SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN
TRƯỜNG THPT QUỲNH LƯU 2

Đề tài sáng kiến kinh nghiệm

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN
THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH THÔNG
QUA DẠY HỌC PHẦN CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT
VÀ NĂNG LƯỢNG Ở ĐỘNG VẬT,SINH HỌC 11

Môn: Sinh học
GV: Chu Thị Kim Dung
Tổ chuyên môn: Hóa – Sinh – CN
Năm học 2017-2018

1


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BTTH

Bài tập tình huống

DHDA

Dạy học dự án

ĐC

Đối chứng


Vận dụng kiến thức

MỤC LỤC
PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ...................................................................................4
2


1.Lí do chọn đề tài.............................................................................................4
1.1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới của phương pháp dạy học.......................4
1.2. Xuất phát từ vai trò của kĩ năng vận dụng kiến thức sinh học...............4
1.3. Xuất phát từ thực tiễn dạy và học môn Sinh học....................................5
2. Mục đích nghiên cứu.....................................................................................5
3. Nhiệm vụ nghiên cứu.....................................................................................6
4. Phạm vi nghiên cứu.......................................................................................6
5. Đối tượng và khách thể nghiên cứu...............................................................6
5.1. Đối tượng nghiên cứu.............................................................................6
5.2. Khách thể nghiên cứu.............................................................................6
6. Phương pháp nghiên cứu...............................................................................6
6.1. Nghiên cứu lí luận..................................................................................6
6.2. Nghiên cứu thực tiễn..............................................................................7
6.3. Phương pháp xử lý thông tin..................................................................7
7. Giả thuyết khoa học.......................................................................................7
8. Cấu trúc của bản sáng kiến:...........................................................................7
PHẦN II. NỘI DUNG.....................................................................................8
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI..............8
1.1. Cơ sở lí luận của đề tài...............................................................................8
1.1.1. Khái niệm kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn trong dạy học. .8
1. 1.2.Vai trò của rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho
học sinh..................................................................................................10
1.1.3. Cấu trúc và biểu hiện của KNVDKT.................................................13

3.7. Kết quả và xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm...................................79
4


KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ................................................................84
1. Kết luận........................................................................................................84
2. Kiến nghị.....................................................................................................84
TÀI LIỆU THAM KHẢO.............................................................................86
PHỤ LỤC…………………………………………………………………….

PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ
1.Lí do chọn đề tài

5


1.1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới của phương pháp dạy học
Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và
đào tạo phần định hướng đã chỉ rõ “ Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân
trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ
yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học.
Học đi đôi với hành ; lý luận gắn với thực tiễn ; giáo dục nhà trường kết hơpp̣ với
giáo dục gia đình và giáo ducp̣ xã hội ”[6]. Nghị quyết cũng đã đưa ra giải pháp“
Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học;
khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách
học, cách nghĩ, khuyến khích tự hocp̣, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới
tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực”. [6]
1.2. Xuất phát từ vai trò của kĩ năng vận dụng kiến thức sinh học
Khoa học sinh học ngày càng đạt được những thành tựu to lớn, kiến thức

cách xa vời.
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, chúng tôi đã chọn đề tài: “ Rèn luyện
kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh thông qua dạy học phần
Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật, Sinh học 11”.
2. Mục đích nghiên cứu
- Thiết kế câu hỏi, bài tập, bài tập tình huống gắn với thực tiễn trong phần
chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật.
- Đề xuất được một số biện pháp sư phạm để rèn luyện kĩ năng vận dụng
kiến thức sinh học vào thực tiễn cho học sinh.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng về rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
thức vào thực tiễn của HS trong dạy học Sinh học phổ thông.
- Phân tích cấu trúc nội dung và thành phần kiến thức phần Chuyển hóa vật chất
và năng lượng ở động vật, làm cơ sở cho việc thiết kế hệ thống câu hỏi và bài
tập thực tiễn.
- Đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
7


thức vào thực tiễn cho HS trong dạy học phần Chuyển hóa vật chất và năng
lượng ở động vật.
- Thiết kế và tổ chức bài học theo hướng sử dụng các biện pháp sư phạm để
rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức trong dạy học phần Chuyển hóa vật
chất và năng lượng ở động vật Sinh học 11
- Thực nghiệm sư phạm
4. Phạm vi nghiên cứu
Rèn luyện KNVD kiến thức vào thực tiễn trong dạy học phần Chuyển hóa
vật chất và năng lượng ở động vật cho HS lớp 11 của một số trường THPT trên địa
bàn huyện Quỳnh Lưu.
5. Đối tượng và khách thể nghiên cứu

ở động vật thì sẽ nâng cao được kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học
sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học.
8. Cấu trúc của bản sáng kiến:
Phần I. Đặt vấn đề
Phần II. Nội dung
Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài.
Chương 2: Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho
HS thông qua dạy học phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật,
Sinh học 11.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.
Phần III. Kết luận và kiến nghị

PHẦN II. NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
9


1.1. Cơ sở lí luận của đề tài
1.1.1. Khái niệm kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn trong dạy học
a. Khái niệm kĩ năng
Theo từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 2000), kĩ năng được hiểu là khả năng
vận dụng những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế.
Theo tác giả Trần Bá Hoành “Kĩ năng là khả năng vận dụng những tri
thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn”.[17]
Theo Nguyễn Bá Minh (2008), “Kĩ năng là khả năng thực hiện có hiệu
quả một hành động hay một loạt hành động nào đó bằng cách lựa chọn và vận
dụng những kiến thức đã có để giải quyết một nhiệm vụ, thực hiện một công việc
nào đó ở một cấp độ tiêu chuẩn xác định”. [12]
b. Khái niệm vận dụng
Theo từ điển Tiếng Việt thì khái niệm vận dụng được hiểu là “Đem tri thức

trồng trọt, giải thích các hiện tượng tự nhiên, các vấn đề sinh học trong nông
nghiệp ... KNVD kiến thức thúc đẩy việc gắn kiến thức lý thuyết và thực hành
trong nhà trường với thực tiễn đời sống, đẩy mạnh thực hiện dạy học theo phương
châm "học đi đôi với hành".
1. 1.2.Vai trò của rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học
sinh
a. Rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn là thực hiện nhiệm vụ của
dạy học Sinh học.
Nhiệm vụ dạy học thể hiện ở 3 mặt: kiến thức, kĩ năng và thái độ. Ba nhiệm
vụ này có mối liên hệ thống nhất hữu cơ và có sự tác động qua lại với nhau. Trong
đó sự hình thành kĩ năng, kĩ xảo là kết quả của việc nắm tri thức và cũng là điều
kiện để nắm tri thức sâu hơn, tiếp tục lĩnh hội những tri thức, kĩ năng mới. Đồng
thời nó cũng là điều kiện để hình thành nhân cách vì cần phải có một khối lượng
kiến thức và kĩ năng nhất định mới có thể biến nhận thức thành niềm tin lý tưởng
và từ đó có năng lực ý chí và hành động đúng.
b. Vận dụng kiến thức vào thực tiễn vừa giúp HS củng cố, nâng cao kiến thức vừa

11


góp phần rèn luyện các kĩ năng học tập và kĩ năng sống
Kiến thức của HS không chỉ được hình thành thông qua những hoạt động
học tập tại trường với những nội dung nặng tính lý thuyết mà nó được hình thành
thông qua các hoạt động liên quan đến thực hành, thực tiễn khi HS được làm các thí
nghiệm, thực hành, được tham gia khám phá tự nhiên, được nghiên cứu các vấn đề
xã hội….Trong các quá trình đó HS sẽ áp dụng những kiến thức đã được học để giải
quyết các vấn đề đặt ra. Khi đó HS sẽ tận dụng tối đa mọi nguồn kiến thức của mình,
trong quá trình nghiên cứu, làm việc thì sẽ củng cố lại kiến thức cho các em, làm cho
các em tin tưởng hơn về kiến thức mà mình đã được học. Bên cạnh đó, những nảy
sinh trong quá trình làm việc thì sẽ làm cho HS bắt buộc phải tự lực, chủ động tìm

khi mà học sinh nắm vững nó một cách thành thạo và có thể tái hiện nó một cách
rành mạch và đúng đắn. Ghi nhớ luôn luôn mang tính chọn lọc tuỳ theo động lực,
mục đích, hứng thú và phương tiện, hoạt động mà đối tượng nào sẽ được “lựa
chọn” trở thành biểu tượng trong trí nhớ;
Cấp độ thứ tư: Luyện tập vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Xuất phát từ
luận điểm triết học “thực tiền là nguồn gốc của nhận thức, là tiêu chuẩu của chân
lí ”[14] .Trong quá trình nhận thức, học tập, học sinh không những cần nắm
được tri thức, mà còn phải biết vận dụng tri thức vào thực tiễn. Nắm tri thức đòi
hỏi học sinh phải hiểu được nội dung của tri thức, lĩnh hội được khái niệm một
cách sâu sắc qua nỗ lực chủ quan ghi nhớ và vận dụng được những tri thức vào
thực tiễn.
d. Rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn là tiền đề để đào tạo học
sinh trở thành những người lao động sang tạo, năng động.
Căn cứ vào mục tiêu chung được luật định, mục tiêu giáo dục cụ thể của cấp
trung học phổ thông được xây dựng, thể hiện qua yêu cầu học sinh học xong cấp
trung học phổ thông phải đạt được ở các mặt giáo dục: tư tưởng, đạo đức lối sống,
học vấn kiến thức phổ thông, hiểu biết kỹ thuật và hướng nghiệp, kỹ năng học tập
và vận dụng kiến thức vào thực tiễn, về thể chất và cảm xúc thẩm mỹ.
Kiến thức trong chương trình Sinh học phổ thông cung cấp cho các em các
kiến thức cơ bản nhất, cập nhật, hiện đại liên quan đến tất cả các lĩnh vực như nông
nghiệp, công nghiệp và đời sống con người. Những kiến thức này HS có thể vận
dụng trong quá trình lao động săn xuất, bảo vệ sức khỏe… Đay là tiền đề giúp các
em trở thành những nông dân giỏi, những công nhân lành nghề hay một nhà khoa
hoc…Như vậy, Sinh học góp phần đào tạo những con người biết làm chủ bản thân,
13


làm chủ xã hội, có nhân cách :có văn hóa, khoa học, có năng lực nghề nghiệp, lao
động tự chủ chủ sáng tạo, có kỹ luật, giàu lòng nhân ái, yêu nước, yêu CNXH,
sống lành mạnh, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.

KNVDKT vào thực tiễn là một kĩ năng mà để rèn luyện và thực hiện tốt
thì đòi hỏi HS phải sử dụng thành thạo nhiều kĩ năng khác nhau. Trong quá trình
dạy học đòi hỏi người GV phải sử dụng nhiều PPDH khác nhau nhất là các
PPDH tích cực. Chúng tôi đề xuất các biện pháp để rèn luyện kĩ năng này cho
HS như sau:
- Sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập/bài tập tình huống
14


- Sử dụng các PPDH tích cực
a. Sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập vận dụng kiến thức thực tiễn
* Khái niệm về bài tập Sinh học
Theo từ điển tiếng Việt phổ thông: “ Bài tập là bài ra cho học sinh làm để
tập vận dụng những điều đã học”[4].
Vậy bài tập Sinh học là một yêu cầu mà học sinh nhận được và cần giải
quyết bằng những suy luận logic, những phép toán và những thí nghiệm trên cơ sở
các khái niệm, định luật, học thuyết …sinh học.
* Ý nghĩa của bài tập Sinh học
Bài tập Sinh học được sử dụng thường xuyên trong quá trình dạy học, bởi nó
có vai trò và ý nghĩa rất to lớn, cụ thể như:
-

Giúp làm chính xác hóa khái niệm, khắc sâu và mở rộng kiến thức cho

người học. Giúp học sinh ôn tập, hệ thống hóa kiến thức một cách tự nhiên, hấp
dẫn thay vì phải thống kê kiến thức một cách gò ép, dễ nhàm chán.
-

Rèn các kĩ năng cho học sinh như: Kỹ năng tư duy logic, sử dụng kiến


+ Gần gũi với kinh nghiệm của học sinh
BT thực tiễn có nội dung về những vấn đề gần gũi với kinh nghiệm, với đời
sống và môi trường xung quanh HS sẽ tạo cho các em động cơ và hứng thú mạnh
mẽ khi giải.
+ Bám sát chương trình
Các bài tập thực tiễn cần phải có nội dung sát với chương trình mà HS được
học, đúng chuẩn kiến thức kỹ năng. Nếu BT thực tiễn có nội dung mới về kiến
thức Sinh học thì nên dẫn dắt ngay trong câu hỏi và kiến thức đưa vào gần gũi với
kiến thức giáo khoa để tạo được động lực cho học sinh giải bài tập đó.
+ Đảm bảo logic sư phạm
Các yêu cầu giải BT cũng phải phù hợp với trình độ, khả năng của học sinh,
như:
- Phân loại được học sinh giỏi,khá ,trung bình,yếu
- Khi kiểm tra – đánh giá cần sử dụng các loại BT ở tất cả các mức để phân
loại đối tượng HS.
+ Có tính hệ thống
Các BT thực tiễn trong chương trình cần phải sắp xếp theo chương, bài, theo
mức độ phát triển của học sinh. Trong mỗi chương, bài nên có tất cả các loại, dạng
BT. Trong quá trình dạy học, thông qua kiểm tra, đánh giá, cần phải xây dựng
những bài tập thực tiễn ở mức độ vừa và cao hơn một chút so với mức độ nhận
thức của HS để nâng cao trình độ, khả năng nhận thức của HS.
16


b. Sử dụng bài tập tình huống
* Tình huống dạy học
Theo lý luận dạy học Xô Viết, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế
bào của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết. Đó là mục đích dạy
học, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả riêng
biệt.

Bước 1. Xác định mục tiêu bài học

Bước 2. Phân tích nội dung bài học

Bước 3. Xác định nội dung bài học có thể xây dựng
BTTH

Bước 4.Tìm các tài liệu có liên quan với nội dung kiến
thức bài học dự định xây dựng BTTH (nếu cần)

Bước 5. Diễn đạt khả năng đó thành BTTH

Bước 6. Kiểm tra, đánh giá BTTH đã xây dựng, từ đó
điều chỉnh hệ thống BTTH
Hình 1.1 Quy trình thiết kế BTTH

c. Dạy học dự án
* Khái niệm dạy học dự án
Dạy học dự án là một phương pháp dạy học, trong đó người học thực hiện
một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn. Nhiệm
vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc
18


xác định mục đích, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều khiển,
đánh giá quá trình và kết quả thực hiện. Kết quả dự án có thể trình bày, giới
thiệu .
* Vai trò của dạy học dự án
Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy trong đó người học thực hiện
một nhiệm vụ tổng hợp không chỉ về mặt lý thuyết mà còn nặng về mặt thực tiễn.

trường phổ thông chúng tôi cho rằng qui trình rèn luyện KNVDKT vào thực tiễn
cho HS gồm các bước cơ bản như sau:
GV giới thiệu ý nghĩa, bản chất, yêu cầu của kĩ năng VDKTvào thực tiễn

GV làm mẫu, HS quan sát

Tổ chức các hoạt động để HS thực hiện kĩ năng VDKT vào thực tiễn

HS thảo luận toàn lớp, thực hiện kĩ năng VDKT vào thực tiễn

GV kết luận, chính xác hoá kiến thức, đánh giá kĩ năng đã rèn luyện. HS tự lực làm lại và hoàn thiện kĩ n

Hình 1.2 Quy trình rèn luyện KNVDKT vào thực tiễn
1.2. Thực trạng về việc rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức Sinh học vào
thực tiễn thông qua quá trình dạy học môn Sinh học ở trường phổ thông hiện
nay
Để đánh giá thực trạng việc rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức Sinh học
vào thực tiễn ở 3 trường trung học phổ thông, chúng tôi tiến hành điều tra ở trường
THPT Quỳnh Lưu 1, THPT Quỳnh Lưu 2, THPT Quỳnh Lưu 3 –Quỳnh Lưu- Nghệ
20


An, với số lượng 150 học sinh đang học ở khối lớp 12 và 100 học sinh đang theo
học ở khối lớp 11. Kết quả như sau:
Câu hỏi 1: Thầy cô có thường đặt các câu hỏi liên hệ thực tiễn trong qua trình
giảng bài mới không?
Chúng tôi thu được kết quả là:
A

Thường xuyên


Không bao giờ

35%

Câu hỏi 3: Thầy cô có thường giao nhiệm vụ cho các em về nhà tìm mối liên hệ
giữa kiến thức của bài mới và các vấn đề xảy ra trong cuộc sống hàng ngày của các
em không?

A

Thường xuyên

5%

B

Thỉnh thoảng

63%

C

Không bao giờ

35%

Câu hỏi 4: Khi lên lớp thầy/cô có thường dành thời gian cho các em đặt ra các vấn
đề, các câu hỏi khúc mắc về những gì các em quan sát được trong đời sống không?
A

Thỉnh thoảng

23%

C

Không bao giờ

75%

Câu hỏi 6: Các em thường có thói quen liên hệ giữa kiến thức đã lĩnh hội được
vào trong đời sống hàng ngày của các em không?
A

Thường xuyên

2%

B

Thỉnh thoảng

30%

C

Không bao giờ

68%


Thỉnh thoảng

40%

C

Không bao giờ

50%

Câu hỏi 9: Trong giờ thực hành các em có thường chú ý quan sát thí nghiệm và
tìm ra được sự mâu thuẫn với các kiến thức lý thuyết đã học được không?
A

Thường xuyên

10%

B

Thỉnh thoảng

50%

C

Không bao giờ

40%



B

Bình thường

30%

C

Không thích

65%

Câu hỏi 12: Các em có thích vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn
không?
A

Thích

83%

B

Bình thường

17%

C

Không thích

khoa và sách bài tập mà chưa chú ý vào việc giao nhiệm vụ cho các em về nhà tìm
hiểu cuộc sống, môi trường xung quanh về các vấn đề có liên quan đến kiến thức
23


trong bài giảng kế tiếp(5%) để học sinh có tâm thế vào bài mới một cách hứng thú
hơn. Và cũng theo đó các thầy/cô chưa chú ý dành thời gian để cho các em đưa ra
những khúc mắc để giải đáp cho các em về những hiện tượng các em quan sát
được trong đời sống (2%). Trong các giờ học nói chung, những mâu thuẫn mà các
em tìm được trong các tình huống, các vấn đề thường là mâu thuẫn giữa lí luận với
lí luận là chính, còn việc liên hệ giữa lí luận và thực tiễn còn hạn chế(2%).
Chính vì vậy mà học sinh dù rất thích vận dụng kiến thức vào thực tiễn(83%)
nhưng vẫn chưa hình thành được thói quen liên hệ giữa những kiến thức lý thuyết
học được với thực tế xung quanh các em(2%).
Từ kết quả khảo sát ở trên đặt ra một vấn đề đó là làm thế nào để rèn luyện
để nâng cao hơn nữa kỹ năng vận dụng kiến thức Sinh học vào thực tiễn. Đó là vấn
đề đặt ra mà đội ngũ giáo viên dạy bộ môn Sinh học cần phải trăn trở để có hướng
bổ sung vào về phương pháp và nội dung trong quá trình giảng dạy, khắc phục sự
nghiệp trồng người của mình.
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
Trong chương này chúng tôi đã trình bày cơ sơ lý luận và thực tiễn của đề
tài bao gồm :
- Một số phương pháp dạy học tích cực sử dụng trong dạy học Sinh học ở
phổ thông.
- Vai trò đặc biệt quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức
trong quá trình nhận thức và học tập của học sinh .
- Thực trạng về việc rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức Sinh học vào
thực tiễn thông qua quá trình dạy học Sinh học ở trường phổ thông hiện nay.

24