ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN VĂN DUẨN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NÓI CHO HỌC SINH
LỚP 5 QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
TRONG MÔN TIẾNG VIỆT
Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Thừa Thiên Huế, năm 2018


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN VĂN DUẨN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NÓI CHO HỌC SINH
LỚP 5 QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
TRONG MÔN TIẾNG VIỆT

CHUYÊN NGÀNH: GIÁO DỤC HỌC (GIÁO DỤC TIỂU HỌC)

Demo Version - Select.Pdf SDK
Mã số: 60 14 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Sau Đại học, khoa Giáo dục Tiểu học, các phòng ban của trường
Đại học Sư phạm Huế, các thầy, cô giáo trực tiếp tham gia
giảng dạy lớp Cao học Giáo dục học K25 (2016-2018) đã tạo
điều kiện và giúp đỡ chúng tôi trong quá trình học tập và nghiên
cứu đề tài.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn tới các trường Tiểu
học trên địa
bànVersion
huyện -Lệ
Thủy đãSDK
cộng tác tham gia khảo sát
Demo
Select.Pdf
và thực nghiệm đề tài; cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và gia đình
đã động viên, tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành quá trình
học tập và hoàn thành luận văn một cách tốt nhất.
Mặc dù đã có rất nhiều cố gắng nhưng chắc chắn luận văn
còn nhiều thiếu sót nhất định. Tôi kính mong nhận được những
ý kiến đóng góp của quý thầy cô, bạn bè và đồng nghiệp.
Xin chân thành cảm ơn!
Huế, tháng 11 năm 2018
Tác giả
Trần Văn Duẩn

iii
iii


MỤC LỤC
Trang

1.2.1. Nội dung hoạt động trải nghiệm trong chương trình tiểu học hiện nay ......... 25
1.2.2. Thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm ở trường tiểu học hiện nay .......... 28
1.2.3. Thực trạng việc phát triển năng lực nói cho học sinh ở trường tiểu học
hiện nay ................................................................................................................. 31

1


1.2.4. Thực trạng năng lực nói của học sinh lớp Năm ở trường tiểu học hiện nay .. 34
Tiểu kết chương 1 .................................................................................................. 39
CHƯƠNG 2: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁCH THỨC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
NÓI CHO HỌC SINH LỚP NĂM QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
TRONG MÔN TIẾNG VIỆT ............................................................................. 40
2.1. Định hướng..................................................................................................... 40
2.1.1. Phát triển năng lực nói cho học sinh lớp Năm qua hoạt động trải nghiệm trong
môn Tiếng Việt phải phù hợp với mục tiêu, nội dung môn học .............................. 40
2.1.2. Phát triển năng lực nói cho học sinh lớp Năm qua hoạt động trải nghiệm trong
môn Tiếng Việt phải gắn liền với việc phát triển năng lực giao tiếp ....................... 41
2.1.3. Phát triển năng lực nói cho học sinh lớp Năm qua hoạt động trải nghiệm trong
môn Tiếng Việt phải phát huy vai trò chủ thể, sáng tạo của học sinh ..................... 43
2.2. Cách thức phát triển năng lực nói cho học sinh lớp Năm qua hoạt động trải
nghiệm trong môn Tiếng Việt ................................................................................ 44
2.2.1. Phát triển năng lực nói qua hoạt động trải nghiệm ngoài giờ lên lớp ............ 44
2.2.2. Phát triển năng lực nói qua hoạt động trải nghiệm trong giờ học Tiếng Việt 57

Demo
Version - Select.Pdf SDK
Tiểu kết chương
2 ..................................................................................................
80

Hoạt động trả nghiệm

HS

Học sinh

HSTH

Học sinh tiểu học

NL

Năng lực

SGK

Sách giáo khoa

TH

Tiểu học

TLV

Tập làm văn

TN

Trải nghiệm


nói trước tập thể
................................................. 95
Bảng 3.2. Việc chú ý phối hợp sử dụng các yếu tố phi ngôn ngữ (ánh mắt, thái
độ, cử chỉ…) để tăng tính biểu cảm khi nói ........................................ 95
Bảng 3.3. Việc trình bày rõ ràng, trôi chảy ý kiến của mình khi nói trước tập thể 96
Bảng 3.4. Việc tranh luận, trao đổi với người khác (bạn học/giáo viên) khi có ý
kiến khác mình ................................................................................... 96
Bảng 3.5. Bảng so sánh 2 nhóm đối chứng và thực nghiệm dựa trên các tiêu chí
đã nêu qua các lần khảo sát ................................................................. 97

