CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

SÁNG KIẾN

- Tên sáng kiến: Một số giải pháp rèn kỹ năng làm kiểu bài tự sự cho
học sinh lớp 6.

1


- TÊN SÁNG KIẾN: MỘT SỐ GIẢI PHÁP RÈN KỸ NĂNG LÀM KIỂU
BÀI TỰ SỰ CHO HỌC SINH LỚP 6.

- Lĩnh vực áp dụng: bồi dưỡng học sinh đại trà môn Ngữ văn 6 ở trường
THCS
- Mô tả sáng kiến:
+ Về nội dung của sáng kiến: Một số giải pháp rèn kỹ năng làm kiểu bài tự
sự cho học sinh lớp 6.
Tự sự (kể chuyện) là phương thức tái hiện đời sống trong toàn bộ tính
khách quan của nó. Kể chuyện tức là kể việc đời, kể việc người theo một điểm
nhìn nào đó, nhằm một mục đích, một dụng ý nào đó của người kể. Thông
thường, người kể hay gửi gắm trong câu chuyện của mình một vấn đề mà cuộc
sống đặt ra. Vấn đề đó có thể rất rộng lớn, liên quan tới đất nước, xã hội, thời
đại; nhưng cũng có thể rất nhỏ hẹp, chỉ liên quan tới một cuộc đời, một khía
cạnh tâm hồn, tình cảm của con người. Qua câu chuyện, người kể bày tỏ trực
tiếp, hoặc gián tiếp thái độ khen - chê của mình đối với nhân vật, đối với sự việc.
Do đó, văn tự sự thường mang đậm dấu ấn chủ quan của tác giả. Cũng bởi tính
chất và yêu cầu như đã nêu trên nên việc tạo lập được một văn bản tự sự hay, ý
nghĩa sâu sắc đối với HS lớp 6 vẫn còn gặp nhiều khó khăn.
Trong quá trình tìm hiểu nghiên cứu đề tài, tôi nhận thấy một số vấn đề cần

một câu chuyện đã học bằng lời văn của em; kể lại một sự việc chính trong cốt
truyện;
- Để làm tốt dạng đề này người viết cần tránh lạm dụng vào các văn bản
đã có. Về cơ bản, vẫn đảm bảo giữ nguyên cốt truyện, không thay đổi hệ thống
nhân vật, tình tiết chính làm nên chủ đề truyện; ngôn ngữ phù hợp với thể loại.
* Dạng bài kể về người thật, việc thật trong đời thường
Thông thường dạng đề này hay đặt ra yêu cầu kể về một người có mối
quan hệ nào đó đối với người kể; hoặc nhân vật mà người kể được biết, được
gặp, được giới thiệu(là một người thân có nhiều ảnh hưởng đối với em; là một
người bạn học đã chuyển trường; về một người có thành tích cao trong học tập;
người có số phận không may mắn;…); về một sự việc cụ thể nhất định đã diễn
ra trong cuộc sống(mà em là người tham gia, chứng kiến hoặc nghe kể lại). Do
đó, khi kể cần khai thác các tình tiết để làm rõ các mối quan hệ này cũng như
những ảnh hưởng, ấn tượng mà nhân vật, sự việc đó để lại cho người kể chuyện.
Trong quá trình kể, cần sử dụng yếu tố miêu tả để giới thiệu hình dáng,
tính cách, hành vi, thái độ của nhân vật, diễn biến của sự việc (cần chú ý thể
hiện người-việc trong một cốt truyện cụ thể; tránh lạc sang văn miêu tả).
Lựa chọn ngôi kể đúng với yêu cầu của bài văn.
*Dạng bài kể một câu chuyện tưởng tượng
- Các yêu cầu kể chuyện tưởng tượng ở lớp 6:
+ Thay đổi hay thêm phần kết của một câu chuyện dân gian
+ Hình dung gặp gỡ các các nhân vật trong truyện cổ dân gian
+ Đóng vai một nhân vật trong truyện đã được học và kể lại câu chuyện
ấy
+ Kể lại một giấc mơ
+ Tưởng tượng về câu chuyện trong tương lai
- Cách làm: Đây là hình thức tự sự mà cốt truyện do người kể tự tưởng
tượng, sáng tạo, do vậy người kể có quyền hư cấu nhưng phải dựa trên cơ sở
những câu chuyện có sẵn (truyện dân gian) để sáng tạo những tình tiết hợp lý,
logic ; đồng thời, nếu dùng hình thức đối thoại với nhân vật dân gian (nhất là đối

