ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

BÙI THỊ MINH HẢO

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT
CỦA ĐỖ BÍCH THÚY

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ
VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2018


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận văn khoa học Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của
Đỗ Bích Thúy là của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong đoạn văn là
trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác.
Thái Nguyên, tháng 9 năm 2018
Tác giả luận văn

Bùi Thị Minh Hảo

i


LỜI CẢM ƠN
Bằng tất cả sự yêu mến và kính trọng, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc
đến cô giáo - PGS.TS. Đào Thuỷ Nguyên, người đã động viên, chỉ bảo, giúp đỡ tôi
rất nhiều trong quá trình thực hiện luận văn.
Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban Chủ nhiệm khoa Ngữ văn, bộ

5. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................................... 7
6. Đóng góp mới của luận văn ...................................................................................... 8
7. Cấu trúc của luận văn................................................................................................ 8
NỘI DUNG .................................................................................................................. 9
Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ................... 9
1.2. Tiểu thuyết trong sự nghiệp sáng tác của Đỗ Bích Thúy .................................... 18
1.2.1. Vài nét về cuộc đời và con người nhà văn Đỗ Bích Thúy................................ 18
1.1.2. Tiểu thuyết trong sự nghiệp sáng tác của Đỗ Bích Thúy ................................. 21
Chương 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ MIỀN
NÚI CỦA ĐỖ BÍCH THÚY..................................................................................... 28
2.1. Thế giới nhân vật ................................................................................................. 28
2.1.1. Nhân vật có số phận éo le, bất hạnh ................................................................. 28
2.1.2. Nhân vật cam chịu, giầu đức hi sinh................................................................. 35
2.1.3. Nhân vật bản lĩnh, dám đấu tranh để thực hiện khát vọng của mình ............... 39
2.1.4. Nhân vật tha hóa ............................................................................................... 43
2.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật ............................................................................. 44
2.2.1. Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật ........................................................... 44
2.2.2. Nghệ thuật miêu tả tâm lý, tính cách nhân vật ................................................ 48
Chương 3: KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU
THUYẾT VIẾT VỀ MIỀN NÚI CỦA ĐỖ BÍCH THÚY ..................................... 56

iii


3.1. Không gian nghệ thuật ......................................................................................... 56
3.1.1. Không gian bối cảnh xã hội .............................................................................. 56
3.1.2. Không gian thiên nhiên..................................................................................... 68
3.2. Thời gian nghệ thuật ............................................................................................ 76
3.2.1. Thời gian sự kiện .............................................................................................. 76
3.2.2. Thời gian tâm lí................................................................................................. 81

phong phú, giàu sức ám ảnh người đọc. Nghiên cứu theo hướng thi pháp học sẽ giúp
chúng ta nhìn sâu hơn vào những vấn đề về hình thức của tác phẩm, từ đó phát hiện
ra nét riêng trong tư duy nghệ thuật của nhà văn, chiều sâu của nội dung hiện thực và
vẻ đẹp thẩm mỹ của tác phẩm văn học. Đó là lí do khiến chúng tôi chọn đề tài nghiên
cứu cho luận văn của mình là: Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đỗ Bích
Thúy, nhưng chỉ xin được giới hạn nghiên cứu sâu vào một vùng thẩm mỹ nghệ thuật
đặc sắc nhất trong tiểu thuyết của nhà văn là những trang văn viết về miền núi. Với
công trình nghiên cứu chuyên sâu này, chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm một tiếng nói
mới, từ một góc nhìn mới để khẳng định tài năng và phong cách riêng của Đỗ Bích
Thúy ở thể loại tự sự cỡ lớn đối với mảng sáng tác về đề tài dân tộc và miền núi - một
mảng sáng tác mà chị đã dành nhiều tâm huyết và đã gặt hái được nhiều thành công.

