụ của nhà nước.
Hệ thống NSNN ở Việt Nam gồm 2 cấp: Ngân sách trung ương và ngân sách
địa phương. Phân cấp ngân sách cấp trung ương đó là việc phân định phạm vi, trách
nhiệm, thẩm quyền của cấp chính quyền nhà nước từ trung ương tới địa phương để
giúp các địa phương thực hiện các nhiệm vụ chính trị của nhà nước.
Ngân sách địa phương bao gồm cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã. Do sự khác biệt
khá lớn giữa các địa phương về nguồn lực và trình độ khả năng quản lý nên nhà
nước thực hiện phân cấp ngân sách cho địa phương để địa phương chủ động quản
lý, trong đó, vị trí vài trò của chính quyền cấp tỉnh trong quản lý và điều hành ngân
sách ở địa phương là rất quan trọng. Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước cấp địa
phương chính là việc phân định phạm vi trách nhiệm, thẩm quyền giữa các cấp
chính quyền địa phương từ tỉnh đến huyện, xã trong hoạt động quản lý NSNN của

vị hành chính trên địa bàn.
Thứ hai, phân cấp ngân sách đảm bảo vai trò chủ đạo của ngân sách cấp tỉnh
trong hệ thống ngân sách địa phương.
Cơ sở của nguyên tắc này xuất phát từ vị trí quan trọng của chính quyền cấp
tỉnh trong quản lý hành chính - kinh tế, xã hội giữa các cấp chính quyền ở địa
phương. Ngân sách tỉnh phải thực hiện các nhiệm vụ lớn, quan trọng và lớn hơn
chính quyền cấp dưới. Để thực hiện nhiệm vụ, cấp tỉnh cần có trong tay nguồn lực
tài chính nhất định để bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chi tác động đến quá trình
phát triển kinh - tế xã hội tỉnh, đảm bảo quốc phòng an ninh và hỗ trợ các địa


22
phương chưa cân đối được thu, chi ngân sách. Do đó ngân sách tỉnh thực hiện thu
các khoản thu tập trung, có tỷ trọng lớn trên địa bàn tỉnh và đảm nhiệm các nhiệm
vụ chi lớn được phân cấp.
Thứ ba, ngân sách địa phương được phân cấp nguồn thu bảo đảm chủ động
thực hiện những nhiệm vụ chi được giao.
Khi phân cấp nguồn thu, ngân sách các cấp chính quyền địa phương phải nâng
cao tính chủ động sáng tạo trong việc phân bổ, khai thác tiềm năng thế mạnh của
địa phương, chú trọng khả năng đáp ứng nhu cầu chi tại chỗ, khuyến khích khai
thác thu và phải phù hợp với điều kiện, đặc điểm của từng vùng. Nguồn thu gắn liền
với vai trò quản lý của cấp chính quyền nào thì phân cấp cho ngân sách cấp chính
quyền đó. Phân cấp tối đa nguồn thu trên địa bàn để bảo đảm chủ động thực hiện
nhiệm vụ chi được giao, hạn chế bổ sung từ ngân sách cấp trên.
Thứ tư, nhiệm vụ chi thuộc ngân sách cấp nào do ngân sách cấp đó bảo đảm
Việc ban hành và thực hiện chính sách, chế độ mới làm tăng chi ngân sách
phải có giải pháp bảo đảm nguồn tài chính, phù hợp với khả năng cân đối của ngân
sách từng cấp. Việc quyết định đầu tư các chương trình, dự án sử dụng vốn ngân
sách phải bảo đảm trong phạm vi ngân sách theo phân cấp. Không được dùng ngân
sách của cấp này để chi cho nhiệm vụ chi của cấp khác. Trường hợp cơ quan quản

quyền giao;
+ Hỗ trợ thực hiện các mục tiêu, công trình, dự án có ý nghĩa lớn đối với yêu
cầu phát triển kinh tế, xã hội của địa phương, nằm trong quy hoạch và đã được cấp
có thẩm quyền phê duyệt theo đúng quy định của pháp luật về quản lý đầu tư và xây
dựng, ngân sách cấp dưới đã bố trí chi nhưng chưa đủ nguồn, mức hỗ trợ theo
phương án được cấp thẩm quyền phê duyệt.
+ Hỗ trợ một phần để xử lý khó khăn đột xuất: khắc phục thiên tai, hoả hoạn,
tai nạn trên diện rộng với mức độ nghiêm trọng, sau khi ngân sách cấp dưới đã sử
dụng dự phòng, một phần quỹ dự trữ tài chính của địa phương nhưng chưa đáp ứng
được nhu cầu.
+ Hỗ trợ thực hiện một số nhiệm vụ cần thiết, cấp bách khác, mức bổ sung
theo quyết định của cấp có thẩm quyền.
Số bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới được
xác định theo nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ ngân sách và các chế độ,


24
tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách; khả năng của ngân sách cấp trên và khả năng
cân đối ngân sách của từng địa phương cấp dưới.
Sau mỗi thời kỳ ổn định ngân sách, các địa phương phải tăng khả năng tự cân
đối, phát triển ngân sách địa phương, thực hiện giảm dần tỷ lệ bổ sung cân đối từ
ngân sách cấp trên so với tổng chi ngân sách địa phương hoặc tăng tỷ lệ phần trăm
(%) nộp về ngân sách cấp trên đối với các khoản thu phân chia giữa các cấp ngân
sách để tăng nguồn lực cho ngân sách cấp trên thực hiện các nhiệm vụ chi quốc gia
và phát triển đồng đều giữa các địa phương.
1.2 Nội dung phân cấp quản lý ngân sách nhà nước
Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là việc xử lý các mối quan hệ giữa các
cấp chính quyền trong hoạt động của NSNN, từ đó cho phép hình thành một cơ chế
phân chia ranh giới quyền lực về quản lý NSNN giữa các cấp.
Ở Việt Nam, phân cấp quản lý ngân sách nhà nước về cơ bản được xem xét

sách cấp dưới; số bội chi ngân sách, tổng mức vay của từng địa phương) và phê
chuẩn quyết toán NSĐP.
1.2.2. Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và cân đối ngân sách nhà nước
Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và cân đối ngân sách là nội dung quan trọng
trong cơ chế phân cấp quản lý ngân sách nhà nước, đó là thông qua việc phân công
trách nhiệm gắn với quyền hạn, phân cấp quản lý giữa các ngành, các cấp trong việc
thực hiện thu, chi NSNN phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội của địa phương
để quản lý thống nhất hệ thống NSNN.
Nói cách khác phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và cân đối ngân sách địa
phươnglà việc xác định ngân sách tỉnh, ngân sách huyện, ngân sách xã được thu
những loại, thuế, phí, lệ phí gì; được điều tiết bao nhiêu % số thu và ngân sách cấp
tỉnh, huyện, xã phải thực hiện chi những nhiệm vụ chi gì, cơ chế chi do cấp nào
đảm bảo. Cụ thể:
Ngân sách nhà nước địa phương bao gồm ba cấp ngân sách: Ngân sách tỉnh,
ngân sách huyện và ngân sách xã. Mỗi cấp ngân sách Nhà nước đều được hình
thành từ ba nguồn thu: thu cố định, thu điều tiết và thu bổ sung.
- Thu cố định là khoản thu phát sinh tại địa phương và địa phương được hưởng
toàn bộ số thu đó và dùng số thu đó để đáp ứng các nhiệm vụ chi tại địa phương.