văn tự sự cho học sinh:
- Cốt truyện phải xuất phát từ thực tiễn cuộc sống. Có thể hư cấu, thay
đổi, thêm bớt tình tiết để cốt truyện hay hơn, hấp dẫn hơn nhưng tránh đưa vào
cốt truyện những tình tiết phi lý, thiếu thực tế.
Ví dụ: Nhân vật có sự thay đổi về kết quả học tập, chuyển từ học kém
sang học giỏi thì cần phải có một thời gian dài, không thể tính bằng một tháng
;và nếu phấn đấu tốt, có sự giúp đỡ của thầy cô, bạn bè thì cũng chỉ có thể vươn
lên trở thành học sinh khá chứ không nhất thiết cho nhân vật trở thành học sinh
giỏi huyện, giỏi tỉnh hay quốc gia. Hay tuổi học trò, nếu có những hoạt động
tương thân tương ái, giúp dỡ bạn bè nghèo thì cũng chỉ dừng lại một mức độ hợp
lí: người tặng bạn quyển vở, người tặng bạn mấy quyển sách giáo khoa, có
người góp tiền ăn sáng để giúp bạn, không thể tặng bạn những vật đắt tiền như
chiếc xe đạp, máy tính…
- Khi xây dựng cốt truyện, phải biết xác định tình tiết chính /tình tiết phụ;
biết nhấn vào tình tiết quan trọng và lướt qua những tình tiết phụ tạo nền để làm
nổi bật tình tiết chính. Số lượng tình tiết chính không nên nhiều quá.
- Trong diễn biến cốt truyện. phải biết tạo tình huống bất ngờ hoặc sự kiện
gây thắt nút. Sự kiện trong văn tự sự rất quan trọng bởi giúp cho các nhân vật
bộc lộ tính cách, suy nghĩ, thái độ trước con người và cuộc sống. Con người tốt
hay xấu, sống tình nghĩa hay thờ ơ lạnh nhạt, tức giận hay vui mừng... thường
4


qua một sự kiện nào đó sẽ thể hiện rất rõ, đồng thời chủ đề của câu chuyện cũng
được hé mở.
Ví dụ: Tình huống Dế Mèn trêu chị Cốc trong trích đoạn “Bài học đường
đời đầu tiên” đã cho thấy tính cách xốc nổi, ngông cuồng của Dế Mèn. Qua việc
làm dại dột đó, Dế Mèn đã nhận ra bản thân mình và rút ra bài học đường đời
đầu tiên: kiêu ngạo, hống hách không những gây hại cho mình mà còn làm hại
người khác; sống phải biết yêu thương, quan tâm và giúp đỡ những người xung

nhân vật nào chính, nhân vật nào phụ. Với dung lượng bài văn tự sự, số lượng
nhân vật nên vừa phải. Nếu quá nhiều thì sẽ khó xác định được đâu là nhân vật
chính, đâu là nhân vật phụ. Thậm chí, có những nhân vật xuất hiện không nhằm
để thực hiện một nội dung nào đó của người kể sẽ trở nên bị thừa. Ngược lại,
nếu số lượng nhân vật quá ít thì không đủ để chuyển tải hết nội dung cốt truyện.
- Nhân vật được miêu tả chân dung cụ thể, có tên tuổi, vóc dáng, trang
phục, diện mạo, tính tình.
5


+ Tùy theo đặc điểm tính cách, tuổi tác hay tình huống truyện mà chọn
những nét ngoại hình phù hợp, ấn tượng (một chiếc răng khểnh, một người cao
lêu đêu với cặp chân dài, đôi bím tóc ngoe nguẩy, cái cằm lẹm, chiếc mũi hếch,
miệng rộng mỗi khi cười như ngoác đến tận mang tai,…).
+ Nên cân nhắc trong việc đặt tên cho nhân vật. Đối với các nhân vật
thiếu nhi, có thể gắn tên với một biệt hiệu nào đó làm nổi bật các đặc điểm hình
dáng hoặc tính cách. Ví dụ như nhân vật nghịch ngợm thì gắn với những biệt
hiệu: mập, gấu, cá sấu, sẹo, ve,…; nhân vật thông minh học giỏi thì có thể gắn
với các biệt hiệu: bác học, nhà thông thái,…; nhân vật quá nhút nhát thì có biệt
hiệu thỏ; nhân vật hay nói dối thì gọi là cuội; nhân vật hay quay cóp, giở tài liệu
hoặc xem bài của bạn thì gắn với biệt hiệu: hươu cao cổ, phô tô cóp pi,…
- Nhân vật được xây dựng trong văn bản tự sự phải chân thực, có tính điển
hình. Thường thì có thể theo một lô- gíc nhất định (Một cậu bé người thành phố
thì thường có vóc dáng thư sinh, nước da trắng trẻo, kèm theo cặp kính cận; còn
cậu bé ở nông thôn thì thường có nước da ngăm đen, tóc vàng hoe, chân tay
chắc nịch,…). Nhưng cũng có thể sáng tạo với những nét đặc điểm bất ngờ,
không đi theo quy luật – và coi đó là nhưng ngoại lệ. Nhưng nên có sự lí giải,
gắn với một dụng ý nào đó của người kể chuyện. Ví dụ: Tả một cô bé ở nông
thôn, gắn bó với đồng ruộng, hay lam hay làm mà lại có nước da trắng thì vẫn có
thể chấp nhận được, nhưng phải thể hiện dụng ý của người kể: cái nắng gay gắt