1


2. Lịch sử vấn đề
Đỗ Bích Thúy đến với văn chương từ rất sớm. Sau những thành công đáng kể
trong sự nghiệp, tên tuổi chị đã được lưu lại trong làng văn học Việt Nam đương đại.
Sự nghiệp văn học của chị được báo giới, các nhà nghiên cứu phê bình và độc giả lưu
tâm nhiều hơn, những ý kiến đánh giá về tác phẩm của Đỗ Bích Thúy ngày càng
phong phú, đa dạng. Về cơ bản, các công trình, bài viết đều khẳng định tài năng của
Đỗ BíchThúy-“Người đàn bà viết văn bước ra từ dòng Nho Quế”. Nhà thơ Trần
Đăng Khoa từng đánh giá:“Tôi không ngại khi khẳng định rằng, Đỗ Bích Thúy là một
trong những nhà văn nữ xuất sắc nhất hiện nay”. Tác giả Nguyễn Hòa viết: “Trong
vài năm trở lại đây, số các cây bút trẻ viết về đề tài dân tộc và miền núi không nhiều
và Đỗ Bích Thúy là một người thành công trong số ít đó”[18]. Tuy nhiên, phần lớn
các bài viết và công trình nghiên cứu mới chỉ tập trung vào truyện ngắn của Đỗ Bích
Thúy, tiểu thuyết của chị chưa phải là mảng sáng tác được quan tâm nhiều, nhưng
cũng đã có một số bài viết, công trình đề cập đến tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy.
2.1. Những bài báo, công trình nghiên cứu về tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy nói

đất, tình yêu không thể dùng sức mạnh để cương tỏa”, vannghequandoi.com.vn;
Hoàng Nhung (2015): “Bản ngã con người ám ảnh trong Chúa đất, www.danang.vn;
Tuyết Loan: “Chúa đất của Đỗ Bích Thúy đủ giầu hình ảnh để lên phim”, Báo nhân
dân điện tử; Lam Thu: “Đỗ Bích Thúy quay lại đề tài vùng cao với Chúa đất”,
vannghequandoi.com.vn;...
Mới nhất, tiểu thuyết Lặng yên dưới vực sâu ra đời năm 2017 vẫn là một
điểm nhấn của nghệ thuật tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy. Tác phẩm nhanh chóng thu
hút được sự quan tâm của độc giả. Tiêu biểu là: Nguyễn Văn Toàn với bài “Lặng yên
dưới vực sâu - bi kịch hôn nhân không tình yêu”, htt://cinet.vn/doisongvanhoc; Thi
Dân với “Những sự thật lặng người phản chiếu qua tiểu thuyết Lặng yên dưới vực
sâu” ; Tạ Hồng Hạnh với “Lặng yên dưới vực sâu, điệu khèn
u sầu của những con người khao khát yêu thương nhân bản” htt://
cinet.vn/doisongvanhoc...
Nhìn chung, các bài viết đã đánh giá trên nét lớn những vấn đề cơ bản về nội
dung và nghệ thuật của tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy, đồng thời ghi nhận những nỗ lực,
thành công, đóng góp và cả hạn chế của nhà văn ở các tác phẩm. Tuy nhiên, các ý
kiến còn tản mạn vì chủ yếu được viết theo kiểu điểm sách.
2.2. Những bài báo, công trình nghiên cứu về thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết
viết về miền núi của Đỗ Bích Thúy
Theo tìm hiểu của chúng tôi, hiện đã có một công trình nghiên cứu về thế giới
nghệ thuật trong tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy nói chung. Đó là luận văn thạc sĩ của tác
giả Nguyễn Thị Thu Hà, Đại học Sư phạm Huế, năm 2015: Thế giới nghệ thuật tiểu
thuyết Đỗ Bích Thúy. Tuy nhiên qua khảo sát tài liệu cụ thể, chúng tôi nhận thấy, luận
văn này mới chỉ nghiên cứu 3 trong số 5 cuốn tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy là Bóng
của cây sồi, Cánh chim kiêu hãnh và Cửa hiệu giặt là, và không nghiên cứu thế
giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của nhà văn theo hướng thi pháp học như công trình
nghiên cứu của chúng tôi, mà khai thác thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Đỗ Bích
Thúy trên các phương diện:
- Chương 1: Những vùng thẩm mỹ trong sáng tác của Đỗ Bích Thúy
3

