TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA LỊCH SỬ

NGUYỄN THỊ HOA

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ
VIỆT NAM (GIAI ĐOẠN TỪ NGUỒN
GỐC ĐẾN GIỮA THẾ KỈ XIX) CHO
HỌC SINH LỚP 10 THPT
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lí luận và phƣơng pháp dạy học Lịch sử

HÀ NỘI, 2018


TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA LỊCH SỬ

NGUYỄN THỊ HOA

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ
VIỆT NAM (GIAI ĐOẠN TỪ NGUỒN
GỐC ĐẾN GIỮA THẾ KỈ XIX) CHO
HỌC SINH LỚP 10 THPT
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lí luận và phƣơng pháp dạy học Lịch sử
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học

THS. CHU NGỌC QUỲNH

hiện trong đề tài đƣợc xây dựng dựa trên cơ sở lí luận và thực tiễn.
Ngoài ra, trong khóa luận của em còn sử dụng một số nhận xét, đánh
giá của các tác giả khác, cơ quan tổ chức khác đều có trích dẫn và chú thích
nguồn gốc rõ dàng.
Xuân Hòa, ngày tháng năm 2018
Sinh viên

Nguyễn Thị Hoa


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ......................................................................... 2
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ............................................................. 5
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu............................................................. 6
5. Phƣơng pháp nghiên cứu. .......................................................................... 6
6. Những đóng góp mới của đề tài ................................................................. 7
7. Cấu trúc của khóa luận ............................................................................... 7
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ
CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG...................................................... 8
1.1. Cơ sở lí luận ............................................................................................ 8
1.1.1. Các quan niệm về hoạt động trải nghiệm ......................................... 8
1.1.2.Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong dạy và học lịch sử ............. 9
1.1.3.Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy và học lịch
sử ............................................................................................................... 11
1.1.4.Một số yêu cầu cơ bản trong việc tổ chức hoạt động trải nghiệm .. 21
1.2. Cơ sở thực tiễn ...................................................................................... 23
1.2.1.Thực trạng dạy và học Lịch sử ở trường trung học phổ thông ....... 23

TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 81
DANH MỤC PHỤ LỤC


DANH MỤC VIẾT TẮT
HĐNK:

Hoạt động ngoại khóa

HĐTN:

Hoạt động trải nghiệm

HS:

Học sinh

GV:

Giáo viên


DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1: Bảng tổng hợp ý kiến của giáo viên và học sinh về mức độ
thƣờng xuyên tổ chức HĐTNST trong dạy học môn Lịch sử ........ 32
Bảng 1.2: Bảng tổng hợp ý kiến của học sinh về mức độ hứng thú đối với
các hình thức tổ chức HĐTNST (đơn vị %) ................................... 35
Bảng 1.3: Mức độ hiệu quả của các HĐTNST trong dạy học môn Lịch sử ... 37
Bảng 2.1: Kết quả học tập của học sinh lớp 10I sau giờ dạy thử nghiệm ...... 69
Bảng 2.2: Kết quả học tập của học sinh lớp 10K sau giờ dạy đối chứng ....... 69

khóa XI của Ban Chấp hành trung ƣơng đã đề cập đến những thay đổi trong
công tác giáo dục thời gian tới. Điều đó cho thấy, việc đổi mới hình thức,
phƣơng pháp dạy học, đặc biệt hƣớng dẫn HS đƣợc học qua trải nghiệm thực
tế đã và đang đƣợc Đảng và nhà nƣớc quan tâm sâu sắc.
Trong dự thảo chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo
dục và Đào tạo ban hành năm 2018 cũng đã khẳng định ý nghĩa và vai trò to
lớn của HĐTN trong dạy và học bộ môn Lịch sử. Hoạt động này giúp cho HS
có nhiều cơ hội trải nghiệm và vận dụng nội dung kiến thức vào tìm hiểu
những hoạt động thực tiễn nhằm khám phá và tích lũy kinh nghiệm, kĩ năng
cho bản thân.