có những anh cò gầy vêu vao ngày ngày lội bùn tím cả chân mà vẫn hếch mỏ,
chẳng được miếng nào…(Bài học đường đời đầu tiên – Tô Hoài ). Cảnh vật
được miêu tả qua sự cảm nhận của nhân vật Dế Mèn. Khung cảnh đó chuẩn bị
cho sự xuất hiện của nhân vật chị Cốc và trò đùa dại dột của Dế Mèn.
+ Khắc họa chân dung nhân vật với những đặc điểm cụ thể, sinh động về
hình dáng, tính tình, phẩm chất, thói quen, ngôn ngữ giao tiếp,.., những nét đặc
điểm tính cách gắn với những tình huống, những tâm trạng cụ thể (buồn,vui, học
tập, làm việc, nghỉ ngơi, thư giãn,…)
Ví dụ1: Nhà văn Tô Hoài đã miêu tả chân dung Dế Mèn thật khỏe mạnh,
cường tráng: “ Đôi càng tôi mẫm bóng. Những cái vuốt ở chân, ở khoeo cứ
cứng dần và nhọn hoắt…Đôi cánh tôi, trước kia ngắn hủn hoẳn, bây giờ đã
thành cái áo dài kín xuống tận chấm đuôi…Đầu tôi to ra và nổi từng tảng, rất
bướng. Hai cái răng đen nhánh lúc nào cũng nhai ngoàm ngoạp như hai lưỡi
liềm máy đang làm việc. Sợi râu tôi dài, uốn cong một vẻ rất đỗi hùng dũng….”.
(Bài học đường đời đầu tiên - Tô Hoài)
Ví dụ 2: Cũng qua ngòi bút Tô Hoài, chân dung anh chàng Dế Choắt lại
hiện lên thật ốm yếu, xấu xí, trái ngược hẳn với Dế Mèn: “Cái chàng Dế Choắt
người gầy gò và dài lêu nghêu như một gã nghiện thuốc phiện. Đã thanh niên
rồi mà cánh chỉ ngắn củn đến giữa lưng, hở cả mạng sườn như người cởi trần
mặc áo gi-lê. Đôi càng bè bè, nặng nề trông đến xấu. Râu ria gì mà cụt có một
mẩu và mặt mũi thì lúc nào cũng ngẩn ngẩn ngơ ngơ…”.(Bài học đường đời
đầu tiên - Tô Hoài)
- Theo đó khi làm một bài văn tự sự, ngoài những câu trần thuật để tạo cốt
truyện chính, người viết nên chú trọng dùng những từ ngữ có sức gợi cảm (nhất
là các từ láy tượng hình, tượng thanh) những câu văn giàu hình ảnh, nhạc điệu;
các biện pháp nghệ thuật so sánh, nhân hóa, …). Chẳng hạn khi kể về chuyến
tham quan di tích lịch sử, ngoài việc nêu những sự việc chính liên quan đến cốt
truyện (Chuyến tham quan diễn ra lúc nào? Ở đâu? Những ai tham gia? Chuyến
đi diễn ra như thế nào? Có điều gì bất ngờ lí thú?...), người viết bài có thể xen
vào những đoạn, những câu miêu tả về không khí chuẩn bị, cảnh vật và thời tiết

+ Mở đầu câu chuyện bằng cách giới thiệu nhân vật gắn với thời gian,
không gian cụ thể. Ví dụ: “Cứ trưa trưa, bọn trẻ chúng tôi lại rủ nhau tụ tập
dưới tán những cây bàng giữa làng.” (Một lần và mãi mãi – Thanh Quế)
+ Mở đầu câu chuyện bằng những dòng hồi tưởng. Ví dụ: “Hằng năm, cứ
vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng
bạc, lòng tôi lại nao nức những kỷ niệm mơn man của buổi tựu trường.” (Tôi đi
học – Thanh Tịnh)
+ Hoặc có thể mở đầu câu chuyện bằng lời tâm sự của nhân vật. Ví dụ:
“Suốt những năm xa quê, tôi thường mong mỏi gặp lại Kim.” (Kim – Thanh
Quế)
+ Hay mở đầu câu chuyện bằng những âm thanh hoặc bằng một vài câu
đối thoại ngắn. Ví dụ: “Cốc…cốc…côc…! Tiếng gõ đều đặn mỗi buổi trưa trở
thành âm thanh quen thuộc của con hẻm nghèo. Bọn trẻ trong hẻm tranh nhau í
ới:
- Ê! Hủ tiếu! Ba tô, nhanh lên nghe!” (Tiếng gõ giữa đêm khuya –
Nguyễn Thu Thủy)
- Còn vô vàn cách mở đầu khác nữa cho câu chuyện của mình. Tuy nhiên,
tôi cũng lưu ý cho các em dù mở đầu câu chuyện theo cách nào đi nữa thì cũng
cần lưu ý vài điếm sau:
+ Mở đầu câu chuyện nên có sự xuất hiện của nhân vật trong hoàn cảnh
thời gian hoặc không gian nào đó.
+ Mở đầu câu chuyện nên ngắn gọn, không nên viết dài, lòng vòng, ôm
đồm.
+ Phần mở đầu câu chuyện có thể viết thành một đoạn văn ngắn nhưng
cũng có thể chỉ là một , hai câu văn có tác dụng giới thiệu không gian, thời gian
hoặc nhân vật. Ví dụ: “- Ê, ông Tư đến bay ơi!
- Ông Tư đến kìa.”
(Ông Tư – Thanh Quế)
8