Tác giả Đào Thủy Nguyên sau khi phân tích một loạt nhân vật phụ nữ với
những tính cách và số phận khác nhau trong tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy
đã khẳng định: “Dù ở không gian sống nào, quay vào bên trong hay hướng ra bên
ngoài, dấu diếm, lén lút kiếm tìm hay trực diện đối mặt với những thách thức của số
phận, họ cũng khó có thể đạt đến hạnh phúc lứa đôi bình dị của con người“[29].
Về không gian nghệ thuật, các nhà nghiên cứu nhận thấy: Vùng thẩm mĩ khơi
nguồn cảm hứng nghệ thuật của Đỗ Bích Thuý chính là vùng đất địa linh Hà Giang nơi gắn bó máu thịt của chị - với những đặc điểm riêng về thiên nhiên, văn hóa, xã
hội,
4


gia đình. Nhìn chung, cácbài viếtđã ghi nhận sự khám phá, sự am hiểu và sự thể hiện
vô cùng linh hoạt không gian văn hóa miền núi trong tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy.
Bạch Tử trong Lạc Hoa Viên nhận xét:“…Truyện của chị Thúy luôn lạ ở mặt
bối cảnh, luôn cho người đọc cảm nhận một không gian văn hóa núi rừng thật khác
biệt. Đại ngàn hùng vĩ tuyệt đẹp mà cũng lắm hiểm nguy”[75 ].
Nhà nghiên cứu Lê Thành Nghị với cảm nhận tinh tế của mình đã phát hiện
được thần thái riêng trong văn Đỗ Bích Thúy: “Chúng ta sẽ bước vào một không gian
lạ, không gian có núi cao, trời rộng của vùng núi phía Bắc, nơi từ đó nhìn xuống,
dòng sông Nho Quế chỉ còn bé như sợi chỉ dưới chân núi Mã Pí Lèng”[26].
Nhà văn Trung Trung Đỉnh nhận thấy cái hồn trong những trang viết về miền
núi của Đỗ Bích Thúy bởi sự đồng điệu giữa nhà văn với nhân vật của mình giúp
người đọc cảm nhận không gian văn hóa miền núi chân thật và sống động:“Cuộc
sống và tình yêu của họ được tác giả là người trong cuộc cùng chia sẻ, tạo cho người
đọc cùng ùa vào sống chung một không gian văn hoá Mông hết sức đáng yêu, hết sức
gần gũi, thân thuộc”[11].
Bàn về thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Thị
Thu Hà có những phát hiện tương đối cụ thể.Tác giả cũng khẳng định vai trò của yếu
tố thời gian nghệ thuật trong việc chuyển tải các giá trị nội dung và thể hiện nét riêng
trong tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy: “Có thể nói cảm thức về thời gian nghệ thuật đã

nhận thấy, các yếu tố của thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết viết về miền núi của
Đỗ Bích Thúy như thế giới nhân vật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật,
ngôn ngữ, giọng điệu…đã được các tác giả quan tâm, lưu ý. Tuy nhiên, những ý kiến
đó mới được đề cập một cách tản mạn, rải rác và chưa thật chuyên sâu. Đặc biệt hai
cuốn tiểu thuyết viết về miền núi của Đỗ Bích Thúy mới xuất bản gần đây nhất là
Chúa đất và Lặng yên dưới vực sâu chưa được nghiên cứu nhiều, các ý kiến mới
chỉ dừng lại ở giới hạn các bài báo giới thiệu điểm qua về nội dung và nghệ thuật.
Trong khi đó, theo chúng tôi, nếu đặt hai cuốn tiểu thuyết mới này trong mảng tiểu
thuyết viết về miền núi của Đỗ Bích Thúy, ta sẽ nhận ra một thế giới nghệ thuật
với những đặc trưng riêng mang cá tính và phong cách của nhà văn để có cơ sở
đánh giá về văn chương của Đỗ Bích Thúy một cách toàn diện và sâu sắc hơn. Đến
thời điểm hiện tại, chúng tôi nhận thấy chưa có công trình nghiên cứu nào tìm hiểu
một cách đầy đủ, sâu sắc, có hệ thống về thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết về miền
núi của Đỗ Bích Thúy theo hướng nghiên cứu thi pháp học. Vì thế, chúng tôi sẽ
nghiên cứu vấn đề này một cách có hệ thống và đầy đủ với cả 4 cuốn tiểu thuyết viết
về miền núi của Đỗ Bích Thúy. Hi vọng rằng luận văn của chúng tôi sẽ góp một tiếng
nói khẳng định phong cách và vị trí riêng của Đỗ Bích Thúy trong nền văn học Việt
Nam đương đại ở thể loại tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết viết về miền núi nói
riêng.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Lựa chọn đề tài này, người viết mong muốn góp phần làm sáng tỏ thế giới
nghệ thuật trong tiểu thuyết của nhà văn Đỗ Bích Thúy với những nét riêng, những
thành công và hạn chế khi viết về đề tài dân tộc và miền núi. Qua đó góp thêm một
góc nhìn mới, sâu sắc và toàn diện hơn về sáng tác của nhà văn.
6


