ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐỖ THỊ HƯƠNG LIÊN

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
THÀNH PHỐ LẠNG SƠN TỪ NĂM 1925 ĐẾN NĂM 2012

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

THÁI NGUYÊN - 2019


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐỖ THỊ HƯƠNG LIÊN

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
THÀNH PHỐ LẠNG SƠN TỪ NĂM 1925 ĐẾN NĂM 2012
Ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM
Mã số: 9229013

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học:

1. GS.TS Nguyễn Ngọc Cơ
2. PGS.TS. Hà Thị Thu Thủy

THÁI NGUYÊN - 2019


Đỗ Thị Hương Liên


iii
MỤC LỤC
Trang
Lời cam đoan ................................................................................................................ i
Lời cảm ơn ..................................................................................................................ii
Mục lục ...................................................................................................................... iii
Danh mục các chữ viết tắt .......................................................................................... iv
Danh mục các bảng ..................................................................................................... v
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
1. Lý do lựa chọn đề tài ...........................................................................................1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài ......................................................2
3. Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu ................................................2
4. Đóng góp của luận án ..........................................................................................4
5. Bố cục Luận án ....................................................................................................4
Chương 1: TỔNG QUAN VỀ NGUỒN TƯ LIỆU VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN
CỨU ĐỀ TÀI .............................................................................................................5
1.1. Tổng quan về nguồn tư liệu ..............................................................................5
1.1.1. Tư liệu thành văn ........................................................................................5
1.1.2. Tư liệu tranh ảnh, bản đồ, hiện vật .............................................................7
1.1.3. Tư liệu điền dã ............................................................................................7
1.2. Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề ..........................................................7
1.2.1. Những nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa ở Việt Nam .............................7
Những nghiên cứu trong nước..............................................................................7
1.2.2. Các nghiên cứu về tỉnh Lạng Sơn và thành phố Lạng Sơn ......................14
1.3. Những kết quả nghiên cứu được luận án kế thừa và những vấn đề đặt ra
cần tiếp tục giải quyết ............................................................................................21

3.4.1. Dân cư đô thị ............................................................................................77
3.4.2. Các ngành kinh tế .....................................................................................80
3.4.3. Về văn hóa- xã hội....................................................................................86
Chương 4: CHUYỂN BIẾN CỦA THỊ XÃ LẠNG SƠN SAU NGÀY ĐẤT
NƯỚC THỐNG NHẤT VÀ SỰ THÀNH LẬP THÀNH PHỐ (1975- 2002) .....92
4.1. Những điều kiện lịch sử tác động đến sự phát triển của thị xã Lạng Sơn
giai đoạn từ 1975 đến 2002....................................................................................92
4.2. Những chuyển biến về quy hoạch đô thị ........................................................93
4.2.1. Chủ trương của tỉnh Lạng Sơn về xây dựng và phát triển thị xã Lạng Sơn ...93
4.2.2. Sự thay đổi về diên cách...........................................................................95
4.2.3. Quy hoạch kiến trúc .................................................................................96
4.3. Về quản lý đô thị...........................................................................................101
4.3.1. Các cơ quan, bộ máy chính quyền .........................................................101


v
4.3.2. Chính sách quản lí đô thị ........................................................................102
4.4. Sinh hoạt đô thị .............................................................................................106
4.4.1. Dân cư đô thị ..........................................................................................106
4.4.2. Về lao động, việc làm .............................................................................108
4.4.3.Kinh tế đô thị ...........................................................................................110
4.5. Văn hóa - xã hội ............................................................................................115
Chương 5: THÀNH PHỐ LẠNG SƠN TRONG 10 NĂM XÂY DỰNG VÀ
PHÁT TRIỂN (2002 - 2012) .................................................................................118
5.1. Những điều kiện mới tác động đến quá trình đô thị hóa thành phố Lạng Sơn ....118
5.1.1. Các yếu tố nội sinh .................................................................................118
5.1.2. Yếu tố ngoại sinh ....................................................................................120
5.2. Đổi mới quy hoạch thành phố Lạng Sơn trong thời kì đẩy mạnh công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước giai đoạn 2002-2012 .....................................121
5.2.1. Về quy hoạch kiến trúc ...........................................................................122


: Dịch vụ

GD

: Giáo dục

HĐND

: Hội đồng nhân dân

HTX

: Hợp tác xã

LN

: Lâm nghiệp

NN

: Nông nghiệp

TCN

: Thủ công nghiệp

TNHH

: Trách nhiệm hữu hạn


1
MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
Lạng Sơn là một tỉnh nằm ở khu vực phía Bắc có đường biên giới tiếp giáp với
Trung Quốc, từ lâu đã được coi như cửa ngõ giao thương giữa Việt Nam với Trung
Quốc. Thành phố Lạng Sơn là đô thị tỉnh lỵ của tỉnh Lạng Sơn, tỉnh miền núi Đông
Bắc của tổ quốc, là một đô thị cửa khẩu có chức năng quan trọng trong kinh tế đối
ngoại.
Thành phố Lạng Sơn - vùng đất đã trải qua thời kỳ Châu lỵ, Trấn lỵ và đến
năm 1925 được thành lập, trở thành thị xã tỉnh lỵ, là trung tâm kinh tế, chính trị, văn
hóa - xã hội của tỉnh. Đây là nơi có nhiều di tích lịch sử như thành nhà Mạc, Đoàn
thành, Ải Chi Lăng... cùng các lễ hội truyền thống mang đậm bản sắc dân tộc đã từng
hấp dẫn khách thập phương từ ngàn xưa. Sự hội tụ của các điều kiện tự nhiên và xã
hội đã tạo cho thành phố Lạng Sơn thế mạnh phát triển đô thị, trở thành trung tâm
chính trị - kinh tế - văn hoá - xã hội của tỉnh Lạng Sơn và vùng Đông Bắc Việt Nam.
Thành phố Lạng Sơn là loại hình đô thị thương mại ra đời từ khá sớm, được hình
thành theo phương thức "thị" có trước " đô " có sau. Ngày nay thành phố Lạng Sơn
là thành phố thương mại cửa khẩu đang trên đà phát triển, là cửa ngõ giao lưu kinh tế
- văn hoá của cả nước với Trung Quốc, là địa bàn có mối quan hệ với vùng tam giác
kinh tế trọng điểm Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.
Với quá trình đổi mới diễn ra một cách toàn diện và sâu sắc từ sau Đại hội
Đảng toàn quốc lần thứ VI (12/1986) đã tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của
thành phố Lạng Sơn, làm nảy sinh những vấn đề về quy hoạch phát triển đô thị, về tổ
chức đời sống kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng [66, 197], đồng thời những thay
đổi về cơ sở hạ tầng đô thị đã góp phần tích cực vào quá trình phát triển kinh tế - xã
hội của thành phố.
Trong giai đoạn 2000 - 2002, thực hiện đề án thành lập thành phố, thị xã được
đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, kiến thiết đô thị, diện mạo thay đổi. Năm 2000, thành
phố Lạng Sơn được công nhận là đô thị loại III, đến tháng 10/2002, Chính phủ đã ban

Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận án sẽ tập trung vào các vấn đề
- Phân tích những điều kiện lịch sử tác động đến sự phát triển của thị xã Lạng
Sơn và thành phố Lạng Sơn qua các giai đoạn lịch sử.
- Sự thay đổi về diên cách (quy mô) thành phố Lạng Sơn qua các thời kì, trong
đó tập trung vào quy hoạch kiến trúc và cảnh quan; đồng thời tập trung làm rõ cơ chế,
chính sách quản lí đô thị của bộ máy chính quyền qua các thời kì.
- Phác họa bức tranh sinh hoạt đô thị được thể hiện qua các mặt như dân cư
kinh tế đô thị, chính trị, văn hóa, xã hội của đô thị Lạng Sơn qua gần một thế kỉ.
3. Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thành phố Lạng
Sơn. Trọng tâm nghiên cứu của đề tài là về quá trình đô thị hóa ở thành phố Lạng
Sơn.


3
Về không gian: Không gian nghiên cứu của đề tài là không gian lịch sử - kinh
tế - văn hóa - xã hội Lạng Sơn với trung tâm là thành phố Lạng Sơn. Trong quá trình
trình bày luận án, thuật ngữ “thị xã Lạng Sơn nay là thành Phố Lạng Sơn” sẽ có những
cách gọi khác tương ứng được sử dụng trong các văn bản hành chính cuả các chính
quyền đương thời cho phù hợp với từng giai đoạn lịch sử. Trong một số nội dung về
phạm vi nghiên cứu, luận án còn mở rộng ra địa bàn toàn tỉnh để thấy được sự liên
quan mật thiết giữa thành phố Lạng Sơn với tỉnh Lạng Sơn ở những thời đoạn cụ thể.
Về thời gian: Đề tài giới hạn trong thời gian từ năm 1925 đến năm 2012. Trong
đó, năm 1925 là năm chính quyền thực dân Pháp đã ra Nghị định số 30431 về việc
thành lập thị xã Lạng Sơn là trung tâm đô thị của tỉnh Lạng Sơn (theo công điện của
Chánh văn phòng Phó Thống sứ Bắc Kỳ về Nghị định thiết lập Lạng Sơn - Thất Khê
thành thị xã ngày 23/9/1925). Năm 2012, thành phố Lạng Sơn đã trải qua 10 năm xây
dựng và phát triển kể từ khi được công nhận là thành phố (giai đoạn 2002 - 2012).
Việc lấy mốc năm 2012 có thể chưa thật sự chính xác nhưng sẽ giúp NCS thuận lợi
hơn khi khai thác nguồn tư liệu.

2. Phân kì và phân tích khá chi tiết, bao quát các khía cạnh của đô thị Lạng
Sơn qua các giai đoạn chính: 1925-1954; 1954-1975; 1975-2002; 2002-2012. Trong
đó, tập trung vào các khía cạnh quy hoạch đô thị, quản lí đô thị, sinh hoạt đô thị…
3. Phục dựng lại bức tranh toàn cảnh về thành phố Lạng Sơn trên các mặt chính
trị, hành chính, cũng như về kinh tế, văn hóa, xá hội của thành phố trong gần 90 năm
(từ năm 1925 đến 2012), để thấy được những tác động và ảnh hưởng của quá trình đô
thị hóa đến kinh tế - xã hội của thành phố Lạng Sơn.
4. Bước đầu đưa ra những nhận xét, đánh giá khách quan về đặc điểm phát
triển của đô thị Lạng Sơn. Đặt ra những suy nghĩ về phương diện chính sách cũng
như quản lí…
5. Luận án còn cung cấp nguồn tư liệu mới, đáng tin cậy về thành phố Lạng Sơn từ
năm 1925 đến năm 2012, phục vụ việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương.
5. Bố cục Luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, Luận án được chia
thành 5 chương chính:
Chương 1. Tổng quan về nguồn tư liệu và tình hình nghiên cứu đề tài
Chương 2. Thị xã Lạng Sơn từ khi thành lập đến ngày hòa bình lập lại
(1925-1954)
Chương 3. Chuyển biến của thị xã Lạng Sơn trong những năm 1954-1975
Chương 4. Chuyển biến của thị xã Lạng Sơn sau ngày thống nhất đất nước và
sự thành lập thành phố (1975-2002)
Chương 5. Thành phố Lạng Sơn qua 10 năm xây dựng, phát triển (2002-2012)


5
Chương 1
TỔNG QUAN VỀ NGUỒN TƯ LIỆU VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan về nguồn tư liệu
Để hoàn thiện luận án, tác giả đã sử dụng một số nguồn tư liệu liên quan trực

6
thay đổi hành chính và xóa bỏ địa lí tỉnh Lạng Sơn hay E02 (bảng tiểu dẫn các điều
kiện kinh tế - xã hội). Ngoài ra tác giả luận án cũng tiến hành khai thác tài liệu lưu
trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, với các phông Văn phòng Chính phủ, là phông
tài liệu lưu trữ có giá trị trong thành phần phông lưu trữ quốc gia Việt Nam. Đa số các
tài liệu tác giả khai thác được đều là tài liệu gốc, hình thành trong quá trình hoạt động
của các cơ quan nhà nước trung ương và địa phương. Có thể kể tới một số hồ sơ như
708/17589, “Quyết định của Hội đồng Bộ trưởng về việc đổi tên các xã, huyện thuộc
tỉnh Lạng Sơn”; hồ sơ 9420: “Báo cáo về tình hình lũ lụt ở Lạng Sơn năm 1986”. Phông
Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Hồ sơ số 2054, “Quyết định của Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng
Sơn về việc phê duyệt đồ án thiết kế quy hoạch chung xây dựng thị xã Lạng Sơn năm
1986-2000”……
Xuất phát từ nhu cầu phục vụ công tác sưu tầm nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn
các giá trị văn hóa lịch sử của tỉnh. Thực hiện sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân tỉnh
và thành phố Lạng Sơn cũng như sự quản lí trực tiếp của Sở văn hóa Thể thao và Du
lịch Lạng Sơn nên trong những năm gần đây Thư viện và Bảo tàng tổng hợp tỉnh đã
tiến hành dịch, sưu tầm, khai thác các tư liệu về tất cả các mảng đời sống kinh tế,
chính trị, văn hóa, xã hội…. Việc bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử đã tạo sự thuận
lợi hơn cho các nhà nghiên cứu nói chung và tác giả luận án nói riêng trong công tác
sưu tầm tư liệu.
Ngoài những tư liệu ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, tác giả luận án đã khai
thác thêm những tư liệu lưu trữ khác tại Chi cục văn thư Lưu trữ tỉnh Lạng Sơn và
Phòng lưu trữ thành ủy thành phố Lạng Sơn, qua đó đã giúp cho tác giả những tư liệu
cần thiết liên quan đến nội dung luận án.
Nguồn tư liệu báo chí
Các tờ báo của Trung ương và Địa phương:
Trước hết là một số tờ báo dưới hình thức thông tin như Báo Bắc Kạn - Ty
thông tin Bắc Kạn số 83 (12/6/1950); Báo Hà Giang - Ty thông tin Hà Giang số 22,
28…; một số bản tin của Ty thông tin Thanh Hóa hay Ty thông tin Tuyên Quang; Ty
thông tin Thái Nguyên; Bản tin - tin tức - cơ quan của Quận chính thành phố Hà Nội

Cùng và các vấn đề về lịch sử, văn hóa, xã hội của một số phường trên địa bàn thành
phố nhằm bổ sung tư liệu thực tế cho đề tài luận án như: phường Đông Kinh, phường
Vĩnh Trại, phường Tam Thanh, Chi Lăng, Hoàng Văn Thụ….
1.2. Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề
1.2.1. Những nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa ở Việt Nam
Những nghiên cứu trong nước
Có thể thấy rằng, từ trước đến nay cũng đã có khá nhiều những công trình trên
thế giới cũng như ở Việt Nam nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa. Ở Việt Nam các đô
thị cũng được hình thành từ khá sớm. Từ sau năm 1975, đã có một số công trình
nghiên cứu một cách chuyên sâu về đô thị và đô thị hóa. Tại Việt Nam những nghiên
cứu đầu tiên về đô thị và quá trình đô thị hóa đã được tiếp cận dưới góc độ sử học,
trong đó chủ yếu là tìm hiểu về sự hình thành và phát triển của các đô thị của Việt


8
Nam. Trước tiên phải kể đến cuốn “Đô thị cổ Việt Nam” (Viện Sử học Việt Nam),
xuất bản năm 1989. Đây là công trình tổng hợp nhiều bài nghiên cứu của nhiều tác giả
khảo cứu về các đô thị cổ trong lịch sử của Việt Nam như Hà Nội, Hoa Lư, Phố Hiến,
Hội An…ra đời và phát triển từ thế kỉ thứ III đến thế kỉ thứ XIX.
Những năm 90 của thế kỉ XX, vấn đề đô thị và đô thị hóa được mở rộng nghiên
cứu trên các lĩnh vực nhân học, kinh tế học như: cuốn “Đô thị Việt Nam”, xuất bản
năm 1995 của tác giả Đàm Trung Phường [74]. Sự ra đời của cuốn sách này không
chỉ cho thấy bước phát triển mới trong việc nghiên cứu đô thị mà còn về vấn đề quy
hoạch và phát triển đô thị ở Việt Nam. Nội dung sách gồm 4 chương chính, trong đó
có những vấn đề chung về đô thị, đánh giá thực trạng mạng lưới đô thị, định hướng
chiến lược phát triển đô thị của Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa trên thế giới.
Công trình này đưa ra cách tiếp cận mới về đô thị và đô thị hóa. Thứ hai là công trình
“Đô thị hóa tại Việt Nam và Đông Nam Á” (xuất bản năm 1995) của Trung tâm
Nghiên cứu Đông Nam Á, đã đề cập đến tình hình và xu thế đô thị hóa tại Việt Nam
cũng như các nước Đông Nam Á; nhu cầu quản lí đô thị, bảo vệ môi trường, tình

giải quyết theo nguyên tắc bền vững trong đô thị; năm 2004, Võ Kim Cương đã cho
ra đời cuốn “Quản lí đô thị thời kì chuyển đổi” [27], nêu lên một số vấn đề cơ bản về
quản lí đô thị trong thời kì chuyển đổi, phần hai là các bài viết của tác giả được đúc
kết trong quá trình tham gia quản lí đô thị.
Năm 2005, tác giả Đình Quang cho ra đời cuốn sách “ Đời sống văn hóa đô
thị và khu công nghiệp Việt Nam” [75], nội dung đi sâu vào nghiên cứu quá trình đô
thị hóa ở nước ta và trên thế giới hiện nay, về đời sống văn hóa đô thị, thực trạng văn
hóa - xã hội khu vực đô thị, cũng như khu công nghiệp cùng triển vọng đô thị hóa
Việt Nam và bối cảnh văn hóa thế kỉ XXI.
Cuốn “Biến đổi văn hóa đô thị Việt Nam hiện nay” (2006) của tác giả Nguyễn
Thanh Tuấn [106], cung cấp cái nhìn mới về văn hóa trong đô thị, tác giả đi sâu
nghiên cứu: Đô thị và biến đổi văn hóa đô thị nói chung, trong thời kì đổi mới cũng
như thời kì hiện đại; những quan điểm và biện pháp điều tiết quá trình tiếp tục biến
đổi văn hóa đô thị.
Ngoài ra còn có các tác phẩm đã được Nhà xuất bản Xây dựng ấn hành như
Đỗ Hậu (2008), “Quy hoach xây dựng đô thị với sự thamgia của cộng đồng” [47].
Trương Quang Thao (2011), “Đô thị học, những khái niệm mở đầu”, đề cập tới năm khái
niệm - chìa khóa đi vào nghiên cứu đô thị học, đó là: đô thị, đô thị hóa, đô thị học, quy
hoạch và nhà đô thị cùng nhiều khái niệm phát sinh từ các thuật ngữ ấy [93].
Năm 2012, tác giả Trần Hữu Quang đã cho ra đời tác phẩm “Hạ tầng đô thị
Sài Gòn buổi đầu” [76], trong đó đã khắc họa một bức tranh khái lược về quá trình
hình thành hạ tầng đô thị của thành phố Sài Gòn vào giai đoạn đầu của thời kì Pháp
thuộc, tìm hiểu lịch sử của đô thị Sài Gòn. Có thể nói một trong những điểm khác
biệt giữa đô thị hiện đại với làng xã trong nông thôn cổ truyền chính là điểm sau đây:
đô thị luôn luôn là nơi xuất hiện rất nhiều chuẩn mực hết sức cụ thể quy định cả về
không gian vật lí lẫn về quy cách sinh hoạt, với số lượng nhiều hơn và phức tạp hơn


10
nhiều so với làng xã ở nông thôn. Hay tác giả Nguyễn Sĩ Quế với cuốn “Lịch sử đô

ta, đặc biệt thời kì này còn có các tác giả người nước ngoài nghiên cứu chủ yếu về các
đô thị lớn của Việt Nam như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh. Có thể kể đến:
Tác giả André Masson (Pháp, 1929) với cuốn sách “Hanoi pendant la periode
heroique 1873-1888” (Dịch: Hà Nội giai đoạn 1873-1888, Lưu Đình Tuân dịch,


11
2003), cuốn sách đã mô tả chi tiết những thay đổi của Hà Nội trong một thời kì lịch
sử đặc biệt khi đô thị này chuyển mình từ thành thị phương Đông sang một đô thị
theo kiểu châu Âu dưới sự kiểm soát của chính quyền thực dân Pháp.
Cuốn: “Hà Nội - chu kì của những đổi thay” (Mạc Thu Hương, Trương Quốc
Toàn dịch, 2003), cuốn sách tập hợp các bài viết của 22 tác giả chủ yếu là người Pháp
và có 3 tác giả người Việt Nam, cuốn sách gồm 5 phần: Mở đầu, Thăng Long; Vùng
đất sinh ra từ những dòng nước; Hình ảnh thành phố qua bản đồ; Ký ức lắng đọng:
từ những mô hình đô thị tới các công trình; Hình thái kiến trúc và tương lai của thành
phố.
Tác giả người Mỹ là Timothy M.Gorman (2008) trong “Nền kinh tế hàng ngày:
suy nghĩ lại về tính chất không chính thống ở Việt Nam” đã nghiên cứu về Hà Nội thời kì
đô thị hóa đã xuất hiện những người nông dân từ nông thôn vào thành phố để kiếm sống.
Qua đó tác giả cũng coi đó là hệ quả tất yếu của quá trình đô thị hóa.
Cũng trong năm 2008, tác giả người Mỹ nữa là Mike Douglass thuộc Trung
tâm Nghiên cứu đô thị hóa, Khoa Quy hoạch đô thị và vùng Đại học Hawaii trong
công trình “Đô thị hóa vùng ven Đông Nam Á: bỏ rơi không gian công cộng” đã đưa
ra kết quả nghiên cứu về những chuyển biến trong văn hóa đô thị, đó là một cảnh
quan hoàn toàn mới đang bao quanh các thành phố lớn ở Đông Nam Á, theo tác giả
thì toàn cầu hóa Đông Nam Á đang phát triển. Được xây dựng lên từ đất nông nghiệp
và làng mạc là những công trình xây dựng mới, bao gồm các khu đô thị mới rộng lớn
và những khu nhà ở biệt lập bên cạnh những trung tâm mua sắm là những siêu thị bán
lẻ và siêu thị ngoại ô mới xây, tất cả đều lớn về số lượng và quy mô. Thành phố Hồ
Chí Minh là một điển hình của sự biến đổi này. Tác giả cũng khẳng định đô thị hóa

cứu nổi bật về đô thị như Prof. Wang Lei (Shanghai University of Traditional Chinese
Medicine) “Urban Dreams and Consequences of Urbanization: Historical
Reflections on the Emerging Cities in the Medieval Europe” (Những giấc mộng đô
thị và hệ quả của quá trình đô thị hóa: Góc nhìn lịch sử về những đô thị trỗi dậy ở
châu Âu trung đại); hay tác giả Detlef Briesen (Gießen University, Germany/ USSH)
“Cityscape in Europe and Southeast Asia. Ideas for a Systematic Comparison”
(Không gian đô thị châu Âu và Đông Nam Á: Những ý tưởng so sánh hệ thống). Đỗ
Thị Thanh Loan (USSH) trong “In Search of a Metropolitan Model: Experiences
from Tokyo Metropolis and Lessons for Hanoi City” (Nghiên cứu Mô hình vùng đô
thị: Kinh nghiệm từ đô thị Tokyo và bài học cho thủ đô Hà Nội)…..Qua đó, cho thấy
các tác giả đã có những cái nhìn và cách tiếp cận nghiên cứu mới về vấn đề đô thị,
những bài học kinh nghiệm được rút ra và vận dụng trong các vấn đề về quy hoạch
và quản lí đô thị ở việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa, khu vực hóa hiện nay.
Bên cạnh đó cũng phải kể tới những luận văn, luận án có nội dung liên quan
đến vấn đề đô thị hóa ở nước ta: Luận văn “Quá trình đô thị hóa ở Phú Minh (Phú
Xuyên - Hà Tây)” (1997) của tác giả Nguyễn Ngọc Hà cũng cho ta thấy rõ tốc độ đô
thị hóa diễn ra nhanh chóng tại nơi đây. Luận văn “Sự hình thành đô thị Hội An trong
lịch sử” của tác giả Tạ Thị Hồng Vân (2000), đã nêu lên quá trình hình thành và phát
triển đô thị thương cảng Hội An cùng những biến động do sự hình thành thương cảng


13
này. Luận văn “Quá trình đô thị hóa của Hà Nội thời Pháp thuộc (1885-1945)” của
tác giả Nguyễn Hồng Chi (2010), đã nêu được quá trình đô thị hóa ở Hà Nội trong
gần 2 thế kỉ và sự chuyển biến quan trọng từ một đô thị truyền thống phương Đông
sang đô thị hiện đại kiểu phương Tây. Luận văn “Quá trình đô thị hóa ở Thành phố
Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương (1997-2012)” (2014) của tác giả Dương Ngọc Hải
đã tái hiện một cách khách quan quá trình đô thị hóa ở thành phố Thủ Dầu Một, những
yếu tố tác động, ưu và nhược điểm trong quá trình đô thị hóa ở thành phố Thủ Dầu
Một.

thể thuận tiện ra biển Đông, vào Nam, ra Thăng Long v.v. Đặc biệt là các cửa biển
Liêu, Lác dưới thời Nguyễn đóng vai trò hết sức quan trọng trong vận tải và giao
thông của quốc gia. Đô thị Vị Hoàng ra đời, hội tụ các yếu tố căn bản: từ làng Vị
Hoàng; từ trị sở của lộ Sơn Nam Hạ (1741) và từ hệ thống giao thông đường sông và
các cửa biển cho thuyền bè vào. Quá trình đô thị hóa làng Vị Hoàng để trở thành đô
thị Vị Hoàng, mặc dù có những đổi thay nhưng điều đặc biệt là đã không làm cho
làng Vị Hoàng bị tan biến mà vẫn tồn tại song song với phố Vị Hoàng. Năm 2014,
luận án “Thành phố Thanh Hóa, quá trình hình thành và phát triển từ năm 1804 đến
nay (2010)” [44] của tác giả Nguyễn Thị Thu Hà đã nghiên cứu một cách có hệ thống
về quá trình hình thành và phát triển của thành phố Thanh Hóa từ khi thành lập đến
2010 với một bước chuyển. Từ một lỵ sở sang một đô thị rồi một thành phố ở cửa
ngõ Bắc Trung Bộ. Năm 2015, luận án “Thành phố Hải Phòng từ 1888 đến 1945”
[73] của tác giả Nguyễn Thị Hoài Phương. Luận án tập trung nghiên cứu vào quá trình
hình thành và sự ra đời của thành phố Hải Phòng cùng với sự phát triển trên các lĩnh vực
kinh tế, văn hóa, xã hội. Đồng thời cũng rút ra những nhận xét về hình thái phát triển
cũng như những đặc trưng của thành phố Hải Phòng thời cận đại, vị trí và mối quan hệ
với các vùng miền trong và ngoài nước.
Qua những công trình nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa có thể thấy rằng, ở
Việt Nam quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, tạo ra những biến đổi sâu sắc
về kinh tế, văn hóa, xã hội, đặc biệt là những khu đô thị lớn.
Nhìn chung, các nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa ở Việt Nam trong giai đoạn
này tương đối nhiều, đặc biệt là giai đoạn từ sau năm 1975, những nghiên cứu này
được cả người Việt Nam và nước ngoài đi sâu nghiên cứu. Các nghiên cứu này tập
trung nghiên cứu ở các thành phố, các đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí
Minh. Tuy nhiên, ở những thành phố, các đô thị khác, đặc biệt là với một thành phố
loại III trên địa bàn một tỉnh miền núi như ở Lạng Sơn thì trong giai đoạn này vẫn
chưa có nghiên cứu nào chuyên sâu toàn diện, đầy đủ, mà mới chỉ dừng lại ở những
nghiên cứu trên một số mặt, một số lĩnh vực.
1.2.2. Các nghiên cứu về tỉnh Lạng Sơn và thành phố Lạng Sơn


nằm trong địa bàn thành phố nhưng các nhà khảo cổ Đức và Viện khảo cổ học Việt
Nam đã phát hiện ra 3 di tích quan trọng thuộc thời kì tiền - sơ sử ở Lạng Sơn đó là:
hang Thẩm Khuyên, Thẩm Hai, Kéo Lèng ở huyện Bình Gia thuộc sơ kì đá cũ ở Việt
Nam. Những tư liệu khẳng định từ Trung Kỳ Cánh tân trên lãnh thổ Việt Nam đã xuất
hiện người Vượn, đánh dấu mốc quan trọng trong sự tiến hóa của nhân loại. Ngoài ra
trên địa bàn thành phố cũng có hai di tích khảo cổ học tiêu biểu là Mai Pha và Phai
Vệ. Di tích khảo cổ học núi Phai Vệ thuộc phường Vĩnh Trại, có vị trí trung tâm, phía


16
Đông thành phố Lạng Sơn, ở đây các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu vết cổ sinh vật.
Năm 1914, người Pháp đặt tên cho đường qua núi Phai Vệ là Đại lộ hang động. Di
chỉ Mai Pha được phát hiện năm 1945, thuộc xã Mai Pha thị xã Lạng Sơn khẳng định
là nơi sinh sống của người tiền sử là một trong những hợp nguồn tạo dựng văn hóa
Việt cổ sau này. Với những nghiên cứu này đã khắc họa được phần nào về mảnh đất,
con người xứ Lạng.
Cuốn “Sơ thảo địa lí tỉnh Lạng Sơn” (1955) do các giáo viên Lạng Sơn, được
Ty Giáo dục tỉnh Lạng Sơn chỉ đạo biên soạn [109]. Nội dung chủ yếu của cuốn sách
nêu lên hoàn cảnh tự nhiên đặc biệt của vùng đất biên khu Đông Bắc và nhận thấy,
trước kia thời Pháp thuộc cũng như trong kháng chiến và hòa bình kiến thiết, dưới sự
lãnh đạo sáng suốt của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng, của Chính phủ, nhân dân
Lạng Sơn gồm nhiều thành phần dân tộc đã luôn làm tròn nhiệm vụ của một vùng đất
nơi địa đầu của tổ quốc.
Năm 1988, từ những nghiên cứu về Lạng Sơn đã được trình bày và tập hợp tại
cuộc Hội thảo khoa học xứ Lạng - Lạng Sơn năm 1986, Sở Văn hóa Thông tin Lạng
Sơn đã cho xuất bản cuốn “Tuyển tập Luận văn hội nghị khoa học xứ Lạng - Lạng
Sơn” (1988) [85], bao gồm các bài viết của các nhà nghiên cứu đã đề cập tới tất cả
các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, từ cội nguồn đến hiện đại. Khắc họa khá
hoàn chỉnh bức tranh về con người, kinh tế, xã hội và văn hóa của vùng đất xứ Lạng
- Lạng Sơn