trong sách, tôi cho học sinh tập làm thêm các đề bài ngoài yêu cầu trong sách
giáo khoa như kể chuyện tưởng tượng dựa vào ý thơ, đoạn thơ, bài thơ đã biết.
Cách làm này sẽ giúp ích dần hình thành cho các em về kỹ năng tạodựng cốt
truyện, kỹ năng xây dựng nhân vật và tình huống truyện, đặc biệt là kỹ năng
hành văn.
Dạng bài kể chuyện tưởng tượng dựa vào ý thơ, đoạn thơ, bài thơ, đề bài
thường yêu cầu từ một bài thơ có nhiều yếu tố tự sự, học sinh phải tưởng tượng
viết thành câu chuyện bằng văn xuôi có ý nghĩa. Ví dụ bài thơ Lượm (Tố Hữu),
Đêm nay Bác không ngủ (Minh Huệ),..trong sách giáo khoa Ngữ văn 6.
Khi làm dạng bài này các em học sinh cần chú ý:
- Đọc kĩ bài thơ, xác định chủ đề, nội dung ý nghĩa của bài thơ để kể câu
chuyện phù hợp
- Dựa vào bài thơ để:

9


+ Xây dựng nhân vật chính, nhân vật phụ: Phải giữ nguyên nhân vật có
trong văn bản và có thể tưởng tượng thêm một vài nhân vật phụ khác để làm nổi
bật nhân vật chính.
+ Xây dựng tình huống, sự việc: Giữ nguyên những tình huống, sự việc có
trong bài thơ. Tuy nhiên cũng có thể tưởng tượng thêm một vài sự việc khác có
liên quan để làm nổi bật nội dung ý nghĩa câu chuyện.
+ Lựa chọn những hình ảnh, chi tiết tiêu biểu, quan trọng để kể cụ thể.
Mặt khác cũng cần thêm một số lời đối thoại, yếu tố miêu tả ngoại cảnh, miêu tả
nhân vật để câu chuyện thêm sinh động.
+ Lựa chọn cách mở bài và kết bài tương ứng với nhau. Có thể lấy ý mở
của tác phẩm thơ làm mở bài, lấy ý kết của tác phẩm thơ làm kết bài. Đó là cách
mở trực tiếp. Nhưng cũng có thể mở bài theo cách gián tiếp như một trong các
cách mở bài đã giới thiệu ở trên.

- Chú cứ việc ngủ ngon, giữ sức ngày mai đi đánh giặc, đừng lo cho Bác.
10


…
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh viết kết bài: Kết thúc sự việc và cảm nghĩ
Ví dụ:
Đêm ấy, Bác ngồi đó, bên bếp lửa hồng giữa rừng khuya. Đêm ấy, Bác
không ngủ. Người thao thức không ngủ vì thương bộ đội, thương dân công, vì
nhân dân, đất nước. Mưa đêm lâm thâm, giá rét mà sao tôi thấy thật ấm lòng
khi ở bên Người.
+ Về khả năng áp dụng của sáng kiến: Sáng kiến đã được giáo viên môn
Ngữ văn tổ Khoa học xã hội trường THCS Lý Tự Trọng áp dụng trong công tác
bồi dưỡng học sinh học sinh đại trà khối 6, học kì I năm học 2018-2019.
Sáng kiến có thể sử dụng làm tài liệu bồi dưỡng đại trà cho học sinh khối
6 trong toàn huyện.
- Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng giải
pháp trong đơn theo ý kiến của tác giả với các nội dung sau:
+ Mang lại hiệu quả trong giảng dạy: nâng cao kĩ năng thực hiện kiểu bài
tự sự nói riêng và bài tập làm văn nói chung.
+ Mang lại lợi ích xã hội: nâng cao ý thức hiểu biết về môn học, yêu thích
môn văn, nâng cao khả năng nói, viết và kỹ năng giao tiếp cho học sinh.
- Các thông tin cần được bảo mật (nếu có);
d) Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:
- Cơ sở vật chất trường học
- Sách báo, tài liệu tham khảo của giáo viên và học sinh
- Thời gian bồi dưỡng đại trà cho học sinh
đ) Về khả năng áp dụng của sáng kiến cho những đối tượng, cơ quan, tổ
chức nào hoặc những người tham gia tổ chức áp dụng sáng kiến lần đầu (nếu
có);

12


Trường THCS Lý Tự Trọng nhận được đơn đề nghị công nhận sáng kiến
của bà: Bùi Thị Vân Hà
- Ngày tháng năm sinh: 15/05/1977
; Nam, nữ: Nữ
- Đơn vị công tác (hoặc hộ khẩu thường trú): trường THCS Lý Tự Trọng
- Chức danh: Giáo viên;
- Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm;
- Tỷ lệ (%) đóng góp vào việc tạo ra sáng kiến (ghi rõ đối với từng đồng
tác giả, nếu có): 100%
- Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến (nếu có): Bùi Thị Vân Hà
- Tên sáng kiến: Một số giải pháp rèn kỹ năng làm kiểu bài tự sự cho học sinh
lớp 6.
- Lĩnh vực áp dụng: bồi dưỡng học sinh đại trà môn Ngữ văn ở trường
THCS
Sau khi nghiên cứu đơn đề nghị công nhận sáng kiến.
- Tôi tên là Vũ Thị Lan Hương;
- Chức vụ: Hiệu trưởng, Chủ tịch Hội đồng thi đua khen thưởng nhà
trường,
Thay mặt nhà trường nhận xét, đánh giá như sau:
1. Đối tượng được công nhận sáng kiến:
- Giải pháp kỹ thuật: Một số giải pháp rèn kỹ năng làm kiểu bài tự sự cho học
sinh lớp 6 một cách thành thạo, nâng cao chất lượng, hiệu quả.
2. Nhận xét, đánh giá về nội dung sáng kiến:
a) Đảm bảo tính mới, tính sáng tạo, vì:
- Không trùng với nội dung của giải pháp trong đơn đăng ký sáng kiến
nộp trước;
- Chưa bị bộc lộ công khai trong các văn bản, sách báo, tài liệu kỹ thuật

14


- Tên sáng kiến: Một số giải pháp rèn kỹ năng làm kiểu bài tự sự
cho học sinh lớp 6.
- Lĩnh vực áp dụng: Bồi dưỡng học sinh đại trà môn Ngữ văn 6
ở trường THCS
- Họ tên tác giả: Bùi Thị Vân Hà
- Đơn vị công tác: Trường THCS Lý Tự Trọng, Bình Xuyên, Vĩnh
Phúc.

Bình Xuyên, tháng 01 năm 2019

Họ tên, chữ ký người chấm điểm

Điểm

Số phách

Người số 1:
……………………………………….
Người số 2:
……………………………………….
15


- Mô tả sáng kiến:
+ Về nội dung của sáng kiến: Một số giải pháp rèn kỹ năng làm kiểu bài tự
sự cho học sinh lớp 6.
Tự sự (kể chuyện) là phương thức tái hiện đời sống trong toàn bộ tính

Các dạng bài văn tự sự được sắp xếp theo yêu cầu từ dễ đến khó. Học sinh
hình thành được kỹ năng kể lại một câu chuyện đã đọc cho đến kể lại một câu
chuyện mình được chứng kiến, trải qua và kể lại được một câu chuyện trong trí
tưởng tượng. Chính vì thế, hướng dẫn các em nắm được yêu cầu và cách thức để
viết mỗi dạng bài là một việc làm rất cần thiết giúp cho học sinh chủ động, tự tin
hơn trong mỗi bài viết.
* Dạng bài yêu cầu kể lại một câu chuyện đã học, đã đọc
16


- Yêu cầu của dạng đề này thường thể hiện dưới một số hình thức: kể lại
một câu chuyện đã học bằng lời văn của em; kể lại một sự việc chính trong cốt
truyện;
- Để làm tốt dạng đề này người viết cần tránh lạm dụng vào các văn bản
đã có. Về cơ bản, vẫn đảm bảo giữ nguyên cốt truyện, không thay đổi hệ thống
nhân vật, tình tiết chính làm nên chủ đề truyện; ngôn ngữ phù hợp với thể loại.
* Dạng bài kể về người thật, việc thật trong đời thường
Thông thường dạng đề này hay đặt ra yêu cầu kể về một người có mối
quan hệ nào đó đối với người kể; hoặc nhân vật mà người kể được biết, được
gặp, được giới thiệu(là một người thân có nhiều ảnh hưởng đối với em; là một
người bạn học đã chuyển trường; về một người có thành tích cao trong học tập;
người có số phận không may mắn;…); về một sự việc cụ thể nhất định đã diễn
ra trong cuộc sống(mà em là người tham gia, chứng kiến hoặc nghe kể lại). Do
đó, khi kể cần khai thác các tình tiết để làm rõ các mối quan hệ này cũng như
những ảnh hưởng, ấn tượng mà nhân vật, sự việc đó để lại cho người kể chuyện.
Trong quá trình kể, cần sử dụng yếu tố miêu tả để giới thiệu hình dáng,
tính cách, hành vi, thái độ của nhân vật, diễn biến của sự việc (cần chú ý thể
hiện người-việc trong một cốt truyện cụ thể; tránh lạc sang văn miêu tả).
Lựa chọn ngôi kể đúng với yêu cầu của bài văn.
*Dạng bài kể một câu chuyện tưởng tượng

Xác định chủ đề, cốt truyện là một trong những việc làm đầu tiên trong
các bước hình thành một văn bản tự sự nói chung. Đối với dạng bài kể chuyện
đời thường và kể chuyện tưởng tượng thì việc làm này lại càng quan trọng. Đây
là khâu đầu tiên trong quá trình hình thành bài văn nhưng học sinh thường hay
làm qua loa hoặc thậm chí bỏ qua mà đặt bút viết luôn thành văn, viết đến đâu
nghĩ tiếp diễn biến đến đấy. Điều này không những làm ảnh hưởng đến chất
lượng bài viết mà còn không hình thành được cho học sinh kỹ năng làm văn tự
sự. Vì thế, trong quá trình hướng dẫn học sinh các bước làm bài văn tự sự như
yêu cầu trong sách giáo khoa, tôi chú ý hơn đến việc hướng dẫn các em biết
cách xác định chủ đề, cốt truyện và đặc biệt là cách tạo tình huống trong bài văn.
Giáo viên cần lưu ý một số thao tác trong xây dựng cốt truyện khi làm
văn tự sự cho học sinh:
- Cốt truyện phải xuất phát từ thực tiễn cuộc sống. Có thể hư cấu, thay
đổi, thêm bớt tình tiết để cốt truyện hay hơn, hấp dẫn hơn nhưng tránh đưa vào
cốt truyện những tình tiết phi lý, thiếu thực tế.
Ví dụ: Nhân vật có sự thay đổi về kết quả học tập, chuyển từ học kém
sang học giỏi thì cần phải có một thời gian dài, không thể tính bằng một tháng
;và nếu phấn đấu tốt, có sự giúp đỡ của thầy cô, bạn bè thì cũng chỉ có thể vươn
lên trở thành học sinh khá chứ không nhất thiết cho nhân vật trở thành học sinh
giỏi huyện, giỏi tỉnh hay quốc gia. Hay tuổi học trò, nếu có những hoạt động
tương thân tương ái, giúp dỡ bạn bè nghèo thì cũng chỉ dừng lại một mức độ hợp
lí: người tặng bạn quyển vở, người tặng bạn mấy quyển sách giáo khoa, có
người góp tiền ăn sáng để giúp bạn, không thể tặng bạn những vật đắt tiền như
chiếc xe đạp, máy tính…
- Khi xây dựng cốt truyện, phải biết xác định tình tiết chính /tình tiết phụ;
biết nhấn vào tình tiết quan trọng và lướt qua những tình tiết phụ tạo nền để làm
nổi bật tình tiết chính. Số lượng tình tiết chính không nên nhiều quá.
- Trong diễn biến cốt truyện. phải biết tạo tình huống bất ngờ hoặc sự kiện
gây thắt nút. Sự kiện trong văn tự sự rất quan trọng bởi giúp cho các nhân vật
bộc lộ tính cách, suy nghĩ, thái độ trước con người và cuộc sống. Con người tốt

kết thúc như thế nào?). Hay kể về sự tiến bộ của một cậu học sinh thì cũng chỉ
quan tâm đến biểu hiện ban đầu trong tính cách của nhân vật(học kém, hay đi
học muộn, hay nói chuyện riêng, hay quên khăn quàng đỏ , … khiến cho cả lớp
bị trừ điểm thi đua); và điễn biến quá trình thay đổi (lớp tìm cách giúp đỡ, phân
công người kèm cặp, chia sẻ, động viên khiến cậu học sinh cá biệt ấy cảm
động,tự sửa mình thành một học sinh tốt). Người kể ít khi miêu tả hình ảnh chân
dung nhân vật từ nội tâm đến ngoại hình, diễn biến tâm trạng nhân vật bị mờ
nhạt trước hệ thống các chi tiết nối tiếp nhau.
Sau đây là một số lưu ý trong thao tác xây dựng nhân vật khi làm văn tự
sự:
- Cần lựa chọn số lượng nhân vật phù hợp với cốt truyện, xác định rõ
nhân vật nào chính, nhân vật nào phụ. Với dung lượng bài văn tự sự, số lượng
nhân vật nên vừa phải. Nếu quá nhiều thì sẽ khó xác định được đâu là nhân vật
chính, đâu là nhân vật phụ. Thậm chí, có những nhân vật xuất hiện không nhằm
để thực hiện một nội dung nào đó của người kể sẽ trở nên bị thừa. Ngược lại,
nếu số lượng nhân vật quá ít thì không đủ để chuyển tải hết nội dung cốt truyện.
- Nhân vật được miêu tả chân dung cụ thể, có tên tuổi, vóc dáng, trang
phục, diện mạo, tính tình.
+ Tùy theo đặc điểm tính cách, tuổi tác hay tình huống truyện mà chọn
những nét ngoại hình phù hợp, ấn tượng (một chiếc răng khểnh, một người cao
lêu đêu với cặp chân dài, đôi bím tóc ngoe nguẩy, cái cằm lẹm, chiếc mũi hếch,
miệng rộng mỗi khi cười như ngoác đến tận mang tai,…).
+ Nên cân nhắc trong việc đặt tên cho nhân vật. Đối với các nhân vật
thiếu nhi, có thể gắn tên với một biệt hiệu nào đó làm nổi bật các đặc điểm hình
dáng hoặc tính cách. Ví dụ như nhân vật nghịch ngợm thì gắn với những biệt
hiệu: mập, gấu, cá sấu, sẹo, ve,…; nhân vật thông minh học giỏi thì có thể gắn
19


với các biệt hiệu: bác học, nhà thông thái,…; nhân vật quá nhút nhát thì có biệt

Giữa trời đông giá rét, một em gái nhỏ đầu trần, chân đất đang dò dẫm trong
bóng tối.” (Cô bé bán diêm- An-dec-xen).
Ví dụ 2: Miêu tả bức tranh sinh hoạt của các loài ở một góc đầm lầy qua
phép nhân hóa:“Mấy hôm nọ, trời mưa lớn, trên những ao hồ quanh bãi trước
mặt, nước dâng trắng mênh mông. Nước đầy và nước mới thì cua cá cũng tấp
nập xuôi ngược, thế là bao nhiêu cò, sếu, vạc, cốc, le, sâm cầm, vịt trời, bồ
nông, mòng két ở các bãi sông xơ xác tận đâu cũng bay cả về vùng nước mới để
kiếm mồi. Suốt ngày họ cãi cọ om bốn góc đầm, có khi chỉ vì tranh một mồi tép,
có những anh cò gầy vêu vao ngày ngày lội bùn tím cả chân mà vẫn hếch mỏ,
chẳng được miếng nào…(Bài học đường đời đầu tiên – Tô Hoài ). Cảnh vật
được miêu tả qua sự cảm nhận của nhân vật Dế Mèn. Khung cảnh đó chuẩn bị
cho sự xuất hiện của nhân vật chị Cốc và trò đùa dại dột của Dế Mèn.
20


+ Khắc họa chân dung nhân vật với những đặc điểm cụ thể, sinh động về
hình dáng, tính tình, phẩm chất, thói quen, ngôn ngữ giao tiếp,.., những nét đặc
điểm tính cách gắn với những tình huống, những tâm trạng cụ thể (buồn,vui, học
tập, làm việc, nghỉ ngơi, thư giãn,…)
Ví dụ1: Nhà văn Tô Hoài đã miêu tả chân dung Dế Mèn thật khỏe mạnh,
cường tráng: “ Đôi càng tôi mẫm bóng. Những cái vuốt ở chân, ở khoeo cứ
cứng dần và nhọn hoắt…Đôi cánh tôi, trước kia ngắn hủn hoẳn, bây giờ đã
thành cái áo dài kín xuống tận chấm đuôi…Đầu tôi to ra và nổi từng tảng, rất
bướng. Hai cái răng đen nhánh lúc nào cũng nhai ngoàm ngoạp như hai lưỡi
liềm máy đang làm việc. Sợi râu tôi dài, uốn cong một vẻ rất đỗi hùng dũng….”.
(Bài học đường đời đầu tiên - Tô Hoài)
Ví dụ 2: Cũng qua ngòi bút Tô Hoài, chân dung anh chàng Dế Choắt lại
hiện lên thật ốm yếu, xấu xí, trái ngược hẳn với Dế Mèn: “Cái chàng Dế Choắt
người gầy gò và dài lêu nghêu như một gã nghiện thuốc phiện. Đã thanh niên
rồi mà cánh chỉ ngắn củn đến giữa lưng, hở cả mạng sườn như người cởi trần



đem dâng tiến nhà vua.”(Phần thưởng –Lép Tôn-xtoi) hoặc có thể mở đầu bằng
cách giới thiệu nhân vật. Ví dụ: “Tuệ tĩnh là danh y lỗi lạc đời Trần. Ông chẳng
những là người mở mang ngành y dược dân tộc mà còn là người hết lòng
thương yêu cứu giúp người bệnh”. Ngoài ra người kể có thể sáng tạo nhiều cách
mở đầu khác:
+ Mở đầu câu chuyện bằng vài câu văn tả cảnh, tả người. Ví dụ: “Rét dữ
dội. Tuyết rơi. Trời đã tối hẳn. Đêm nay là đêm giao thừa. Giữa trời đông giá
rét, một em gái nhỏ đầu trần, chân đất đang dò dẫm trong bóng tối.” (Cô bé
bán diêm- An-dec-xen).
+ Mở đầu câu chuyện bằng cách giới thiệu nhân vật gắn với thời gian,
không gian cụ thể. Ví dụ: “Cứ trưa trưa, bọn trẻ chúng tôi lại rủ nhau tụ tập
dưới tán những cây bàng giữa làng.” (Một lần và mãi mãi – Thanh Quế)
+ Mở đầu câu chuyện bằng những dòng hồi tưởng. Ví dụ: “Hằng năm, cứ
vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng
bạc, lòng tôi lại nao nức những kỷ niệm mơn man của buổi tựu trường.” (Tôi đi
học – Thanh Tịnh)
+ Hoặc có thể mở đầu câu chuyện bằng lời tâm sự của nhân vật. Ví dụ:
“Suốt những năm xa quê, tôi thường mong mỏi gặp lại Kim.” (Kim – Thanh
Quế)
+ Hay mở đầu câu chuyện bằng những âm thanh hoặc bằng một vài câu
đối thoại ngắn. Ví dụ: “Cốc…cốc…côc…! Tiếng gõ đều đặn mỗi buổi trưa trở
thành âm thanh quen thuộc của con hẻm nghèo. Bọn trẻ trong hẻm tranh nhau í
ới:
- Ê! Hủ tiếu! Ba tô, nhanh lên nghe!” (Tiếng gõ giữa đêm khuya –
Nguyễn Thu Thủy)
- Còn vô vàn cách mở đầu khác nữa cho câu chuyện của mình. Tuy nhiên,
tôi cũng lưu ý cho các em dù mở đầu câu chuyện theo cách nào đi nữa thì cũng
cần lưu ý vài điếm sau:

