BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NỘI VỤ

HỌC VI N HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

TRẦN KIM PHỤNG

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ
TRÊN ĐỊA BÀN HUY N PHÚ QUỐC, TỈNH
KIÊN GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG

TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NỘI VỤ

HỌC VI N HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

TRẦN KIM PHỤNG

QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ TRÊN
ĐỊA BÀN HUY N PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG
Chuyên ngành: Quản lý công
Mã số: 60 34 04 03

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới tất cả các thầy, cô
giáo, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp. Sự giúp đỡ của thầy, cô giáo, gia đình,
bạn bè và đồng nghiệp là nguồn động viên quý báu cho tôi hoàn thành luận
văn này!
TP. Hồ Chí Minh, ngày 03 tháng 7 năm
2017
Học viên

Trần Kim Phụng


MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU

1

Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ QUẢN LÝ
NHÀ NUỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ

7

1.1. Nhận thức chung quản lý nhà nước về hộ tịch

7

1.1.1. Khái niệm hộ tịch, đăng ký hộ tịch

7


25

1.3.1. Sự hoàn thiện của pháp luật về công tác hộ tịch
1.3.2. Công tác tổ chức thực hiện pháp luật về hộ tịch ở cấp xã

25

1.3.3. Năng lực, trình độ, tinh thần trách nhiệm của đội ngũ công
chức làm công tác hộ tịch ở cấp xã

27

1.3.4. Trình độ dân trí, ý thức chấp hành pháp luật của các cá

28

nhân, tổ chức nhận thức của cộng đồng dân cư về hộ tịch
1.3.5 Ảnh hưởng của phong tục tập quán, hương ước, quy ước

30

1.3.6. Cơ sở vật chất, trang thiết bị, sự phối hợp giữa các ngành,
các cấp, các cơ quan trong quản lý nhà nước về hộ tịch
Chƣơng 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC HỘ TỊCH VÀ
QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỘ TỊCH Ở CẤP XÃ TRÊN

32


ĐỊA BÀN HUY N PHÚ QUỐC, TỈNH KIÊN GIANG

2.2.3. Về thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật về hộ tịch

45

2.2.4. Về thực hiện đăng ký hộ tịch và quản lý dữ liệu hộ tịch,
sổ sách hộ tịch

49

2.2.5. Về quản lý hệ thống tổ chức và hoạt động của các bộ phận
cán bộ, công chức trong công tác hộ tịch

51

2.2.6. Về đào tạo, bồi dưỡng, hướng dẫn chuyên môn nghiệp vụ
về hộ tịch

55

2.2.7. Về thực hiện kiểm tra, thanh tra, khen thưởng, xử lý vi
phạm, giải quyết khiếu nại, tố cáo về hộ tịch

57

2.3. Những ưu điểm và hạn chế của quản lý nhà nước về hộ tịch

57

ở cấp xã trên địa bàn huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang


74

trên địa bàn huyện Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang
3.2.1. Tăng cường sự chỉ đạo của Đảng ủy xã đối với Ủy ban

77

nhân dân xã về công tác hộ tịch

80

3.2.2. Đẩy mạnh cải cách hành chính trong công tác quản lý nhà
nước về hộ tịch tại cấp xã
3.2.3. Cải tiến phương thức quản lý hộ tịch

82

3.2.4. Củng cố, kiện toàn tổ chức và năng cao nâng lực, phẩm
chất đạo đức của công chức làm công tác Tư pháp - Hộ tịch tại
Ủy ban nhân dân cấp xã

86

3.2.5. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, kinh phí cho công tác
hộ tịch của Ủy ban nhân dân xã và có chế độ đãi ngộ, khen