1


Tuy nhiên, việc tổ chức HĐTN trong dạy học Lịch sử vẫn chƣa đƣợc
tiến hành một cách thƣờng xuyên và rộng rãi. Một trong những nguyên nhân
là do GV còn gặp khó khăn trong việc xây dựng kế hoạch dạy học vừa hấp
dẫn lại vừa phát huy đƣợc năng lực của HS. Xuất phát từ thực tiễn dạy học
Lịch sử ở trƣờng phổ thông hiện nay và yêu cầu của việc đổi mới hình thức,
phƣơng pháp dạy học Lịch sử phù hợp với chƣơng trình giáo dục phổ thông
mới, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học
phần Lịch sử Việt Nam (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) cho
học sinh lớp 10 trung học phổ thông” làm đề tài khóa luận của mình với
mong muốn đề xuất một số kế hoạch, chƣơng trình tổ chức hoạt động trải
nghiệm sáng tạo phù hợp, hiệu quả góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học
Lịch sử ở trƣờng trung học phổ thông.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
HĐTN trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng là vấn đề
quan trọng và cần thiết ở nhà trƣờng phổ thông. Vì vậy, vấn đề này đã và
đang đƣợc các nhà giáo dục học, giáo dục Lịch sử quan tâm nghiên cứu.

các HĐTN theo các chủ đề khác nhau nhƣ: chủ đề tác nghiệp, du lịch, văn
hóa, các vấn đề xã hội,...
Trong bộ sách Hoạt động trải nghiệm (dành cho học sinh tiểu học) gồm
10 cuốn từ lớp 1 đến lớp 5 của tác giả Nguyễn Quốc Vƣơng và Lê Xuân
Quang (NXB Đại học Sƣ Phạm, năm 2017) , tác giả sau khi phân tích cơ sở lí
luận và thực tiễn của HĐTN, cũng nhƣ vị trí của nó trong Chƣơng trình giáo
dục phổ thông, tác giả đã chỉ ra và phân tích rõ những đặc trƣng cơ bản. Trên
nền tảng ấy, tác giả gợi ý những phƣơng án cụ thể đối với việc hƣớng dẫn tổ
chức các hoạt động trải nghiệm ở từng chủ đề giành riêng cho bậc tiểu học.
Trong Kỉ yếu Hội thảo “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho
học sinh phổ thông và mô hình trường phổ thông gắn với sản xuất, kinh
doanh tại địa phương” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tuyên Quang 29 –

3


30/8/2014) đã đề cập đến các khái niệm, mục tiêu, các cách thức tổ chức
HĐTN, bên cạnh đó còn đƣa ra các cách thức đánh giá HĐTN cụ thể cho từng
nội dung.
Trên Tạp chí Giáo dục cũng có nhiều bài viết chuyên khảo bàn về hoạt
động ngoại khóa nhƣ: “Biện pháp tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên
lớp cho học sinh THPT” của tác giả Nguyễn Thị Thành – THPT dân lập Bình
Minh – Hà Tây, “Tổ chức dạ hội Lịch sử về Hồ Chí Minh cho học sinh với sự
hỗ trợ của phần mềm Powerpoint” của tác giả Nguyễn Thị Côi – Đại học Sƣ
phạm Hà Nội và Đoàn Văn Hƣng – Đại học Quy Nhơn; tác giả Đoàn Văn
Hƣng với bài viết “Tổ chức dạ hội Lịch sử về Bác Hồ”. Các tác giả đã trình
bày biện pháp, cách thức tổ chức các hoạt động ngoại khóa cụ thể với hình
thức tổ chức cuộc thi tìm hiểu những chủ đề sinh động. Từ đó đề cập đến một
số thuận lợi và khó khăn trong quá trình tổ chức HĐNK.
Ngoài ra, còn có các Luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp đã đề cập

biện pháp, cách thức tiến hành HĐTNST tại làng văn hóa - du lịch các dân tộc
Việt Nam.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về HĐTN Lịch sử rất phong
phú và đa dạng. Tuy nhiên, nghiên cứu về cách thức tổ chức HĐTN trong nội
dung một bài học Lịch sử cụ thể trong chƣơng trình phổ thông vẫn chƣa đƣợc
nhiều tác giả đề cập đến.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu: Xây dựng kế hoạch và tổ chức HĐTN trong dạy
học phần Lịch sử Việt Nam (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) cho
HS lớp 10 ở trƣờng THPT.
3.2. Phạm vi nghiên cứu:
- Về nội dung: Đề tài tập trung vào phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 chƣơng trình chu n.
- Về phạm vi điều tra, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sƣ phạm: Đề
tài tiến hành tại các trƣờng THPT: THPT Hoa Lƣ A (Ninh Bình), THPT Bắc