3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nhiệm vụ của luận văn là:

tương quan so sánh với các tác giả, tác phẩm khác cùng thể loại, cùng đề tài để

7


thấy sự giống nhau và khác nhau trong phong cách nghệ thuật của các nhà văn, qua
đó chỉ ra những đặc trưng riêng, độc đáo của thế giới nghệ thuật tiểu thuyết viết về
miền núi của Đỗ Bích Thúy.
5.4. Thi pháp học: Cùng với các phương pháp nghiên cứu trên, chúng tôi sẽ vận
dụng lý thuyết thi pháp học để nhận diện và khám phá thế giới nghệ thuật trong tiểu
thuyết viết về miền núi của Đỗ Bích Thúy.
6. Đóng góp mới của luận văn
- Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu từ góc nhìn thi pháp học về
thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết viết về đề tài dân tộc và miền núi của Đỗ Bích
Thúy. Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp thêm một góc nhìn mới, toàn diện và
sâu sắc hơn về tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy; góp phần khẳng định nét riêng trong
thế giới nghệ thuật của nhà văn và khẳng định vị trí của nhà văn trong trong dòng văn
học nữ nói riêng, trong dòng văn học nước nhà nói chung.
- Luận văn được hoàn thành sẽ góp thêm một tài liệu tham khảo hữu ích cho
việc nghiên cứu về sáng tác của Đỗ Bích Thúy viết về miền núi nói riêng và về tiểu
thuyết Việt Nam đương đại nói chung.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung của luận văn
được triển khai trong 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề chung liên quan đến đề tài
Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết viết về miền núi của Đỗ Bích
Thúy
Chương 3: Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết viết về miền núi
của
Đỗ

tất cả các yêu tố của quá trình sáng tạo nghệ thuật và tất cả kết quả của quá trình
hoạt động nghệ thuật của nhà văn. Nó là một chỉnh thể nghệ thuật là một giá trị thẩm
mỹ. Thế giới nghệ thuật bao gồm hiện thực – đối tượng khách quan của nhận thức
nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn hay chủ thể nhận thức nghệ thuật, ngôn ngữ
hay chất liệu nghệ thuật…”( T 48,86 ). Đây là một khái niệm khá rộng, được triển
khai ở nhiều cấp độ để còn dừng lại ở mức khái quát. Song quan điểm này đã là
những tiền đề hết sức quý báu cho chúng tôi trong quá trình triển khai luận văn.
Năm 1992, trong Từ điển thuật ngữ văn học, nhóm tác gỉa Lê Bá Hãn Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi đã định nghĩa:” Thế giới nghệ thuật là khái niệm
chỉ tính chỉnh thể của sáng tạo nghệ thuật ( một tác phẩm, một loại hình tác phẩm

10


một cách giản một trào lưu). Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ
thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo nguyên tắc riêng tư tưởng nghệ thuật…
Thế giới nghệ thuật giúp ta hình dung tính độc đóa về tư duy nghệ thuật của người
nghệ sĩ…(16,25). Thế giới nghệ thuật có thời gian, không gian riêng có quy luật tâm
lý riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng… Chỉ
xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tạo của người nghệ sĩ” ( T5,303)
Theo chúng tôi, thế giới nghệ thuật bao gồm toàn bộ những yếu tố thuộc về ngôn
ngữ, kết cấu, thời gian, không gian, nhân vật. Được các tác giả sử dụng có chủ đích
nhằm thể hiện nội dung tư tưởng, tình cảm của mình đối với hiện thực cuộc sống. Thế
giới nghệ thuật có thể tồn tại trong các tác phẩm của một nhà văn, tạo nên một tiếng
nói nghệ thuật, một phong cách nghệ thuật riêng của nhà văn. Dựa vào những quan
điểm, khái niệm nêu trên về Thế giới nghệ thuật, chúng tôi nghiên cứu sâu Thế giới
nghệ thuật trong bốn tiểu thuyết miền núi của Đỗ Bích Thúy: Bóng của cây sồi; Cánh
chin kiêu hãnh; Chúa đất và Lặng yên dưới vực trên những phương diện sau: Thế
giới nhân vật, không gian và thời gian nghệ thuật.
1.1.2. Các yếu tố trong thế giới nghệ thuật.
1.1.2.1. Thế giới nhân vật.