89

thưởng đối với công chức Tư pháp - Hộ tịch cấp xã
3.2.6. Xây dựng môi trường làm việc, tạo điều kiện và động lực

nhà nước trong các lĩnh vực của đời sống xã hội đáp ứng yêu cầu của xã hội
hiện đại, trong đó có quản lý nhà nước về hộ tịch.
Hộ tịch là những sự kiện cơ bản trong đời sống một con người như:
Sinh, tử, kết hôn, ly hôn, giám hộ, nuôi con nuôi, thay đổi họ, tên, quốc tịch...
Một trong những nội dung liên quan đến hoạt động quản lý con người là công
tác quản lý hộ tịch. Con người là nhân tố trung tâm của mọi quan hệ xã hội, là
chủ thể quan trọng và quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người.
Chính vì vậy, vấn đề đầu tiên của xã hội là quản lý con người.
Việc đăng ký và quản lý hộ tịch là quyền và nghĩa vụ của mỗi người
được thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật về hộ tịch quy định. Những
sự kiện hộ tịch được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận bằng văn bản
và ghi vào Sổ hộ tịch. Những giấy tờ, hộ tịch đã được xác nhận và được cơ
quan nhà nước có thẩm quyền ghi nhận nhằm để cá biệt hoá một công dân,
đây là những chứng cứ pháp lý trong các trường hợp cần thiết. Mặt khác việc
đăng ký hộ tịch giúp cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc quản lý
dân số, là cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế, văn hoá, xã
hội, quốc phòng và trật tự, an toàn xã hội.
Nhận thức được vị trí và vai trò quan trọng của việc thực hiện pháp luật
về hộ tịch nên trong những năm qua, kể từ khi thực hiện Nghị định
158/2005/NĐ-CP ngày 27/12/2005 của Chính phủ về đăng ký và quản lý hộ
tịch cũng như Luật Hộ tịch năm 2014 và Nghị định số 123/2015/NĐ-CP quy
định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hộ tịch cùng với Thông
1


tư số 15/2015/TT-BTP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Hộ tịch
và Nghị định số 123/2015/NĐ-CP ngày 15/11/2015 của Chính phủ quy định
chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hộ tịch... Đây chính là cơ sở
pháp lý để công dân thực hiện các quyền nhân thân và Nhà nước thực hiện sự
quản lý đối với công dân.

- Nguyễn Lan Hương, Nguyễn Hữu Lạc: Tập bài giảng Quản lý nhà
nước về trật tự xã hội,Khoa Luật Đại học Cần Thơ, 2007;
- Ths. Phạm Trọng Cường: Từ quản lý đinh đến quản lý hộ tịch, Nxb. Tư
Pháp, Hà Nội, 2007;
- Ths. Phạm Trọng Cường: Về quản lý hộ tịch, NXB. Chính trị quốc gia,
2004;
- Giáo trình“ Hành chính công” – dùng cho nghiên cứu học tập và giảng
dạy sau đại học” của Học viện hành chính quốc gia (2006), Nxb Khoa học và
kỹ thuật, Hà Nội;
- Giáo trình “Quản lý hành chính – Tư pháp” của Học viện hành chính,
nhà xuất bản khoa học kỹ thuật năm 2008;
- Viện nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp: Bảo vệ quyền trẻ em
trong pháp luật về quốc tịch và đăng ký hộ tịch ở Việt Nam, NXB Chính trị
quốc gia, Hà Nội, 2000;
- Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp: Chuyên đề thông tin
khoa học pháp lý về hộ tịch, Hà Nội, 1995;
- Nguyễn Thị Hồng Liên: Quản lý hộ tịch ở thành phố Hồ Chí Minh,
luận văn thạc sĩ luật học, 1996;
- Lê Thị Hoàng Yến: Đăng ký hộ tịch thực tiễn và hướng hoàn thiện,
- Tổng cục Thống kê: Một số kết quả về dự án cải tiến đăng ký hộ tịch
và thống kê dân số, NXB. Thống kê, 1989;

3


- Bài “Nâng cao năng lực đội ngũ công chức Tư pháp – hộ tịch trong
giai đoạn hiện nay”, Tác giả Trần Văn Quảng, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật
tháng 9 năm 2006;
- Số chuyên đề về “Công chứng, hộ tịch và quốc tịch:, phần 2 hộ tịch và
quốc tịch", Bộ Tư pháp, Hà Nội, 2007;

xã.
- Phân tích và đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về hộ tịch ở cấp xã
trên địa bàn huyện Phú Quốc trong thời gian qua; rút ra nguyên nhân của
những tồn tại, hạn chế.
- Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường quản lý nhà nước về hộ tịch
của UBND xã, thị trấn trên địa bàn huyện Phú Quốc.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận văn
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Công tác quản lý nhà nước về Hộ tịch tại xã, thị trấn trên địa bàn huyện
Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Hoạt động quản lý nhà nước về hộ tịch tại 10 ủy ban nhân dân xã, thị trấn
trên địa bàn huyện Phú Quốc trong khoảng thời gian từ năm 2013 đến hết năm
2016.
5. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận văn