5


Thăng Long (Hà Nội), THPT Đa Phúc (Hà Nội), THPT Bắc Đông Quan (Thái
Bình) và tiến hành thực nghiệm tại trƣờng THPT Hoa Lƣ A (Ninh Bình).
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích
Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức HĐTN trong
dạy học Lịch sử, đề tài xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, và đề xuất một
số biện pháp xây dựng và tổ chức HĐTN cho HS phần Lịch sử Việt Nam
(chƣơng trình Lịch sử Lớp 10). Đồng thời, dựa trên kết quả thực nghiệm tại
trƣờng THPT, chúng tôi đƣa ra kết luận cải tiến phƣơng pháp, cách thức tổ
chức HĐTN hiệu quả, góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học môn Lịch sử
ở trƣờng THPT.
4.2. Nhiệm vụ

(phần Lịch sử Việt Nam) phù hợp với mục tiêu, nội dung, điều kiện triển khai
ở trƣờng THPT.
7. Cấu trúc của khóa luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo,
khóa luận gồm 2 chƣơng:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động trải
nghiệm trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông
Chương 2: Một số biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy
học phần Lịch sử Việt Nam (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) cho
học sinh lớp 10 ở trường trung học phổ thông

7


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC
HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Các quan niệm về hoạt động trải nghiệm
Trong nhà trƣờng “hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) là những hoạt
động có chủ đích, có kế hoạch hoặc có sự định hướng của nhà giáo dục, được
thực hiện thông qua những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo
dục tới người học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục” [17, tr.13]
HĐTN là sự kết hợp chặt chẽ, hợp nhất của hai yếu tố “trải nghiệm” và
“sáng tạo”. Trong tọa đàm phản biện dự thảo chƣơng trình giáo dục phổ thông
tổng thể, TS Phạm Đỗ Nhật Tiến (nguyên chuyên gia giáo dục của Bộ Giáo
dục – Đào tạo) cho rằng hoạt động trải nghiệm sáng tạo đƣa vào chƣơng trình
giáo dục phổ thông với mục đích chính là chuyển hóa kiến thức, kỹ năng, thái
độ thành năng lực. Vì vậy đó không thể là môn học riêng biệt mà phải gắn

của HS. HĐTN góp phần bổ sung kiến thức mà HS đƣợc lĩnh hội với các hình
thức nội khóa. Có thể nói đây là một hoạt động rất thú vị và hấp dẫn vì HS
đƣợc trực tiếp tham gia vào các hoạt động khác nhau, đƣợc quan sát, đƣợc
tìm hiểu và chủ động trong việc tiếp thu kiến thức. Đây cũng đƣợc coi là
phƣơng pháp tác động đến sự phát triển năng lực sáng tạo, giúp các em tự
chiếm lĩnh kiến thức, hình thành các kĩ năng, giá trị và ph m chất của bản
thân.
“HĐTN còn góp phần phát triển HS và đó là cơ hội cho các em trải
nghiệm trong thực tiễn để tích lũy và chiêm nghiệm các kinh nghiệm, từ đó
khái quát thành hiểu biết theo cách của riêng mình. Thông qua các hoạt động
HS có thể tự nắm bắt được nội dung bài học theo ý hiểu, sở thích, phát huy
được năng lực của người học đặc biệt là HĐTN có khả năng huy động sự