4


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Tiểu học là cấp học đặt cơ sở ban đầu cho việc hình thành và phát triển
nhân cách con người, đặt nền tảng cho giáo dục phổ thông và các cấp học trên.
Nhiệm vụ của môn Tiếng Việt ở tiểu học nhằm trang bị cho học sinh, những chủ
nhân tương lai của đất nước những kiến thức về hệ thống tiếng Việt, chuẩn tiếng
Việt, rèn cho học sinh kĩ năng sử dụng tiếng Việt. Theo tinh thần Nghị quyết số 29NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về “Đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục, đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và
hội nhập quốc tế”, chương trình, SGK phổ thông phải đổi mới theo hướng phát
triển toàn diện năng lực của người học thông qua nhiều hoạt động, trong đó, có hoạt
động trải nghiệm. Như vậy, hoạt động trải nghiệm là yếu tố không thể thiếu cho sự
phát triển toàn diện của trẻ trong quá trình giáo dục và giáo dưỡng. Việc đầu tư,
quan tâm đến việc xây dựng các chủ đề, tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS là
nhiệm vụ đặt ra có tính bức thiết; phù hợp nhu cầu thực tiễn, góp phần tháo gỡ

Demo Version - Select.Pdf SDK


1.5. Trong thời đại công nghệ 4.0, xu thế bùng nổ công nghệ thông tin và kết
nối toàn cầu, việc sử dụng ngôn ngữ có nhiều biến chuyển. Cùng với việc phong
phú, làm giàu vốn ngôn ngữ là việc lai tạp, biến hình tiếng mẹ đẻ. Thể hiện rõ nhất
là ngôn ngữ mạng của lớp trẻ qua gửi E.mail, chat… trên mạng. Đặc biệt, thế hệ trẻ
ngày nay, trong đó có học sinh tiểu học, quá phụ thuộc và bị hấp dẫn bởi công nghệ

Version
- Select.Pdf
SDK
với máy tính,Demo
ipad, điện
thoại thông
minh, mạng
internet khiến các em rơi vào trạng
thái “sống ảo”, tách mình ra khỏi cộng đồng giao tiếp. Chính vì thế, nhiều trẻ bị “tự
kỷ”, năng lực nói suy giảm nghiêm trọng.
Tuy nhiên, từ thực tiễn dạy học ở các nhà trường tiểu học, việc rèn luyện để
phát triển năng lực nói chỉ mới được chú ý ở một số giờ học môn Tiếng

iệt như

Luyện từ và câu, Kể chuyện... nhưng cũng chưa đúng mức. Do đó, năng lực nói của
học sinh tiểu học, ngay cả lớp cuối cấp vẫn chưa tương xứng với yêu cầu phát triển
của trẻ.
Bên cạnh đó, cho đến nay chưa có các công trình nghiên cứu một cách hệ
thống vấn đề phát triển năng lực nói cho HS qua hoạt động trải nghiệm - được xem
là hoạt động giáo dục hướng tới sự phát triển toàn diện, hiệu quả năng lực.
Xuất phát từ những lí do nêu trên, chúng tôi quyết định đi sâu nghiên cứu vấn
đề: “Phát triển năng lực nói cho học sinh lớp 5 qua hoạt động trải nghiệm
trong môn Tiếng Việt.”

nước ngoài rất đa

dạng, phong phú, có tính độc lập chứ không mang tính tích hợp, lồng ghép như ở
Việt Nam. Hướng tới việc phát triển năng lực nói cho HS,S

các nội dung cụ thể

được xác định rất hữu ích và gần gũi. Do xác định đúng tầm quan trọng của việc
phát triển năng lực nói và cách xây dựng mục tiêu rõ ràng, cụ thể nên các nội dung
tri thức hướng tới phát triển năng lực này rất tường minh, thiết thực.
Như vậy, điểm mấu chốt nhất của việc phát triển năng lực nói mà những tài
liệu này nhấn mạnh chính là thực hành, luyện tập: “Cách đầu tiên, cách cuối cùng
và cách không bao giờ thất bại để phát triển năng lực nói là phải nói”. Những nội
dung thực hành, luyện tập thường là các tình huống giả định, giải quyết tình huống
ấy bằng việc sử dụng ngôn ngữ nói là nhiệm vụ đặt ra cho học sinh.