5


5.1. Phương pháp luận: Đề tài dựa trên quan điểm và phương pháp luận
của Chủ nghĩa Mác – Lê Nin, một số văn kiện của Đảng, văn bản quản lý nhà
nước ở Trung ương và địa phương về công tác hộ tịch.
5.2. Phương pháp nghiên cứu:
Luận văn sử dụng phương pháp tổng hợp, thống kê, phân tích, khảo sát,
so sánh.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
- Làm rõ cơ sở lý luận quản lý nhà nước về hộ tịch thông qua các nội
dung: khái niệm, đặc điểm, vai trò cũng như nội dung của quản lý nhà nước
về hộ tịch ở cấp xã. Đồng thời chỉ ra các yếu tố tác động đến quản lý nhà
nước về hộ tịch ở cấp xã.

một tổng thể của nhiều công việc như tuyên truyền giáo dục pháp luật về hộ
tịch, tổ chức đăng ký hộ tịch, báo cáo thống kê tăng, giảm dân số, kiểm tra, xử
lý vi phạm về đăng ký hộ tịch. Các công việc nêu trên phải được tiến hành
thường xuyên tại cơ sở nhằm bảo đảm kịp thời, chính xác đồng thời phải
thuận tiện, tránh gây phiền hà cho dân.
Theo quan niệm truyền thống: Đăng ký hộ tịch là việc ghi chép vào Sổ
các sự kiện về việc hộ tịch của các hộ lại nhằm quản lý việc biến động tự
nhiên, biến động xã hội của các sự kiện đó, trên cơ sở đó xác định nghĩa vụ
đối với Nhà nước như đóng thuế, nghĩa vụ nô dịch, quân dịch ...
Theo quan niệm hiện tại: Đăng ký hộ tịch là việc cơ quan nhà nước có
thẩm quyền xác nhận sự kiện sinh, tử, kết hôn, ly hôn, giám hộ, thay đổi họ,
tên, xác định dân tộc, cải chính hộ tịch và các sự kiện khác theo quy định của
pháp luật về hộ tịch.
Theo điều 3, Luật Hộ tịch năm 2014 (Luật này thay thế cho Nghị định
số 158 ngày 27/12/2005) quy định:

7


“1. Hộ tịch là những sự kiện được quy định, xác định tình trạng nhân
thân của cá nhân từ khi sinh ra đến khi chết.
2. Đăng ký hộ tịch là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận
hoặc ghi vào Sổ hộ tịch các sự kiện hộ tịch của cá nhân, tạo cơ sở pháp lý để
Nhà nước bảo hộ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, thực hiện quản lý về
dân cư”.
Các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân và quyền nhân thân của
con người được Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định
để xác định sự kiện hộ tịch như: quyền có họ tên; quyền thay đổi họ; quyền
thay đổi tên; quyền xác định, xác định lại dân tộc; quyền được khai sinh; khai
tử; quyền được kết hôn, ly hôn; quyền đối với quốc tịch…

(như Giấy khai sinh, Giấy chứng nhận kết hôn). Hành vi xác nhận của cơ
quan đăng ký hộ tịch đã làm phát sinh hiệu lực pháp lý của các sự kiện được
đăng ký. Chỉ sau khi đăng ký, các sự kiện đó mới làm phát sinh, thay đổi hoặc
chấm dứt các quyền và nghĩa vụ của cá nhân.
- Hành vi ghi (ghi chú) vào Sổ hộ tịch việc thay đổi hộ tịch của cá nhân
theo bản án, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền: thay đổi quốc
tịch; xác định cha, mẹ, con; xác định lại giới tính; nuôi con nuôi, chấm dứt
việc nuôi con nuôi; ly hôn, huỷ việc kết hôn trái pháp luật, công nhận việc kết
hôn; công nhận giám hộ; Tuyên bố hoặc hủy tuyên bố một người mất tích, đã
chết, bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự. Khác với hành vi xác
nhận, đối với các loại việc hộ tịch này, cơ quan đăng ký hộ tịch chỉ đơn thuần
căn cứ quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền ghi chú việc đó vào
Sổ hộ tịch. Điểm phân biệt cơ bản giữa hành vi này với nhóm hành vi thứ
nhất là nó không làm phát sinh hiệu lực pháp lý, bởi vì bản thân các quyết
định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã đem lại hiệu lực pháp lý cho các
việc đó.

