BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

NGUYỄN THỊ HỒNG VÂN

ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG ĐIỀU TRỊ CỦA BÀI THUỐC
NGÂN KIỀU THANG TRÊN BỆNH NHÂN MÀY ĐAY
MẠN TÍNH THỂ PHONG NHIỆT
Chuyên ngành : y học cổ truyền
Mã số

: 60720201

LUẬN VĂN THẠC SỸ Y HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS.BSCKII: Dương Minh Sơn

HÀ NỘI - 2017


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban Giám đốc, phòng Đào tạo
Sau đại học cùng các thầy cô giáo của Học viện Y Dược học cổ truyền Việt
Nam đã cho tôi những kiến thức quý báu trong chuyên môn, nghiên cứu khoa
học và tác phong đạo đức nghề nghiệp của một người thầy thuốc.
Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến TS.BSCKII.
Dương Minh Sơn - trưởng khoa Da liễu - Bệnh viện Y học cổ truyền Trung
Ương, người thầy tận tụy, trực tiếp giúp đỡ và truyền đạt cho tôi những kiến

Người cam đoan

Nguyễn Thị Hồng Vân


DANH MỤC VIẾT TẮT
ALT

: Alanin Transaminase

AST

: Aspartate Transaminase

CAU

: Chronic Autoimmune Urticaria (Mày đay tự miễn mạn tính)

MĐMT

: Mày đay mạn tính

NSAIDs

: Nonsteroidal Anti-Inflammatory Drugs

TGHH

: Trung gian hóa học


1.1.5.1. Chẩn đoán xác định..................................................................................................................................7
1.1.5.2. Chẩn đoán phân biệt................................................................................................................................8
1.1.5.3. Chẩn đoán nguyên nhân...........................................................................................................................8

1.1.6. Điều trị................................................................................................9
1.1.6.1. Điều trị nguyên nhân................................................................................................................................9
1.1.6.2. Điều trị triệu chứng................................................................................................................................10

1.1.7. Phòng bệnh........................................................................................11
1.2. MÀY ĐAY THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN
12
1.2.1. Bệnh danh.........................................................................................12
1.2.2. Bệnh nguyên......................................................................................12
1.2.2.1. Ngoại nhân.............................................................................................................................................12
1.2.2.2. Bất nội ngoại nhân..................................................................................................................................12
1.2.2.3. Nguyên nhân do bẩm tố cơ địa...............................................................................................................13

1.2.3. Bệnh cơ.............................................................................................13
1.2.3.1. Giải thích theo cơ chế tạng phủ..............................................................................................................13
1.2.3.2. Giải thích theo cơ chế vệ, khí, dinh, huyết..............................................................................................15

1.2.4. Phân loại thể bệnh theo YHCT.........................................................17
1.2.4.1. Thể phong hàn........................................................................................................................................17
1.2.4.2. Thể phong nhiệt.....................................................................................................................................17

1.2.5. Điều trị bằng các phương pháp của YHCT......................................18


1.2.5.1. Điều trị bằng thuốc uống........................................................................................................................18
1.2.5.2. Điều trị bằng thuốc bôi đắp ngoài da......................................................................................................19


2.4. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM TIẾN HÀNH NGHIÊN CỨU
32
2.5. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
32
2.6. ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU
32
CHƯƠNG 3...................................................................................................34
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU..........................................................................34
3.1. ĐẶC ĐIỂM NHÓM NGHIÊN CỨU
34
3.1.1. Đặc điểm dịch tễ nhóm nghiên cứu...................................................34


3.1.1.1. Giới tính..................................................................................................................................................34
3.1.1.2. Tuổi.........................................................................................................................................................35
3.1.1.3. Nghề nghiệp...........................................................................................................................................35

3.1.2. Đặc điểm lâm sàng theo y học hiện đại............................................35
3.1.2.1. Hoàn cảnh xuất hiện bệnh......................................................................................................................35
3.1.2.2. Thời gian xuất hiện bệnh trong ngày......................................................................................................36
3.1.2.3. Xuất hiện bệnh theo mùa.......................................................................................................................36
3.1.2.4. Tiền sử dị ứng.........................................................................................................................................37
3.1.2.5. Thời gian mắc bệnh................................................................................................................................37
3.1.2.6. Mức độ tổn thương ban đầu..................................................................................................................38