* Xét từ góc độ kết cấu
Xem xét chức năng và vị trí của nhân vật trong tác phẩm, có thể chia thành các
loại nhân vật: nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân vật phụ.
Nhân vật chính là nhân vật giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và
triển khai tác phẩm. Qua nhân vật chính, nhà văn thường nêu lên những vấn đề và
những mâu thuẫn cơ bản trong tác phẩm và từ đó giải quyết vấn đề, bộc lộ cảm hứng
tư tưởng và tình điệu thẩm mĩ. Trừ một hoặc một số nhân vật chính, những nhân vật
còn lại đều là những nhân vật phụ ở các cấp độ khác nhau. Nhân vật phụ phải góp
phần hỗ trợ, bổ sung cho nhân vật chính nhưng không được làm mờ nhạt nhân vật
chính. Có nhiều nhân vật phụ vẫn được các nhà văn miêu tả đậm nét, có cuộc đời và
tính cách riêng, cùng với những nhân vật khác tạo nên một bức tranh đời sống sinh
động và hoàn chỉnh.
* Xét từ góc độ thể loại.
- Nhân vật trữ tình.
- Nhân vật tự sự
- Nhân vật kịch.
* Xét từ góc độ chất lượng miêu tả.
Có thể phân thành các loại: nhân vật, tính cách, điển hình.
- Nhân vật là những con người nói chung được miêu tả trong tác phẩm. Ở
đây, nhà văn có thể chỉ mới nêu lên một vài chi tiết về ngôn ngữ, cử chỉ, hành
động...cũng có thể miêu tả kĩ và đậm nét.

13


- Tính cách là nhân vật được khắc họa với một chiều sâu bên trong. Nó như
một điểm qui tụ mà từ đó có thể giải thích được mọi biểu hiện muôn màu, muôn vẻ
sinh động bên ngoài của nhân vật.
- Ðiển hình là tính cách đã đạt đến độ thực sự sâu sắc, là sự thống nhất giữa
cái chung và cái riêng, cái khái quát và cái cá thể...Nói một cách nghiêm ngặt, thuật

Khái niệm ngôn ngữ nhân vật nhằm chỉ những lời nói của nhân vật trong tác
phẩm. Lời nói đó phản ánh kinh nghiệm sống cá nhân, trình độ văn hóa, tư tưởng,
tâm lí, thị hiếu.
Miêu tả nhân vật qua hành động.
Hành động nhân vật là khái niệm nhằm chỉ các việc làm của nhân vật. Hơn nữa,
trong các tác phẩm tự sự, tính cách nhân vật không phải ngay từ đầu đã được hình
thành trọn vẹn. Chính hành động có tác dụng bộc lộ quá trình phát triển của tính cách
và thúc đẩy sự diễn biến của hệ thống cốt truyện...
Việc phân biệt các biện pháp xây dựng nhân vật như trên chỉ có tính chất tương
đối. Trong thực tế, các biện pháp này nhiều khi không tách rời mà gắn bó chặt chẽ
với nhau. Vì vậy, nhiều khi rất khó chỉ ra các biện pháp xây dựng nhân vật dưới một
hình thức thuần túy và độc lập. Một điều cũng cần lưu ý là, nắm bắt các biện pháp
trên đây cũng chỉ là nhằm mục đích hiểu một cách đầy đủ và chính xác về nhân vật
trong tác phẩm văn học.
Dựa vào những tiêu chí phân loại nhân vật và đặc điểm sáng tác của Đỗ Bích
Thúy, chúng tôi chia thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của chị thành các kiểu loại sau:
- Nhân vật có số phận éo le, bất hạnh.
- Nhân vật cam chịu.
- Nhân vật bản lĩnh, dám đấu tranh để đạt đến khát vọng sống.
1.1.2.2. Không gian nghệ thuật
a) Khái niệm không gian nghệ thuật
Giáo sư Trần Đình Sử quan niệm:“Nếu hiểu thơ ca là sự cảm nhận thế giới và
con người thì thời gian, không gian chính là hình thức để con người cảm nhận thế
giới và con người”[36]. Mọi sự vật, hiện tượng đều được gắn với hệ tọa độ không thời gian xác định, nên những cảm nhận của con người về thế giới đều bắt đầu từ sự
đổi thay của không gian, thời gian. Và từ sự đổi thay của không gian - thời gian, con
người nhận ra sự đổi thay trong chính mình.
Theo tác giả Nguyễn Xuân Kính trong cuốn Thi pháp ca dao thì:“Thời gian
và không gian là những mặt của hiện thực khách quan được phản ánh trong tác phẩm
tạo thành thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Thời gian nghệ thuật, không gian nghệ


* Không gian nghệ thuật trong văn học hiện đại: Bên cạnh việc kế thừa các
kiểu không gian nghệ thuật trên, ở giai đoạn này, không gian nghệ thuật đa dạng và
phong phú hơn, gần với cuộc sống của con người hơn. Đó là toàn bộ đời sống xã hội không gian của con người phải vật lộn với cuộc sống đầy sóng gió. Văn học trong
thời đại này đã đi sâu phản ánh cuộc sống, số phận của từng cá nhân. Vì vậy không
gian văn học mang đậm dấu ấn cá nhân và được cá thể hóa.
Theo tác giả Nguyễn Thái Hòa, không gian nghệ thuật được chia thành 4 tiểu
loại: “Không gian bối cảnh, không gian sự kiện, không gian tâm lí và không gian kể

16


chuyện”[18, tr.88]. Không gian bối cảnh là không gian bao trùm toàn bộ tác
phẩm.Nói cách khác đó chính là môi trường, là hoàn cảnh chi phối tất cả các nhân
vật, sự kiện của tác phẩm văn học. Trong đó, không gian bối cảnh được chia thành:
không gian bối cảnh thiên nhiên và không gian bối cảnh xã hội. Ngoài ra, không gian
nghệ thuật còn được chia thành: không gian bên trong và không gian bên ngoài. Bên
trong thì phi thời gian, không biến đổi, trừ phi thảm họa làm nó hủy diệt. Không gian
bên ngoài thì thay đổi vô thường ngẫu nhiên. Hoặc phân biệt giữa không gian hành
động và không gian phi hành động.
Tuy nhiên, tất cả các cách phân loại trên đều mang tính tương đối.Tùy vào
mục đích nghiên cứu, cách nhìn nhận riêng chúng ta có thể tìm hiểu không gian nghệ
thuật ở các phương diện và góc độ khác nhau.Chúng tôi nhận thấy có thể dựa vào tính
chất không gian dưới góc nhìn mảng khối, chiều kích và văn hóa để phân chia và tìm
hiểu các kiểu không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học.
Tóm lại, không gian nghệ thuật là một phạm trù nghệ thuật có vai trò quan
trọng trong việc thể hiện tính cách nhân vật, tư tưởng chủ đề của tác phẩm.Không
gian nghệ thuật là một phạm trù quan trọng của thi pháp học, là phương tiện chiếm
lĩnh đời sống, là mô hình nghệ thuật về cuộc sống. Không gian nghệ thuật góp phần
thể hiện quan niệm nghệ thuật của mỗi nhà văn.
1.1.2.3. Thời gian nghệ thuật

từng giai đoạn phát triển, nó cũng thực hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả về
phương thức tồn tại của con người trong thế giới. Trong thế giới nghệ thuật, thời gian
nghệ thuật xuất hiện như một hệ quy chiếu để miêu tả đời sống trong tác phẩm, nó
cho thấy đặc điểm tư duy của tác giả. Gắn với phương thức, phương tiện thực hiện,
mỗi thể loại văn học có kiểu thời gian nghệ thuật riêng. Phạm trù thời gian nghệ thuật
cung cấp một cơ sở để phân tích cấu trúc bên trong của hiện tượng văn học, cũng như
nghiên cứu loại hình, các hiện tượng nghệ thuật trong lịch sử.
b) Phân loại thời gian nghệ thuật
Thời gian nghệ thuật tự bản thân nó đã là “một hiện tượng ước lệ trong thế
giới nghệ thuật”, một phạm trù trừu tượng trong thế giới nghệ thuật, có thể nhận biết
qua sự vận động, biến đổi của chuỗi các hiện tượng, sự kiện. Là một hiện tượng ước
lệ, cho nên thời gian nghệ thuật cũng rất khó xác định.
Có thể phân chia thời gian nghệ thuật thành nhiều loại khác nhau dựa trên tiêu
chí khác nhau. Nhà nghiên cứu văn học Nga Bakhtin trong Lí luận và thi pháp tiểu
thuyết đã phân chia thời gian nghệ thuật thành bốn tiểu loại: thời gian phiêu lưu, thời
gian cổ tích, thời gian tiểu sử, thời gian lịch sử”[24].
Giáo sư Trần Đình Sử trong Dẫn luận thi pháp học lại chia thời gian nghệ
thuật thành hai loại: thời gian được trần thuậtvà thời gian trần thuật. Thời gian được
trần thuật là thời gian của các sự kiện được miêu tả. Bởi đó là thời gian được cảm
nhận bằng tâm lí, qua chuỗi liên tục các biến đổi (biến cố) có ý nghĩa thẩm mĩ xảy ra

18


trong thế giới nghệ thuật. Thời gian trần thuật không có nhịp độ riêng: nhanh, chậm
hay ngừng trôi .Vì vậy, thời gian trần thuật không đảo ngược chỉ có một thời gian ở
hiện tại, là thời gian nhà văn bỏ ra kể một câu chuyện mà bản thân sự kể chuyện đã là
một nghệ thuật. Thời gian nghệ thuật đích thực là thời gian phối trí giữa thời gian trần
thuật và thời gian được trần thuật.
1.2. Tiểu thuyết trong sự nghiệp sáng tác của Đỗ Bích Thúy

19


Đỗ Bích Thúy là một người có quan niệm về nghề văn rất rõ ràng: “Với nhà
văn, tôi quan niệm, quan trọng nhất là chọn được đề tài đúng sở trường. Và miền núi
chính là đề tài sở trường, đề tài “ruột” của tôi. Còn mối thân tình với mảnh đất ruột
thịt chính là nền tảng để tôi làm văn chương”. Có lẽ cũng là một mối cơ duyên, Đỗ
Bích Thúy lựa chọn việc tiếp cận và phản ánh hiện thực ở mảng đề tài dân tộc và
miền núi - một đề tài không mới nhưng lại là một mảnh đất màu mỡ cho mạch nguồn
cảm xúc văn chương của chị thuận lợi phát triển. Bởi lẽ, Hà Giang với chị là sự phức
hợp của nhiều yếu tố cần và đủ để ngòi bút và tài năng của chị kết tụ, thăng hoa: Nó
vừa là một vùng văn hóa xứ sở độc đáo, vừa là mảnh đất linh thiêng mang tên“nơi
chôn rau cắt rốn”, là quê hương thứ hai đã nuôi nấng, bao bọc tuổi thơ và thanh xuân
của chị. Nếu không đi ra từ Hà Giang sẽ không có một Đỗ Bích Thúy văn chương
như hiện tại, sẽ là Đỗ Bích Thúy khác, hay hơn hay nhạt hơn theo lối khác, không
gian khác, màu sắc khác. Theo đấy, là khoảng trống những trang văn về miền núi
phía Bắc đương đại sẽ rộng hơn.
Ở thể loại truyện ngắn, ngòi bút Đỗ Bích Thúy dẫn dụ, mê hoặc người đọc với
cách viết giản dị, không màu mè mà sâu sắc, giàu cảm xúc. Chị bước vào làng văn
với truyện ngắn Chuỗi hạt cườm màu xám in trên báo Tiền Phong năm 1994 và đạt
giải thưởng Tác phẩm tuổi xanh năm đó. Năm 1998-1999, Đỗ Bích Thúy đạt giải
nhất cuộc thi sáng tác truyện ngắn do tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức với 3 tác
phẩm: Sau những mùa trăng, Đêm cá nổi, Ngải đắng ở trên núi. Truyện ngắn
Tiếng đàn môi sau bờ rào đá đoạt giải B của Hội đồng nghệ thuật Hội Văn học
nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2006. Chính truyện ngắn này đã được
đạo diễn Ngô Thanh Hải chuyển thể thành công sang tác phẩm điện ảnh đậm chất thơ
Chuyện của Pao - tác phẩm đoạt giải Cánh diều vàng năm 2005 của Hội Điện ảnh
Việt Nam.
Tập Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (2005) gồm 21 truyện ngắn đặc sắc sử dụng
tấm phông nền của thiên nhiên Hà Giang vừa hùng vĩ, hoang sơ và bí hiểm vừa mộng,