9


tham gia tích cực của tất cả các khâu của quá trình hoạt động: Từ thiết kế
hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với
đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân, tạo cơ hội cho các em được trải
nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng sáng tạo, được đánh giá và lực chọn
ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá
và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè”
[16, t.9].
Thực hiện HĐTN có hiệu quả sẽ góp phần làm tốt việc liên hệ quá khứ
với hiện tại, hoàn thành các công tác công ích xã hội. Trong các công tác
ngoại khóa, hoạt động của thầy và trò đƣợc tiến hành ngoài giờ học trên lớp
những nội dung và chủ đề HĐTN xuất phát từ những kiến thức cơ bản, quan
trọng nhất của chƣơng trình sách giáo khoa mà trong giờ học nội khóa do hạn
chế thời gian nên chƣa thể cung cấp đầy đủ hết đƣợc. Vì vậy, HĐTN có tác
dụng nhƣ bài học trong việc bồi dƣỡng kiến thức, giáo dục và phát triển toàn

môn học nói chung và môn Lịch sử nói riêng. Các HĐTN mang lại những trải
nghiệm thú vị cho HS, tăng hứng thú học tập và sự chủ động của HS trong
môn Lịch sử. Nếu làm tốt các HĐTN đối với bộ môn Lịch sử sẽ là một trong
những biện pháp hiệu quả góp phần thay đổi quan niệm luôn cho rằng Lịch sử
luôn khô khan và nhàm chán trƣớc đây. Thông quá đó hình thành cho HS kiến
thức, kĩ năng, thái độ trong học tập và trong cuộc sống. Tiến tới hình thành
các năng lực cơ bản của ngƣời học.
1.1.3. Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy và học lịch
sử
Có rất nhiều hình thức HĐTN cho HS THPT trong dạy và học Lịch sử.
Tùy vào mục tiêu bài dạy, ý tƣởng bài dạy và điều kiện triển khai cụ thể mà
ngƣời GV có thể lựa chọn hình thức sử dụng, tổ chức HĐTN trong dạy học
Lịch sử ở trƣờng THPT sao cho phù hợp và hiệu quả.

11


HĐTN đƣợc tổ chức dƣới nhiều hình thức khác nhau nhƣ hoạt động
câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tƣơng tác, tham quan dã
ngoại, các hội thi, hoạt động giao lƣu, hoạt động nhân đạo, hoạt động tình
nguyện, hoạt động cộng đồng, sinh hoạt tập thể, lao động công ích, sân khấu
hóa (kịch, thơ, hát, múa rối, tiểu ph m, kịch tham gia,…), thể dục thể thao, tổ
chức các ngày hội,… Mỗi hình thức hoạt động trên đều mang ý nghĩa giáo dục
nhất định. Dƣới đây là một số hình thức tổ chức của HĐTN tiêu biểu trong nhà
trƣờng phổ thông có thể áp dụng trong hoạt động dạy và học Lịch sử.
1.1.3.1. Câu lạc bộ
“Câu lạc bộ (CL ) là hình thức sinh hoạt ngoại khóa của những nhóm
học sinh c ng sở thích, nhu cầu, năng khiếu,... dưới sự định hướng của những
nhà giáo dục nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các H
với nhau và giữa HS với thầy cô giáo, với những người lớn khác. Hoạt động

nhƣ nhu cầu, nguyện vọng của HS.
Trong quá trình thiết kế, tổ chức thực hiện và đánh giá HĐTN bằng
cách thức này cả GV lẫn HS đều có cơ hội thể hiện sự sáng tạo, chủ động,
linh hoạt của mình, làm tăng thêm tính hấp dẫn, độc đáo của các hình thức tổ
chức hoạt động.
1.1.3.2. Tổ chức trò chơi
Trò chơi là một loại hình hoạt động giải trí, thƣ giãn, là món ăn tinh
thần rất bổ ích trong cuộc sống của con ngƣời. Trò chơi là hình thức tổ chức
các hoạt động vui chơi với nội dung kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực khác
nhau, có tác dụng giáo dục rất lớn, hình thức thể hiện phong phú và rất sáng
tạo, phát huy đƣợc tính tích cực và sáng tạo của HS. Giúp chuyển tải nhiều tri
thức của các lĩnh vực khác nhau, tạo không khí thân thiện và thoải mái trong
tiến trình học tập bên cạnh đó còn giúp các em tiếp cận, tiếp thu đƣợc kiến
thức của bài học.