7


Qua quá trình tổng quan tình hình nghiên cứu các công trình ngoài nước có
liên quan đến luận văn đã cho thấy sự thống nhất cao độ gặp nhau ở những quan
điểm cốt lõi của các tác giả về, nội dung, phương pháp và đặc biệt là cách xây dựng
bài tập nhằm phát triển năng lực nói cho HS. Đây là những gợi ý ban đầu, hết sức
cần thiết và bổ ích, giúp học viên có thể so sánh, tham khảo trong quá trình triển
khai đề tài luận văn
* Ở Việt Nam
Vấn đề rèn luyện, phát triển năng lực nói cho học sinh - SV trong dạy học Ngữ
Văn nói chung và Tiếng Việt nói riêng ở nước ta còn ít được quan tâm, cả trong
nghiên cứu lí luận cũng như thực tiễn triển khai.
Ở cấp Tiểu học có thể kể tới một số tài liệu như: “Dạy các kĩ năng nghe-nói

để có thể luận giải thỏa đáng về tầm quan trọng của việc phát triển năng lực nói,
những nội dung cụ thể và phương pháp phát triển năng lực nói cho học sinh lớp
năm trong môn Tiếng Việt.
2.2. Tình hình nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm
* Ở nước ngoài
Tư tưởng học tập qua trải nghiệm được manh nha từ thời cổ đại và được nhiều
nước tiên tiến trên thế giới phát triển, xem đó như một triết lý giáo dục của quốc
gia. Có thể kể đến quan điểm về “phương pháp giáo dục coi trọng thực hành, vận
dụng” của Khổng Tử, quan điểm “dạy học phải đảm bảo mối liên hệ với đời sống,
giáo dục thông qua trò chơi, hoạt động ngoài lớp, ngoài thiên nhiên” của Cô – men
– xki; học thuyết về “giáo dục kết hợp với lao động sản xuất” của Mac – Ănghen và
Lê-nin. Đặc biệt Lê-nin đã nêu công thức điển hình phản ánh đặc trưng nhận thức
của con người “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng

Demo
Version
Select.Pdf
đến thực tiễn,
đó là con
đường -biện
chứng củaSDK
sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện
thực khách quan.”đã khẳng định tính tất yếu của giáo dục phải xuất phát từ thực tiễn
và phải trở lại thực tiễn.
Tuy nhiên, học qua trải nghiệm chỉ trở thành một tư tưởng giáo dục chính
thống, phát triển thành một học thuyết thì phải kể đến sự đóng góp của các nhà tâm
lý học, giáo dục học như John Dewey, Kurt Lewin, Jeann Piaget, Vygotsky, David
Kolb... Từ giữa thế kỉ XX, nhà khoa học giáo dục nổi tiếng người Mĩ, John Dewey,
với tác phẩm Kinh nghiệm và Giáo dục (Experience and Education) đã khẳng định
vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục.

đưa ra một số tiêu chí để đảm bảo tổ chức hoạt động có chất lượng như:
“- Môi trường tổ chức hoạt động trải nghiệm cần phong phú, đa dạng và chứa
đựng các thách thức đối với người học;
- Người học có cơ hội trải nghiệm đa dạng dưới nhiều vai trò khác nhau...
- Người học được trải nghiệm tập trung không những trên phương diện lý
thuyết, lý luận mà phải tính đến sự trải nghiệm trong cảm giác, cảm xúc, tri giác.”
[14, tr.56].
10


Tác giả Coleman còn đề xuất quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm gồm 4 bước:
“Bước 1: Người học tham gia vào một hoạt động trong tình huống cụ thể, bối
cảnh đặc biệt mà người học có thể thấy ngay được hiệu quả của hoạt động này.
Bước 2: Người học tìm cách hiểu bản chất của các hiệu quả trong tình huống
hoạt động vừa đem lại...
Bước 3: Người học phải tìm cách hiểu những nguyên lý chính, nguyên lý
chung nhất mà khi hoạt động nó sinh ra kết quả...
Bước 4: Cuối cùng người học phải khái quát hóa nguyên lý thu được... làm cơ
sở để xử lý các tính huống mới hoặc các tình huống có những sự khác biệt....”
[14, tr.57]
Có thể thấy, học tập trải nghiệm là một nguyên lý học tập được thế giới đề
cao, khẳng định. Những quan điểm trên là nền tảng lí luận căn bản để tổ chức hoạt
động trải nghiệm trong nhà trường nói chung cũng như hoạt động trải nghiệm
hướng tới phát triển năng lực nói cho HS lớp 5 trong dạy học Tiếng iệt nói riêng.
* Ở Việt Nam
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ phương pháp để đào tạo nên những người tài