9


- Hành vi ghi (ghi chú) vào Sổ hộ tịch sự kiện khai sinh; kết hôn; ly
hôn; hủy việc kết hôn; giám hộ; nhận cha, mẹ, con; xác định cha, mẹ, con;
nuôi con nuôi; thay đổi hộ tịch; khai tử của công dân Việt Nam đã được giải
quyết tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài. Hành vi này khác với nhóm
hành vi thứ hai là nó công nhận các sự kiện hộ tịch của công dân Việt Nam đã
được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài.
- Hành vi xác nhận hoặc ghi vào Sổ hộ tịch các việc hộ tịch khác theo
quy định của pháp luật.
Đăng ký hộ tịch là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận, ghi
vào Sổ các sự kiện hộ tịch của cá nhân nhằm xác định tình trạng nhân thân

thuộc vẫn còn được lưu giữ tại các thành phố: Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố
Hồ Chí Minh, Cần Thơ.
1.1.2. Khái niệm và đặc điểm quản lý nhà nƣớc về hộ tịch
Quản lý là một khái niệm được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau. Theo
sách "Gốc và Nghĩa từ Việt thông dụng", quản lý là "trông nom, sửa sang,
sắp đặt công việc", trong đó "quản" là "coi sóc công việc", "lý" là "sửa sang,
sắp đặt công việc".
Theo quan niệm của điều khiển học, quản lý là "điều khiển, chỉ đạo một
hệ thống hay một quá trình, căn cứ vào những quy luật, định luật hay nguyên
tắc tương ứng để cho hệ thống hay quá trình ấy vận động theo ý muốn của
người quản lý nhằm đạt được những mục đích đã định trước".[18, tr.100].
Quản lý trong xã hội nói chung là quá trình tổ chức điều hành các hoạt
động nhằm đạt được những mục tiêu và yêu cầu nhất định dựa trên những quy
luật khách quan.
Quản lý được thực hiện bằng tổ chức và quyền uy. Có tổ chức thì mới
phân định rõ ràng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của những
người tham gia hoạt động chung. Có quyền uy thì mới đảm bảo sự phục tùng

11


của cá nhân đối với tổ chức. Quyền uy là phương tiện quan trọng để chủ thể
quản lý điều khiển, chỉ đạo cũng như bắt buộc các đối tượng quản lý thực
hiện các yêu cầu, mệnh lệnh của mình.
Theo nghĩa rộng, quản lý nhà nước là hoạt động tổ chức, điều hành của
cả bộ máy nhà nước, nghĩa là bao hàm cả sự tác động, tổ chức của quyền lực
nhà nước trên các phương diện lập pháp, hành pháp và tư pháp. Theo cách
hiểu này, quản lý nhà nước được đặt trong cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước
quản lý, nhân dân lao động làm chủ”.
Theo nghĩa hẹp, quản lý nhà nước chủ yếu là quá trình tổ chức, điều

thực trạng và những biến động về hộ tịch và những biến động về dân cư trong
đời sống xã hội, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tạo cơ sở
khoa học để xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc
phòng và trật tự an toàn xã hội, hoạch định chính sách dân số và kế hoạch hoá
gia đình.
Là một nội dung trong quản lý hành chính nhà nước về hành chính – tư
pháp, quản lý nhà nước về hộ tịch tập trung chủ yếu vào các hoạt động: ban
hành hoặc trình cơ quan có thẩm quyên ban hành văn bản quy định pháp luật
về hộ tịch; xây dựng và tổ chức thực hiện các chính sách, kế hoạch, định
hướng về hoạt động hộ tịch; quản lý hệ thống tổ chức và hoạt động của các cơ
quan, tổ chức trong hoạt động hộ tịch; đào tạo, bồi dưỡng hướng dẫn nghiệp
vụ về đăng ký hộ tịch; kiểm tra, thanh tra, khen thưởng, xử lý vi phạm; giải
quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động đăng ký hộ tịch; bảo đảm kinh phí cơ
sở vật chất, phương tiện cho một số hoạt động hộ tịch; tổng kết hoạt động hộ
tịch; báo cáo cơ quan nhà nước cấp trên về hoạt động đăng ký hộ tịch.
Như vậy, có thể hiểu: Quản lý nhà nước về hộ tịch là một hình thức
hoạt động của nhà nước, do các chủ thể có thẩm quyền (trước hết và chủ yếu
là các cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền) thực hiện trên cơ
sở pháp luật và để thi hành pháp luật trong lĩnh vực hộ tịch, góp phần bảo

13


đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, phục vụ cho công cuộc phát
triển kinh tế xã hội.
Quản lý nhà nước về hộ tịch có các đặc điểm sau đây:
Thứ nhất, quản lý nhà nước về hộ tịch là hoạt động mang tính quyền
lực nhà nước.
Tính quyền lực nhà nước trong quản lý hành chính nhà nước đối với hộ
tịch trước hết thể hiện ở việc các chủ thể có thẩm quyền thể hiện ý chí nhà

phương, nhờ đó các hoạt động của bộ máy được chỉ đạo, điều hành thống
nhất, bảo đảm lợi ích chung của cả nước, bảo đảm sự liên kết, phối hợp nhịp
nhàng giữa các địa phương, tạo ra sức mạnh tổng hợp của cả nước, tránh được
sự cục bộ phân hóa giữa các địa phương hay vùng miền khác nhau.
Tuy nhiên, do mỗi địa phương đều có những nét đặc thù riêng về điều
kiện kinh tế xã hội, nên để có thể phát huy tối đa yếu tố của từng địa phương,
tạo ra sự năng động trong quản lý điều hành, bộ máy quản lý hộ tịch còn được
phân cấp, trao quyền tự quyết, tạo sự chủ động sáng tạo cho chính quyền địa
phương.
Thứ tư, quản lý nhà nước về hộ tịch là hoạt động có tính chấp hành,
điều hành.
Tính chấp hành điều hành trong hoạt động quản lý nhà nước về hộ tịch
thể hiện trong việc những hoạt động này được tiến hành trên cơ sở pháp luật
và nhằm mục đích thực hiện pháp luật, cho dù đó là hoạt động chủ động sáng
tạo của chủ thể quản lý thì cũng không được vượt quá khuôn khổ của pháp
luật, điều hành cấp dưới, trực tiếp áp dụng pháp luật hoặc tổ chức những hoạt
động thực tiễn.... trên cơ sở quy định pháp luật nhằm hiện thực hóa pháp luật.
Tính điều hành của hoạt động quản lý nhà nước về hộ tịch còn thể hiện
trong việc chủ thể có thẩm quyền tổ chức thực hiện pháp luật trong đời sống
xã hội. Trong quá trình đó, các chủ thể này không chỉ tự mình thực hiện pháp
luật mà quan trọng hơn cả chúng đảm nhận chức năng vận hành hoạt động

15


của cơ quan, đơn vị trực thuộc theo một quy trình thống nhất, tổ chức để mọi
đối tượng có liên quan thực hiện pháp luật nhằm hiện thực hóa các quyền và
nghĩa vụ của các bên trong quan hệ quản lý.
Thứ năm, quản lý nhà nước đối với hộ tịch là hoạt động mang tính liên
tục.



Tổng hợp tình hình và thống kê hộ tịch báo cáo Ủy ban nhân dân cấp
huyện theo quy định của Chính phủ;
16




Lưu trữ Sổ hộ tịch, hồ sơ đăng ký hộ tịch;



Giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý các vi phạm về hộ tịch theo thẩm
quyền.

Ủy ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền đăng ký các loại việc hộ tịch phát
sinh trên địa bàn xã, bao gồm:


Đăng ký khai sinh; kết hôn; giám hộ; nhận cha, mẹ, con; khai tử, cho

công dân Việt Nam cư trú ở trong nước; đăng ký khai sinh cho người đã có hồ
sơ, giấy tờ cá nhân; đăng ký lại việc sinh, kết hôn, khai tử;


Đăng ký thay đổi, cải chính hộ tịch cho người chưa đủ 14 tuổi; bổ sung

thông tin hộ tịch cho công dân Việt Nam cư trú ở trong nước.