13


Tổ chức trò chơi trong môn Lịch sử ở trƣờng THPT đóng một vai trò
quan trọng. Việc thiết kế và tổ chức trò chơi trong giờ học Lịch sử cho HS
đƣợc sử dụng nhằm củng cố kiến thức bài học cho HS, áp dụng vào giảng dạy
đối với các bài ôn tập chƣơng, sơ kết, tổng kết, bài tập Lịch sử và đƣợc sử dụng
trong các HĐTN và nó có tác dụng thiết thực đối với HS. Việc áp dụng biện
pháp thiết kế các trò chơi trong HĐTN là vô cùng cần thiết và có tác dụng
trong sự phát triển của trí tuệ, nhân cách của HS khi học tập bộ môn Lịch sử.
Các biện pháp thiết kế các trò chơi trong bộ môn Lịch sử còn có vai trò
tạo dựng phần mở đầu, giới thiệu bài học một cách hấp dẫn, thông qua các
hoạt động GV giới thiệu, HS vận dụng các kĩ năng tham gia qua đó giúp các
em nắm đƣợc kiến thức cơ bản cho nội dung bài học.
Nhƣ vậy, tổ chức trò chơi cho HS trong nhà trƣờng phổ thông là một

trải nghiệm, khám phá nhƣ vậy sẽ là một biện pháp giúp cho việc học tập bộ
môn Lịch sử trở nên đa dạng và phong phú hơn. Bên cạnh đó, khi tìm hiểu nội
dung phần Lịch sử địa phƣơng với hình thức tham quan, dã ngoại sẽ là một
trong những cách thức hiệu quả để HS nắm bắt kiến thức nhanh nhất, nó đƣợc
xem là hình thức đƣa ra những dẫn chứng cụ thể và sinh động nhất khiến cho
nội dung bài giảng trở nên hấp dẫn, lí thú.
Nội dung tham quan, dã ngoại có tính giáo dục tổng hợp đối với HS
nhƣ: giáo dục lòng yêu quê hƣơng, đất nƣớc, giáo dục truyền thống cách
mạng, truyền thống Lịch sử, truyền thống của Đảng, của Đoàn. Các lĩnh vực
tham quan, dã ngoại có thể đƣợc tổ chức ở nhà trƣờng phổ thông rất đa dạng,
tùy thuộc vào điều kiện cũng nhƣ mục đích của hoạt động mà giáo viên lựa
chọn các cách thức tổ chức sao cho hợp lí. Hiện nay các hình thức này đã và
đang đƣợc áp dụng trong dạy và học ở các nhà trƣờng phổ thông, đặc biệt là
trong việc dạy và học bộ môn Lịch sử.
1.1.3.4. Tổ chức cuộc thi/ hội thi

15


Hội thi/ cuộc thi là một trong những cách thức tổ chức hoạt động hấp dẫn,
lôi cuốn HS và đạt hiệu quả cao trong quá trình giáo dục, rèn luyện và định
hƣớng phát triển. Hội thi mang tính chất ganh đua giữa các cá nhân với nhau,
giữa các tập thể với tập thể. Với mục đích quan trọng nhất của hình thức này là
tạo ra một môi trƣờng thuận lợi cho HS giao lƣu và học hỏi kiến thức, rèn luyện
kĩ năng. Đáp ứng đƣợc yêu cầu rèn luyện về thể lực cũng nhƣ xây dựng những
kĩ năng cần thiết thông qua các hoạt động học tập.
Hội thi/ cuộc thi đƣợc tổ chức dƣới nhiều hình thức khác nhau: thi vẽ, thi
viết, thi hùng biện, thi đố vui, thi giải ô chữ, thi sáng tác bài hát, thi kể truyện, thi
chụp ảnh, thi thời trang, thi thanh lịch... các hình thức rất phong phú và đa dạng,
bất cứ nội dung giáo dục nào cũng có thể áp dụng các hình thức này, mỗi một