Select.Pdf
SDK
đức là: “HọcDemo

trong chương trình phổ thông mới không phải là một môn học mà là hoạt động giáo
dục được thực hiện bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12. Tác giả cũng đã nêu đặc điểm
cũng như phân loại hoạt động trải nghiệm, nội dung, điều kiện thực hiện, cách đánh
giá... Đây cũng là định hướng trực tiếp để chúng tôi nghiên cứu, đề xuất cũng như
triển khai thực hiện hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển năng lực nói cho HS tiểu
học nói chung và HS lớp Năm nói riêng trong môn Tiếng iệt.
Ngoài ra, đáp ứng nhu cầu của các trường tiểu học, Nhà xuất bản Đại học Sư
phạm đã cho ra mắt bộ sách “Hoạt động trải nghiệm” dành cho học sinh tiểu học.
Đây là bộ sách gồm 10 quyển (mỗi lớp 2 quyển) với những chủ đề, hình thức tổ
chức hoạt động trải nghiệm đa dạng, phong phú, giúp học sinh khám phá, cảm nhận

Demo
Version
- Select.Pdf
SDKquanh.
những điều mới
mẻ và
thú vị trong
cuộc sống xung
Như vậy, dạy học qua trải nghiệm, gắn với trải nghiệm cũng được khẳng định
ở Việt Nam. Tổ chức hoạt động trải nghiệm là một định hướng dạy học được đưa
vào chương trình giáo dục phổ thông sau 2019 vừa phù hợp với triết lý giáo dục
quốc gia vừa đáp ứng mục tiêu đổi mới của nền giáo dục.
2.3. Nhận xét chung
Có thể thấy, cho đến nay, trong phạm vi khảo sát của chúng tôi, có khá nhiều
công trình nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm, về phát triển năng lực cho HS…
Ở nước ngoài, việc rèn luyện các kĩ năng ngôn ngữ được quan tâm toàn diện
và có chiều sâu.

ấn đề phát triển năng lực nói cho học sinh được chú ý. Tầm quan

3. Mục đích nghiên cứu
Mục đích chính của luận văn là đề xuất được những định hướng và hình thức
tổ chức hoạt động trải nghiệm gắn với dạy học Tiếng Việt lớp Năm nhằm phát triển
năng lực nói cho HS, từ đó góp phần phát triển năng lực ngôn ngữ, năng lực giao
tiếp cũng như nâng cao chất lượng dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Xác định cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn của việc phát triển năng lực nói cho HS
qua dạy học môn Tiếng Việt cũng như và qua việc tổ chức các hoạt động trải
nghiệm gắn với dạy học môn Tiếng Việt
Đề xuất các định hướng, cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm nhằm phát
triển năng lực nói cho học sinh lớp Năm trong môn Tiếng Việt.

13


Triển khai thực nghiệm sư phạm, xử lí đánh giá về kết quả thực nghiệm nhằm
bước đầu khẳng định tính khả thi, tính hiệu quả của những đề xuất.
5. Đối tượng – phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là vấn đề phát triển năng lực nói cho HS
lớp 5 qua hoạt động trải nghiệm trong dạy học Tiếng Việt
5.2. Phạm vi nghiên cứu
Vấn đề phát triển năng lực nói cho học sinh, học sinh tiểu học nói chung và
học sinh lớp 5 nói riêng còn mới cả trong nghiên cứu lí luận cũng như trong thực
tiễn triển khai ở nước ta hiện nay.

ì vậy, luận văn không có tham vọng giải quyết

mọi yêu cầu của đề tài một cách hoàn chỉnh cả về lí luận và thực tiễn, mà chỉ coi
đây là những bước đầu nhằm xác định vai trò quan trọng của vấn đề phát triển năng


đã và đang dạy lớp

Năm và phiếu hỏi dành cho học sinh đã tham gia hoạt động trải nghiệm. Tiến hành
trao đổi, phỏng vấn sâu với một số G

giàu kinh nghiệm và một số học sinh để có

thêm những thông tin chính xác, những cứ liệu quan trọng nhằm gia tăng tính khả
thi và hiệu quả của đề xuất.
6.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Phương pháp này được sử dụng để hiện thực hóa các đề xuất vào thực tiễn dạy
học ở nhà trường Tiểu học, từ đó kiểm chứng tính hiệu quả và khả thi của các đề
xuất trong luận văn. Cách tiến hành như sau:
Chọn một số trường đảm bảo tính đại diện và tiêu chí đã định trước, thử
nghiệm một số hoạt động mà luận văn đã xây dựng.
Phân tích, xử lí các số liệu từ thực nghiệm và đưa ra những kết luận sư phạm.
6.4. Phương pháp thống kê
Phương pháp này dùng để xử lí số liệu thực trạng, TN nhằm xác định các
mức độ biểu hiện về năng lực nói của HS, khái quát các kết quả thực nghiệm...
7.Cấu trúc luận văn

Demo
- Select.Pdf
SDKlục và Kết luận, luận văn gồm có
Ngoài phần
MởVersion
đầu,Tài liệu
tham khảo, Phụ
3 chương: