Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn đề
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã đề ra phương hướng: Đầu tư phát
triển giáo dục là quốc sách hàng đầu. Phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào
tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang
phát triển nhân lực và phẩm chất người học, phát triển giáo dục đào tạo phải gắn với nhu cầu
phát triển kinh tế xã hội, xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Trong đó, phát triển giáo dục và đào tạo
phải tuân theo nguyên lý: Học đi đôi với hành, giáo dục phải kết hợp với lao động sản xuất, lí
luận phải gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường phải kết hợp với giáo dục xã hội.
Sinh học là một bộ môn khoa học tự nhiên có nhiệm vụ nghiên cứu các đặc điểm cấu tạo,
hoạt động sống và các điều kiện sống của sinh vật cũng như các mối quan hệ giữa các sinh vật
với nhau và với môi trường. Ở Sinh học 8 các em được tìm hiểu sâu về đặc điểm cấu tạo và
sinh lí của con người, về những điều bí ẩn trong chính bản thân các em.
Trong thực tế giảng dạy bộ môn Sinh học cấp trung học cơ sở, tôi nhận thấy phần lớn học
sinh đều không thích học bộ môn Sinh học vì cho rằng môn học này thường khô khan, khó
hiểu. Nên dẫn đến nhiều em còn có thái độ chưa quan tâm, chưa chú ý vào bài học. Điều này đã
gây ra ảnh hưởng không nhỏ đến việc nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn. Mặt khác, ở lứa
tuổi học sinh lớp 8 các em đang bước vào giai đoạn dậy thì nên cơ thể phát triển mạnh. Tuy
nhiên, mức độ phát triển của hệ thần kinh chưa đạt đến độ hoàn thiện, do đó các em chóng mệt
mỏi, dễ hưng phấn song cũng dễ chuyển sang trạng thái ức chế khi phải tiếp thu bài một cách
thụ động, kém hào hứng. Vấn đề đặt ra là bản thân mỗi giáo viên cần phải không ngừng học
hỏi, tìm tòi các phương pháp cũng như cách thức giảng dạy để có thể khơi dậy sự hứng thú
cũng như sự chủ động trong học tập của học sinh, nếu không sẽ dẫn đến tiết học trở nên nhàm
chán, khó thành công.
Các tình huống có trong thực tiễn rất gần gũi và thân quen đối với chúng ta cũng như đối
với các em học sinh. Việc vận dụng các tình huống thực tiễn vào trong giảng dạy bộ môn tạo
cho các em cảm thấy môn Sinh học trở nên gần gũi và thiết thực. Đặc biệt trong phần vào bài
trước khi học bài mới giáo viên sử dụng những tình huống thực tiễn, những câu chuyện ngắn
Tại Đại hội Đảng lần thứ XII Đảng ta đã xác định đổi mới giáo dục và đào tạo theo hướng
phải phù hợp, thiết thực với từng cấp học, từng đối tượng, đảm bảo tính khoa học, cơ bản, hiện
đại; lựa chọn những kiến thức có tính ứng dụng cao. Chuyển từ nặng về trang bị kiến thức lí
thuyết trừu tượng sang nội dung gắn với thực tiễn đời sống, chú trọng vận dụng kiến thức vào
giải quyết các tình huống trong học tập và cuộc sống….nội dung các môn học cần lựa chọn
những gì cần thiết cho việc phát triển phẩm chất năng lực người học, những tri thức thiết thực,
gần gũi, gắn với đời sống có thể vận dụng tốt trong thực tế.
Trong công văn hướng dẫn nhiệm vụ và các biện pháp thực hiện trong năm học 20182019 của Phòng giáo dục và đào tạo huyện Krông Ana đã chỉ rỏ: “Tiếp tục đổi mới phương
pháp dạy và học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, rèn luyện phương pháp tự
học và vận dụng kiến thức, kỹ năng của học sinh. Đẩy mạnh việc vận dụng dạy học giải quyết
vấn đề, các phương pháp thực hành, dạy học theo dự án trong các môn học; tích cực ứng dụng
công nghệ thông tin phù hợp với nội dung bài học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều,
ghi nhớ máy móc; tập trung dạy cách học, cách nghĩ, phương pháp tự học; đảm bảo cân đối
giữa trang bị kiến thức, rèn luyện kỹ năng và định hướng thái độ, hành vi cho học sinh…”.
Theo các chuyên gia tâm lí học thì cùng với sự tự giác thì hứng thú học tập tạo nên tính
tích cực nhận thức, giúp học sinh học tập đạt kết quả cao, có khả năng khơi dậy được sự sáng
tạo, là động lực để người học có thể say mê, tự giác nghiên cứu và đạt được hiệu quả cao trong
chương trình giáo dục.
Ở lứa tuổi trung học cơ sở, các em có sự phát triển mạnh mẽ về tâm sinh lí, các em rất tò
mò, muốn tìm hiểu cũng như giải đáp được những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống hằng ngày.
Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy nhiều giáo viên còn quá coi trọng các kiến thức lí thuyết nên
tổ chức các hoạt động học còn thiên về cung cấp kiến thức trong sách giáo khoa, ít chú trọng
đến việc đưa các vấn đề thực tế vào giảng dạy. Điều này làm cho các em cảm thấy kiến thức
của các môn học trở nên xa lạ và khô khan, từ đó các em ít hứng thú đối với môn học hơn.
Qua thực tế giảng dạy tại trường trung học cơ sở Nguyễn Trãi, tôi nhận thấy rằng trong
mỗi tiết học mà giáo viên chỉ đưa ra những câu hỏi, những kiến thức đơn thuần có trong sách
giáo khoa thì tiết học sẽ trở nên khô khan, nhàm chán, không tạo được tâm thế học tập tốt cho
các em, các em không hứng thú với học tập, tiếp thu bài một cách bị động, nên dẫn các em học
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
tình huống thực tiễn.
Trong thực tế, tôi thấy rằng đa số giáo viên thường hay sử dụng Phương pháp dạy học
truyền thống trong giảng dạy. Ở phương pháp này chủ yếu là hoạt động của giáo viên nhằm
truyền đạt các kiến thức có trong sách giáo khoa cho học sinh. Phương pháp này có ưu điểm là
học sinh nắm được nội dung kiến thức của bài ngay trong tiết học, các em có thể trả lời được
những câu hỏi liên quan có trong sách giáo khoa. Tuy nhiên, khi dạy học theo phương pháp này
vẫn còn nhiều hạn chế như: Học sinh học bài còn mang tính chất học vẹt, tiếp thu bài một cách
thụ động, không nắm được kiến thức trọng tâm nên dẫn đến rất nhanh quên, khả năng tư duy
còn hạn chế, khả năng vận dụng kiến thức bộ môn vào giải quyết các vấn đề thực tiễn còn
kém…điều này thể hiện qua kết quả ở các bài kiểm tra của các em còn thấp, khi gặp các vấn đề
thực tiễn có liên quan đến kiến thức bộ môn các em còn lúng túng hoặc không giải đáp được.
Ở lứa tuổi trung học cơ sở đặc biệt là học sinh lớp 8, các em đang bước vào giai đoạn dậy
thì nên cơ thể có sự phát triển mạnh về kích thước và thể lực. Đồng thời các em có sự phát triển
mạnh mẽ về tâm sinh lí, các em rất tò mò, ham hiểu biết, muốn tìm hiểu cũng như giải đáp
được những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống hàng ngày. Những câu hỏi: “Tại sao?” Hay “Do
đâu?” thường xuất hiện trong đầu các em. Các em tự cho mình là người lớn và cũng muốn
được coi là người lớn, muốn được tham gia học tập một cách độc lập, muốn thử sức mình…
Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy nhiều giáo viên chưa lựa chọn được các phương pháp dạy
học phù hợp nên chưa tích cực hóa được hoạt động học tập của học sinh, ít chú trọng đến việc
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
3
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
đưa các vấn đề thực tế vào trong giảng dạy. Điều này đã làm cho các em cảm thấy các kiến
28
0
6
14
7
1
8a4
30
2
6
15
6
1
8a5
28
24
54
28
3
7,6%
20,3%
45,8%
23,7%
2,6%
Tỉ lệ
2018 – 2019
Yếu
Kém
8A1
30
5
12
7
1
8a5
28
3
6
11
7
1
Tổng cộng
119
8
26
Trong thực tế giảng dạy tôi nhận thấy rằng nếu trong quá trình dạy hocjgiaos viên tổ chức
các tình huống vào bài trước khi học bài mới, đặc biệt là sử dụng các tình huống có liên quan
đến các vấn đề có trong thực tế hoặc một tình huống giả định, các câu chuyện ngắn hay các câu
ca dao, tục ngữ mang tính chất giáo dục… và yêu cầu học sinh cùng tìm hiểu và giải thích qua
bài học, sẽ tạo cho các em một tâm thế học tập tốt, các em sẽ chủ động trong việc lĩnh hội kiến
thức. Từ đó, kích thích được hứng thú học tập của học sinh, chất lượng bộ môn cũng được nâng
cao. Ngoài ra, thông qua các tình huống vào bài giáo viên còn có thể lồng ghép các nội dung
khác nhau chẳng hạn như: giáo dục ý thức bảo vệ cơ thể, biết chăm sóc, giữ gìn sức khỏe và
giáo dục đạo đức lối sống cho các em.
3. Nội dung và hình thức của giải pháp
Trước những thực trạng trên, bản thân tôi mạnh dạn đưa ra một số giải pháp, biện pháp
mà tôi đã đúc rút được qua nhiều năm giảng dạy tại trường trung học cơ sở Nguyễn Trãi. Nhằm
mục đích trao đổi với các đồng nghiệp trong và ngoài nhà trường để cùng nhau tháo gỡ những
khó khăn, hạn chế của công tác giảng dạy bộ môn Sinh học nói chung và môn Sinh học 8 nói
riêng trong nhà trường. Từng bước nâng cao chất lượng bộ môn.
Trong quá trình giảng dạy môn Sinh học 8 ở trường trung học cơ sở Nguyễn Trãi tôi đã
tìm tòi, sưu tầm và đúc kết được một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài và đã sử
dụng, trải nghiệm trong quá trình giảng dạy môn Sinh học 8 và bước đầu đã mang lại hiệu quả.
Tôi xin mạnh dạn đưa ra đây để cùng trao đổi với thầy cô và bạn bè đồng nghiệp.
- Giải pháp 1: Sử dụng các câu chuyện ngắn có trong thực tế vào giảng dạy
Các câu chuyện ngắn có nội dung liên quan đến thực tế là những câu chuyện kể về những
sự việc diễn ra trong cuộc sống hằng ngày, mang tính chất thời sự, làm cho các em cảm thấy
môn Sinh học trở nên gần gũi và thiết thực.
Cách thức thực hiện: Đối với giải pháp sử dụng các câu chuyện ngắn vào giảng dạy giáo
viên có thể sử dụng ở các bài như: Bài 8: Cấu tạo và tính chất của xương; bài 13: Máu và môi
trường trong cơ thể; bài 18: Vận chuyển máu qua hệ mạch. Vệ sinh hệ tuần hoàn; bài 22: Vệ
sinh hô hấp; bài 27: Tiêu hóa ở dạ dày; bài 34: Vitamin và muối khoáng; bài 52: Phản xạ không
điều kiện và phản xạ có điều kiện….
Một số ví dụ cụ thể:
Khi dạy bài 8: Cấu tạo và tính chất của xương
Cuộc thi chạy Maratông
Để tạo hứng thú trước khi vào bài giáo viên kể cho các em một câu chuyện:
“Nguồn gốc cuộc thi chạy Maratông”
Năm 490 trước công nguyên, tại làng Maratông trong vùng Attic, quân đội Hi Lạp đã
đánh tan quân xâm lược Ba Tư, một người lính nhận lệnh chạy từ làng Maratông về thủ đô
Aten để báo tin chiến thắng. Anh đã chạy một mạch 42,195 km và chết ngay sau khi báo tin
chiến thắng. Để kỉ niệm sự kiện đáng nhớ đó, từ 1896 người ta đã tổ chức cuộc thi chạy
hằng năm từ Maratông đến Aten và vô số vận động viên đã vượt qua quảng đường này an
toàn với thời gian ngày càng rút ngắn. Tại sao các vận động viên có thể chạy một quảng
đường dài như vậy nhưng vẫn an toàn?
Qua câu chuyện này sẽ tạo cho các em sự tò mò, muốn tìm hiểu kiến thức để có thể giải
thích được sự phi thường mà các vận động viên đã làm được khi phải chạy qua một quảng
đường rất dài như vậy. Qua đó giáo dục cho các em ý thức tự giác rèn luyện để có một cơ thể
khỏe mạnh.
Khi dạy bài 22: Vệ sinh hô hấp
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
6
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
Trước khi học bài mới, giáo viên có thể mở bài bằng một câu chuyện
“Đốt than để sưởi ấm…”
Ngày 27 tháng 11 năm 2018 do thời tiết quá lạnh nên một gia đình ở thành phố Vinh
thuộc tỉnh Nghệ An đã đốt than trong nhà để sưởi ấm. Cả gia đình đã phải nhập viên cấp
cứu trong tình trạng khó thở, tức ngực và 1 người đã bị tử vong. Vậy tại sao lại có hiện
7
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
Giáo viên có thể mở bài bằng một câu chuyện ngắn:
“Chuyến thám hiểm của tàu Cartier”
Năm 1536, các thủy thủ và đoàn viên tàu Cartier tiến hành chuyến thám hiểm đi
Canađa, chuyến đi kéo dài mấy tháng trời, lượng thức ăn rau, củ, quả tươi mang từ đất liền
đã hết, mọi người trong đoàn chủ yếu ăn thịt cá suốt một thời gian dài. Nhiều thủy thủ và
đoàn viên trên tàu đã mắc một căn bệnh nghiêm trọng, đó là bệnh Xcorbut, người bệnh bị
chảy máu lợi, chảy máu dưới da, viêm khớp, đau cơ….và nhiều người đã bị chết. Vậy tại
sao họ lại bị mắc căn bệnh này? Để giải đáp câu hỏi này chúng ta cùng tìm hiểu trong bài 34:
Vitamin và muối khoáng. Điều này sẽ tạo cho học sinh sự tò mò, muốn tìm hiểu kiến thức để lí
giải được nguyên nhân gây bệnh trên. Sau khi tìm hiểu phần I- Vitamin, giáo viên nhắc lại tình
huống vào bài và yêu cầu học sinh trình bày quan điểm của mình. Học sinh sẽ chỉ ra được
nguyên nhân chính của căn bệnh này là do trong khẩu phần ăn thiếu rau, củ, quả tươi nên cơ
thể bị thiếu vitamin C làm cho mạch máu giòn, dễ vỡ, gây chảy máu. Đồng thời qua đây giáo
dục các em kỹ năng thiết lập khẩu phần ăn chứa đầy đủ các chất, đặc biệt phải đủ các loại
vitamin và muối khoáng.
Khi dạy bài 52: Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện
Để tạo hứng thú học tập cho học sinh giáo viên mở bài bằng câu chuyện
“ Tào tháo với rừng mơ”
Trong một lần hành quân qua một chặng đường dài, trời vừa nắng và nóng, quân sĩ
của Tào Tháo vừa đói lại vừa khát, mọi người đều mệt lã tưởng chừng không thể đi nổi
nữa. Tình hình khá là nguy cấp vì còn phải hành quân qua một đoạn đường rất dài nữa
mới đến nơi đóng quân. Thấy vậy, Tào Tháo liền thông báo cho quân sĩ rằng: Các quân sĩ
chính là mèo của thần. Lúc này chúa đành mất mèo và ấm ức đi về. Vậy tại sao chúa chịu
mất mèo? Để giải đáp câu hỏi này chúng ta cùng tìm hiểu trong bài 52: Phản xạ không điều
kiện và phản xạ có điều kiện. Qua tìm hiểu kiến thức để giải đáp câu hỏi này học sinh chỉ ra
được: Chính Trạng Quỳnh đã tập cho mèo một thói quen mới, đó là chỉ được ăn cơm chan với
nước canh mà thôi. Từ đó, học sinh sẽ khắc sâu được kiến thức về sự hình thành phản xạ có
điều kiện. Đồng thời qua đây giáo viên lồng ghép giáo dục học sinh rèn luyện các thói quen
học tập tốt, các nếp sống văn minh….
- Giải pháp 2: Sử dụng các tình huống có trong thực tế vào giảng dạy.
Trong cuộc sống hằng ngày, có rất nhiều những tình huống nảy sinh làm xuất hiện trong
đầu các em rất nhiều thắc mắc, các em rất muốn tìm ra lời giải đáp cho những thắc mắc đó.
Trong giảng dạy, giáo viên sử dụng những tình huống có thể là những tình huống có sẵn trong
thực tế hoặc là những tình huống giả định mà giáo viên tạo ra có nội dung liên quan đến bài
học, nhằm mục đích yêu cầu học sinh hãy suy nghĩ và tìm ra cách xử lí tình huống đó, điều này
đã đặt ra cho các em một câu hỏi lớn buộc các em phải huy động trí não, sự tập trung trí tuệ để
giải quyết vấn đề, từ đó tạo cho các em tâm thế học tập tốt, chủ động trong việc tìm tòi và lĩnh
hội kiến thức, nâng cao chất lượng bộ môn.
+ Biện pháp 1: Sử dụng các tình huống có sẵn
Các tình huống có sẵn là những tình huống nảy sinh trong cuộc sống hằng ngày, rất quen
thuộc với học sinh. Việc sử dụng các tình huống này trong giảng dạy, tạo cho học sinh sự hứng
thú, muốn tìm hiểu kiến thức để có thể giải quyết các tình huống đó.
Cách thức thực hiện: Đối với giải pháp sử dụng các tình huống có trong thực tế vào giảng
dạy giáo viên có thể sử dụng ở các bài như: Bài 6: Phản xạ; bài 13: Máu và môi trường trong
cơ thể; bài 14: Bạch cầu- miễn dịch; bài 15: Đông máu và nguyên tắc truyền máu; bài 16: Tuần
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
9
Trường THCS Nguyễn Trãi
các em cùng tìm hiểu qua bài 14: Bạch cầu – miễn dịch. Sau khi học xong phần I- Các hoạt
động chủ yếu của bạch cầu. Giáo viên nhắc lại câu hỏi trong tình huống ở đầu bài và yêu cầu
học sinh nói lên suy nghĩ của mình. Sau đó giáo viên chốt lại kiến thức: Tại vết trầy xước bị tấy
đỏ, sưng đau là do các vi khuẩn tập trung tấn công tạo thành ổ sưng viêm. Sau vài hôm chân
khỏi là do hoạt động của các bạch cầu đã tiêu diệt được vi khuẩn, bảo vệ cơ thể.
Cũng trong bài này giáo viên có thể sử dụng một tình huống vào bài khác như: Có người
nói rằng: “Tiêm vacxin là tiêm vi khuẩn đã được làm yếu vào cơ thể, giúp cơ thể không bị
mắc bệnh” Theo em điều này có đúng hay không? Tại sao? Sau khi học xong phần II. Miễn
dịch. Giáo viên nhắc lại câu hỏi trong tình huống ở đầu bài và yêu cầu học sinh trả lời, sau đó
chốt kiến thức: Thực tế tiêm vacxin chính là tiêm các vi khuẩn đã được làm yếu, không còn khả
năng gây bệnh vào cơ thể, để cơ thể tiết ra kháng thể chống lại căn bệnh. Do đó sau khi tiêm
vacxin một bệnh nào đó, cơ thể sẽ cơ thể sẽ không mắc bệnh đó nữa.
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
10
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
Khi dạy bài 15: Đông máu và nguyên tắc truyền máu
Trước khi vào bài mới giáo viên có đưa ra tình huống: Ở người bình thường, khi làm
việc chẳng may bị đứt tay, mới đầu tại vết đứt máu chảy nhiều, sau đó ít lại và không chảy
nữa. Nhưng ở một số người khác chỉ cần một vết thương nhỏ, máu cứ chảy miết, chảy
miết…nếu không cấp cứu kịp thời có thể gây nguy hiểm đến tính mạng. Tại sao lại có
những hiện tượng trên? Để giải đáp những câu hỏi này chúng ta cùng tìm hiểu bài 15: Đông
viên nhận xét và chốt kiến thức: Trong khẩu phần ăn mà chứa nhiều chất côlesterôn sẽ có nguy
cơ bị bệnh xơ vữa động mạch. Ở bệnh này, côlesterôn ngấm vào thành mạch kèm theo sự ngấm
các ion canxi làm cho mạch bị hẹp lại, không còn nhẵn như trước, gây xơ vữa. Động mạch xơ
vữa làm cho sự vận chuyển máu trong mạch gặp khó khăn, tiểu cầu dễ bị vỡ và hình thành cục
máu đông gây tắc mạch. Đặc biệt nguy hiểm ở động mạch vành nuôi tim gây các cơn đau tim,
ở động mạch não gây đột quỵ. Bên cạnh đó động mạch xơ vữa gây ra các tai biến trầm trọng
như xuất huyết dạ dày, xuất huyết não, thậm chí gây tử vong. Qua tình huống này, giáo viên
định hướng cho các em biết cách xây dựng một khẩu phần ăn hợp lí, tốt cho sức khỏe.
Khi dạy bài 20: Hô hấp và các cơ quan hô hấp
Giáo viên có thể mở bài bằng một tin tức có trên thời sự: Một em bé ở Gia Lai đã tử
vong do bị nghẹt thở sau khi ăn thạch rau câu. Vậy tại sao lại có hiện tượng này? Để giải
đáp câu hỏi này, chúng ta cùng tìm hiểu trong bài 20: Hô hấp và các cơ quan hô hấp. Khi học
phần II- Các cơ quan trong hệ hô hấp của người và chức năng của chúng, giáo viên nhắc lại
tình huống ở đầu bài và yêu cầu học sinh giải thích. Sau đó giáo viên chốt kiến thức: Ở thanh
quản có nắp thanh quản có thể cử động để đậy kín đường hô hấp khi chúng ta nuốt thức ăn.
Trong trường hợp trên khi em bé khi ăn thạch rau câu đã mút mạnh để lấy thạch vào miệng.
Khi mút mạnh thì nắp thanh quản sẽ mở to, cùng với độ trơn của miếng thạch đã chạy tọt vào
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
12
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
cổ và lọt vào đường thở, chắn ngang gây nghẹt thở và tử vong. Qua tình huống giáo viên có thể
lồng ghép cách sơ cứu khi trẻ bị hóc dị vật hoặc khi ăn không nên cười đùa có thể dẫn đến bị
trẻ em.
Bạn Hải: Tớ lại nghĩ xương của trẻ em sẽ ít bị gãy hơn so với xương của người già vì
xương trẻ em có sự dẻo dai hơn.
Theo em ý kiến của bạn nào đúng? Tại sao? Để giải đáp câu hỏi này chúng ta cùng tìm
hiểu trong bài 8: Cấu tạo và tính chất của xương. Từ tình huống này sẽ tạo cho các em hứng thú
muốn tìm hiểu những kiến thức để lí giải cho các dự đoán của mình …Sau khi học xong phần
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
13
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
III- Thành phần hóa học và tính chất của xương. Giáo viên nhắc lại tình huống ở đầu bài và yêu
cầu học sinh trình bày và giải thích quan điểm của mình. Sau khi học sinh phát biểu giáo viên
chốt kiến thức: Tỉ lệ cốt giao và muối khoáng trong xương thay đổi theo lứa tuổi, ở trẻ em
thành phần cốt giao chiếm tỉ lệ cao hơn, nên xương trẻ em sẽ dẻo dai và ít bị gãy hơn. Còn ở
người già tỉ lệ cốt giao giảm vì vậy xương xốp, giòn và dễ gãy, khi bị gãy lại lâu hồi phục hơn
so với xương trẻ em.
Khi dạy bài 13: Máu và môi trường trong cơ thể
Trước khi vào học bài mới giáo viên có thể đưa ra một tình huống : Bạn Hà và bạn Hải
đang tranh luận với nhau về bệnh thiếu máu.
Bạn Hà: Theo tớ nghĩ người bị bệnh thiếu máu là do thiếu số lượng máu trong cơ thể
nên mới hay bị mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt.
Bạn Hải: Tớ lại nghĩ khác, người bị thiếu máu có thể do thiếu ôxi trong máu.
Em nghĩ như thế nào về quan điểm của hai bạn trên? Vì sao? Từ tình huống này sẽ kích
thích sự tò mò, của các em muốn tìm hiểu những kiến thức để lí giải cho các dự đoán của mình.
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
Ghép thận
Giáo viên mở bài bằng một tình huống: Nam và Hà đang tranh luận với nhau về một
vấn đề.
Nam: Theo tớ nghĩ, mỗi người chúng ta đều có hai quả thận nên nếu tặng một quả
thận cho người bị suy thận để cứu sống họ, thì cơ thể chúng ta vẫn bình thường.
Hà: Tớ lại nghĩ khác, hai quả thận trong cơ thể mỗi người đều phải phối hợp với nhau
trong việc lọc và thải các chất thừa, các chất độc hại. Nên nếu cho đi một quả thì cơ thể sẽ
bị yếu đi rất nhiều, thậm chí có thể bị chết.
Em đồng ý với quan điểm của bạn nào? Tại sao? Để giải đáp câu hỏi này chúng ta cùng
tìm hiểu trong bài 38: Bài tiết và cấu tạo hệ bài tiết nước tiểu. Khi học phấn II- Cấu tạo của hệ
bài tiết nước tiểu, giáo viên nhắc lại tình huống ở đầu bài và yêu cầu học sinh trình bày quan
điểm của mình. Sau đó, giáo viên chốt kiến thức: Ở người, mỗi quả thận có khoảng hơn một
triệu đơn vị chức năng. Nên khi cơ thể chỉ còn một quả thận, nó sẽ tự điều chỉnh công suất để
đảm bảo hoàn thành nhiệm vụ lọc như khi còn hai quả thận. Khi đó, để bù đắp quá trình xử lí
chất thải thừa của quả thận đã mất, các đơn vị thận trong quả thận còn lại sẽ tăng kích thước
lên. Vì thế sức khỏe của người hiến thận vẫn bình thường. Đây là một nghĩa cử cao đẹp của con
người đang được xã hội quan tâm và ủng hộ.
Khi dạy bài 40: Vệ sinh hệ bài tiết nước tiểu
Trước khi học bài mới, giáo viên đưa ra một tình huống: Ban đêm Lan thường hay đi
tiểu nhiều lần mà trời lại rất lạnh. Lan băn khoăn không dám nói với bố mẹ, may có Linh là
bạn thân hay chơi với nhau, Lan liền tâm sự và được Linh mách cho một mẹo nhỏ đó là ít
uống nước và nhịn đi tiểu. Vậy theo em, Linh nói như vậy là đúng hay sai? Để giải đáp câu
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
15
Xác người phụ nữ thường nằm ngửa
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
Xác người đàn ông thường nầm sấp
16
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
Để giải đáp câu hỏi này chúng ta cùng tìm hiểu trong bài 7: Bộ xương, khi học phần ICác thành phần chính của xương, giáo viên nhắc lại câu hỏi ở phần mở bài và yêu cầu học sinh
trình bày quan điểm của mình. Sau khi học sinh đưa ra các ý kiến, giáo viên chốt kiến thức: Ở
phụ nữ, trọng tâm cơ thể thấp hơn so với đàn ông là do cấu tạo của khung xương chậu phát
triển mạnh nên trọng lượng dồn về phía hông, mông và đùi. Vì vậy, phần thân dưới phía sau sẽ
nặng hơn, do đó xác của phụ nữ bị chết đuối khi nổi trên mặt nước thường hay nằm ngửa. Còn
ở đàn ông, có bộ ngực nở hơn, vai rộng hơn nên trọng tâm cơ thể dồn nhiều về phía trước của
phần trên cơ thể. Vì thế, xác của người đàn ông chết đuối khi nổi trên mặt nước thường hay
nằm sấp. Cũng từ đặc điểm này học sinh có thể giải thích được thắc mắc có trong thực tế như:
Tại sao phụ nữ có thể đi giày cao gót được trong khi nam giới thì lại không?...
Cũng trong bài này giáo viên có thể mở bài bằng câu hỏi khác: Tại sao một số người có
thể thực hiện được các động tác uốn dẻo?
Từ câu hỏi này sẽ tạo cho các em hứng thú muốn tìm ra kiến thức để trả lời thắc mắc của
mình. Khi học phần III- Các khớp xương, giáo viên yêu cầu học sinh trình bày quan điểm của
mình. Sau khi học sinh đưa ra các ý kiến, giáo viên chốt kiến thức: Ở người bình thường, các
dây chằng có khả năng nối các khớp xương lại với nhau, những sợi dây chằng co giãn nhẹ giúp
Khi dạy bài 14: Bạch cầu- miễn dịch
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
18
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
Trước khi học bài mới, giáo viên đưa ra câu hỏi: Bệnh máu trắng có phải là bệnh máu
có màu trắng không? Để giải đáp câu hỏi này chúng ta cùng tìm hiểu trong bài 14: Bạch cầu –
miễn dịch. Khi học phần I- Các hoạt động chủ yếu của bạch cầu, giáo viên nhắc lại câu hỏi và
yêu cầu học sinh đưa ra phương án trả lời, sau đó giáo viên chốt kiến thức: Bệnh máu trắng
không phải là bệnh máu có màu trắng. Bệnh này liên quan đến bạch cầu là chủ yếu. Vì một lí
do nào đó ( do di truyền, nhiễm độc..) tủy xương chỉ sản xuất ra các bạch cầu non không lớn
lên được nên không thực hiện được chức năng của bạch cầu là chiến đấu bảo vệ cơ thể tránh
khỏi các tác nhân có hại. Mặt khác các bạch cầu non này không chết đi, các bạch cầu non cứ
thế sinh ra mãi, cứ ở tủy xương làm mất hết chổ của các tế bào bình thường nên người bệnh
thường hay xanh xao, thiếu máu và chảy máu khó cầm, dễ nhiễm trùng. Khi các tế bào này đi
vào máu gây ra nhiều tác hại khác, gây ung thư máu.
Khi dạy bài 17: Tim và mạch máu
Để tạo hứng thú học tập cho học sinh, giáo viên mở bài bằng câu hỏi: Vì sao tim đập suốt
đời sao không mỏi? Để giáp câu hỏi này chúng ta cùng tìm hiểu trong bài 17: Tim và mạch
máu. Khi tìm hiểu phần III- Chu kì co dãn của tim, giáo viên nhắc lại câu hỏi và yêu cầu học
sinh giải thích, sau đó giáo viên chốt kiến thức: Tim đập nhịp nhàng suốt đời kể từ tháng thứ 3,
lúc thai trong bụng mẹ cho đến lúc ta nhắm mắt xuôi tay. Một chu kì tim kéo dài 0,8 giây, Pha
tâm nhĩ co kéo dài chừng 0,1 giây, pha tâm thất co kéo dài chừng 0,3 giây. Như vậy cả giai
nhưng prôtêin của lớp niêm mạc dạ dày lại được bảo vệ, không bị phân hủy? Sau khi tìm
hiểu kiến thức học sinh sẽ chỉ ra được: Trong dạ dày có enzim pepsin có khả năng phân hủy
prôtêin rất mạnh, nhưng lớp niêm mạc của dạ dày vẫn được bảo vệ, không bị ăn mòn là vì mặt
trong của dạ dày được lót một lớp niêm mạc. Lớp niêm mạc tiết chất nhầy bảo vệ phủ kín cả bề
mặt niêm mạc ngăn chặn tác dụng tiêu hóa của pepsin.
Khi dạy bài 28: Tiêu hóa ở ruột non
Để tạo hứng thú học tập cho học sinh, giáo viên mở bài bằng câu hỏi: Vì sao người ta
nói, người bị mắc các bệnh về gan thì khả năng tiêu hóa kém? Để giải đáp câu hỏi này chúng
ta cùng tìm hiểu bài 28: Tiêu hóa ở ruột non, sau khi tìm hiểu kiến thức học sinh chỉ ra được:
Dịch mật do gan tiết ra, tạo môi trường kiềm giúp đóng mở cơ vòng môn vị, điều khiển thức ăn
từ dạ dày xuống ruột, góp phần tiêu hóa và hấp thụ mỡ. Nên nếu gan bị mắc bệnh sẽ làm giảm
khả năng tiết mật, từ đó làm giảm khả năng tiêu hóa thức ăn.
- Giải pháp 4: Sử dụng các câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ vào trong giảng dạy
Các câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ…được cha ông ta đúc kết lại qua nhiều thế hệ trên cơ
sở khoa học. Hơn thế nữa đó lại là những vấn đề hết sức gần gũi với cuộc sống hằng ngày của
học sinh. Việc sử dụng các câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ…trong giảng dạy làm cho các em
cảm thấy môn Sinh học rất gần gũi, thân quen, từ đó tạo được hứng thú học tập, nâng cao chất
lượng bộ môn cho học sinh.
Cách thức thực hiện: Đối với giải pháp sử dụng các câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ…vào
giảng dạy, giáo viên có thể sử dụng ở các bài như: Bài 25: Tiêu hóa ở ruột non; bài 30: Vệ sinh
tiêu hóa; bài 33: Thân nhiệt; bài 47: Đại não; bài 52: Phản xạ không điều kiện và phản xạ có
điều kiện; bài 54: Vệ sinh hệ thần kinh…
Một số ví dụ cụ thể:
Khi dạy bài 25: Tiêu hóa ở khoang miệng
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
20
Trường THCS Nguyễn Trãi
Cũng trong bài này giáo viên có thể mở bài bằng một câu tục ngữ khác: “ Nhà sạch thì
mát, bát sạch ngon cơm” Câu tục ngữ này khuyên chúng ta điều gì? Bằng kiến thức đã học kết
hợp với những kiến thức trong thực tế các em sẽ chỉ ra được: Nhà sạch sẽ tạo cảm giác mát mẻ,
bát đũa sạch sẽ tạo cảm giác làm cho người ăn cảm thấy ngon miệng. Từ đó giáo viên lồng
ghép giáo dục ý thức giữ gìn vệ sinh nơi ăn, chốn ở cho học sinh.
Ngoài ra, giáo viên có thể sử dụng một số câu tục ngữ khác như: “ Trời đánh tránh bữa
ăn” hoặc “ Có thực mới vực được đạo”…
Khi dạy bài 33: Thân nhiệt
Để tạo hứng thú học tập cho học sinh giáo viên có thể mở bài bằng câu ca dao:
“ Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày”
Câu ca dao này nói lên điều gì? Để giải đáp câu hỏi này chúng ta cùng tìm hiểu trong bài
33: Thân nhiệt. Khi học phần II- Sự điều hòa thân nhiệt, giáo viên nhắc lại câu ca dao và yêu
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
21
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
cầu học sinh giải thích ý nghĩa về mặt sinh học của câu ca dao này.Từ những kiến thức về sự
điều hòa thân nhiệt các em sẽ chỉ ra được: Thời tiết buổi trưa nắng nóng cơ thể tiết mồ hôi để
điều hòa thân nhiệt, thêm vào đó ruộng cày có nước nên có độ ẩm cao, mồ hôi thoát ra từ cơ
thể không bay hơi được nên chảy thành dòng xuống ruộng giống như là mưa trên ruộng cày.
Mặt khác, câu ca dao còn nói lên nỗi vất vã của người nông dân nhưng vẫn luôn lạc quan, yêu
đời. Qua đó giáo viên lồng ghép giáo dục học sinh phải luôn lạc quan trong cuộc sống, biết yêu
lao động…
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
22
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
nghiên cứu và áp dụng, Tuy nhiên, mức độ áp dụng vẫn còn chưa nhiều, chưa đạt hiệu quả cao.
Trong đề tài “Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thứ học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8” tôi muốn đưa ra các giải pháp để có thể áp dụng vào trong
giảng dạy, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn.
Trong giảng dạy, để có một giờ học thành công thì trước tiên giờ học phải phát huy được
tính chủ động, tích cực, tự giác, sáng tạo của học sinh. Để làm được điều này trước khi bắt đầu
vào bài mới giáo viên phải tạo được tâm thế học tập tốt cho học sinh, thông qua việc mở bài
bằng cách kể cho học sinh nghe một câu chuyện ngắn hay một tình huống có trong thực tế hoặc
đưa ra một câu ca dao hay tục ngữ……liên quan đến chủ đề bài học sắp giảng dạy và yêu cầu
học sinh nghiên cứu kiến thức để trả lời những vấn đề có trong tình huống vào bài đó, điều này
sẽ tạo ra động lực thôi thúc các em tập trung tìm hiểu kiến thức để giải quyết vấn đề, từ đó khắc
sâu được kiến thức môn học.
Trong cuộc sống hằng ngày, xung quanh cuộc sống của các em luôn phát sinh những tình
huống thực tế, làm xuất hiện trong đầu các em rất nhiều các câu hỏi: “Tại sao?” hay “Do đâu?”
…các em rất tò mò, muốn tìm hiểu, muốn giải đáp những thắc mắc đó. Tuy nhiên trong thực tế
giảng dạy nhiều giáo viên chưa chú trọng đến điều này, làm cho tiết học trở nên nhàm chán, các
môn học trở nên xa lạ, khó hiểu. Từ việc nghiên cứu đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi, các vấn đề
nảy sinh trong thực tiễn kết hợp với những kiến thức bộ môn, tôi mạnh dạn đưa ra một số giải
pháp, biện pháp như: Sử dụng các câu chuyện ngắn, các câu hỏi, tình huống có trong thực tiễn
9
14
2
0
8a4
30
6
10
12
2
0
8a5
28
5
9
6
0
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
23
Yếu
Kém
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
Tỉ lệ
22%
34,7%
38,2%
5,1%
0%
27
5
11
10
1
0
8a5
28
9
10
8
1
0
Tổng cộng
119
học sinh hứng thú phát biểu xây dựng bài, vì thấy được sự gần gũi giữa giữa kiến thức của bộ
môn với cuộc sống, tạo hứng thú học tập cho học sinh. Những tình huống vào bài có thể là
những câu chuyện ngắn, những câu hỏi liên quan đến thực tế, những câuca dao, tục ngữ…được
vận dụng trong phần mở đầu sẽ tạo tâm thế học tập tốt, làm kích thích tính tò mò, muốn khám
phá, tạo cho các em động lực để giải quyết các vấn đề đặt ra. Khi học đến nội dung chính liên
quan đến tình huống ở phần mở bài trên thì giáo viên yêu cầu học sinh lí giải cho các nhận định
của mình đối với tình huống đã được đề cập. Từ đó, vừa kích thích hứng thú học tập cho các
em vừa giúp các em khắc sâu được những kiến thức bộ môn và có thể vận dụng những kiến
thức bộ môn vào giải thích những tình huống trong thực tiễn. Ngoài ra, còn rèn cho các em kỹ
năng vận dụng được những kiến thức khoa học bộ môn để lí giải được một số tình huống thực
tế liên quan. Các em sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống, từ đó hứng thú học tập hơn, chất
lượng bộ môn cũng cao hơn.
III. PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1. Kết luận:
Sự sinh động, hấp dẫn của bộ môn phụ thuộc rất nhiều đến sự linh động, sáng tạo của
người giáo viên. Nếu thật sự đầu tư và biết cách đầu tư cho từng tiết dạy thì môn Sinh học sẽ
không còn khô khan, nhàm chán như nhiều người vẫn nghĩ nữa. Việc tổ chức các tình huống
vào bài bằng cách sử dụng các câu chuyện ngắn, các câu hỏi, các tình huống trong thực tế, các
câu ca dao, tục ngữ…vào trong giảng dạy môn Sinh học 8 ngoài việc tạo hứng thú học tập cho
học sinh còn góp phần rèn cho các em kỹ năng vận dụng các kiến thức bộ môn để giải quyết
một số vấn đề thực tiễn nảy sinh trong cuộc sống.
Giáo viên: Trịnh Thị Hiền
24
Trường THCS Nguyễn Trãi
Một số kinh nghiệm tổ chức các tình huống vào bài gây hứng thú học tập cho
học sinh trong môn Sinh học 8
Copyright: Tài liệu đại học ©