hướng mặt ra sông (nên không quan sát khách đi đò, khi khách đến sát thuyền
mưới biết, mới dễ gây hiểu lầm là lính thực dân Pháp), bà lái đò đang vót tre
bằng con dao nhọn (con dao sẽ được bà dùng để xỉa thủng thuyền vì bà nghĩ
những người nước ngoài trên thuyền là thực dân Pháp).
Giải pháp 6: Giúp học sinh giải quyết tốt hơn dạng bài kể chuyện
tưởng tượng ngoài những đối tượng đã có trong sách giáo khoa
Trong văn tự sự, dạng bài kể chuyện tưởng tượng thể hiện rõ nhất khả
năng sáng tạo, trí tưởng tượng phong phú của người viết. Vì thế học sinh rất
thích được viết dạng bài này. Song trong thực tế các em còn gặp nhiều khó khăn
vì vốn hiểu biết còn hạn chế, còn lúng túng trong cách diễn đạt và vụng về trong
xây dựng cốt truyện và xử lý tình huống. Vì thế, trong quá trình hướng dẫn các
em kỹ năng làm bài văn kể chuyện tưởng tượng, ngoài luyện tập những đề bài
trong sách, tôi cho học sinh tập làm thêm các đề bài ngoài yêu cầu trong sách
giáo khoa như kể chuyện tưởng tượng dựa vào ý thơ, đoạn thơ, bài thơ đã biết.
Cách làm này sẽ giúp ích dần hình thành cho các em về kỹ năng tạodựng cốt
truyện, kỹ năng xây dựng nhân vật và tình huống truyện, đặc biệt là kỹ năng
hành văn.
Dạng bài kể chuyện tưởng tượng dựa vào ý thơ, đoạn thơ, bài thơ, đề bài
thường yêu cầu từ một bài thơ có nhiều yếu tố tự sự, học sinh phải tưởng tượng
viết thành câu chuyện bằng văn xuôi có ý nghĩa. Ví dụ bài thơ Lượm (Tố Hữu),
Đêm nay Bác không ngủ (Minh Huệ),..trong sách giáo khoa Ngữ văn 6.
Khi làm dạng bài này các em học sinh cần chú ý:
- Đọc kĩ bài thơ, xác định chủ đề, nội dung ý nghĩa của bài thơ để kể câu
chuyện phù hợp
- Dựa vào bài thơ để:
+ Xây dựng nhân vật chính, nhân vật phụ: Phải giữ nguyên nhân vật có
trong văn bản và có thể tưởng tượng thêm một vài nhân vật phụ khác để làm nổi
bật nhân vật chính.
+ Xây dựng tình huống, sự việc: Giữ nguyên những tình huống, sự việc có
trong bài thơ. Tuy nhiên cũng có thể tưởng tượng thêm một vài sự việc khác có

nhập vai kể theo ngôi thứ nhất diễn biến câu chuyện về ba lần thức giấc của anh
đội viên và những suy nghĩ, tình cảm của anh với Bác. Miêu tả hình ảnh Bác và
tình cảm Bác dành cho bộ đội, dân công; những lời đối thoại của hai người;…
Ví dụ:
…Trước mắt tôi, Bác hiện ra giống như ông tiên trong truyện cổ tích.
Bóng Bác cao lồng lộng in trên vách nứa, trùm lên cả mái lều và ôm ấp, che
chở, sưởi ấm cho tất cả chúng tôi. Hình như từ bóng hình ấy tỏa ra một thứ hơi
ấm kì lạ, ấm hơn cả ngọn lửa hồng mà Bác đã nhóm lên từ bếp củi kia. Lòng tôi
thổn thức, xao xuyến. Không nén được niềm xúc động, thầm thì tôi hỏi nhỏ:
- Bác ơi, sao Bác vẫn chưa đi ngủ ạ? Bác có lạnh lắm không?
Bác vừa đưa tay dém chăn cho tôi, vừa nhìn tôi ân cần:
- Chú cứ việc ngủ ngon, giữ sức ngày mai đi đánh giặc, đừng lo cho Bác.
…
+ Giáo viên hướng dẫn học sinh viết kết bài: Kết thúc sự việc và cảm nghĩ
Ví dụ:
Đêm ấy, Bác ngồi đó, bên bếp lửa hồng giữa rừng khuya. Đêm ấy, Bác
không ngủ. Người thao thức không ngủ vì thương bộ đội, thương dân công, vì
24


nhân dân, đất nước. Mưa đêm lâm thâm, giá rét mà sao tôi thấy thật ấm lòng
khi ở bên Người.
+ Về khả năng áp dụng của sáng kiến: Sáng kiến đã được giáo viên môn
Ngữ văn tổ Khoa học xã hội trường THCS áp dụng trong công tác bồi dưỡng
học sinh học sinh đại trà khối 6, học kì I năm học 2018-2019.
Sáng kiến có thể sử dụng làm tài liệu bồi dưỡng đại trà cho học sinh khối
6 trong toàn huyện.
- Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng giải
pháp trong đơn theo ý kiến của tác giả với các nội dung sau:
+ Mang lại hiệu quả trong giảng dạy: nâng cao kĩ năng thực hiện kiểu bài