3.1.3. Đặc điểm theo y học cổ truyền..........................................................38
3.1.3.1. Đặc điểm theo vọng chẩn.......................................................................................................................38
3.1.3.2. Đặc điểm theo vấn chẩn.........................................................................................................................39
3.1.3.3. Đặc điểm theo thiết chẩn.......................................................................................................................40

4.1.2. Đặc điểm lâm sàng theo y học hiện đại............................................54
4.1.2.1. Hoàn cảnh xuất hiện bệnh......................................................................................................................54
4.1.2.2. Tính chất quanh năm của bệnh..............................................................................................................55
4.1.2.3. Tiền sử dị ứng.........................................................................................................................................55


4.1.2.4. Thời gian mắc bệnh................................................................................................................................56
4.1.2.5. Mức độ tổn thương ban đầu..................................................................................................................57

4.1.3. Đặc điểm lâm sàng theo y học cổ truyền..........................................57
4.1.3.1. Đặc điểm theo vọng chẩn.......................................................................................................................57
4.1.3.2. Đặc điểm theo vấn chẩn.........................................................................................................................58
4.1.3.3. Đặc điểm theo thiết chẩn.......................................................................................................................58

4.2. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ
59
4.2.1. Đánh giá kết quả điều trị theo y học hiện đại...................................59
4.2.1.1. Đánh giá kết quả điều trị theo các triệu chứng.......................................................................................59
4.2.1.2. Đánh giá kết quả điều trị qua tổng điểm UAS và mức độ bệnh..............................................................61
4.2.1.3. Thời gian tồn tại tổn thương...................................................................................................................63
4.2.1.4. Các yếu tố ảnh hưởng lên kết quả điều trị..............................................................................................63

4.2.2. Kết quả điều trị theo y học cổ truyền................................................64
4.2.2.1. Kết quả điều trị theo vọng chẩn..............................................................................................................64
4.2.2.2. Kết quả điều trị theo vấn chẩn................................................................................................................64
4.2.2.3. Kết quả điều trị theo thiết chẩn..............................................................................................................65

4.2.3. Kết quả điều trị chung.......................................................................65
4.3. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA BÀI THUỐC
67

28.....................................................................................................................38
70,0..................................................................................................................38
GẦY MỎNG..................................................................................................38
5.......................................................................................................................38
12,5..................................................................................................................38
NỨT................................................................................................................38
4.......................................................................................................................38
10,0..................................................................................................................38
SẮC LƯỠI.....................................................................................................38
NHUẬN..........................................................................................................38
12.....................................................................................................................38
30,0..................................................................................................................38
ĐỎ...................................................................................................................38
24.....................................................................................................................38
60,0..................................................................................................................38
KHÔ...............................................................................................................38
22.....................................................................................................................38
55,0..................................................................................................................38
RÊU LƯỠI....................................................................................................38
5.......................................................................................................................38
12,5..................................................................................................................38
24.....................................................................................................................38
60,0..................................................................................................................38
21.....................................................................................................................38
52,5..................................................................................................................38


10.....................................................................................................................38
25,0..................................................................................................................38
40.....................................................................................................................39

47,5..................................................................................................................39
BẤT KỲ.........................................................................................................39
12.....................................................................................................................39
30,0..................................................................................................................39
ĐẠI TIỆN......................................................................................................39
TÁO................................................................................................................39
15.....................................................................................................................39
37,5..................................................................................................................39
KHÔNG TÁO...............................................................................................39
25.....................................................................................................................39
62,5..................................................................................................................39
TIỂU TIỆN...................................................................................................39
NƯỚC TIỂU TRONG..................................................................................39
25.....................................................................................................................39
62,5..................................................................................................................39
NƯỚC TIỂU VÀNG, ĐỎ............................................................................39
20.....................................................................................................................39
50,0..................................................................................................................39
TIỂU NÓNG.................................................................................................39
7.......................................................................................................................39
17,5..................................................................................................................39
TIỂU ĐÊM....................................................................................................39
6.......................................................................................................................39


15,0..................................................................................................................39
ĂN..................................................................................................................39
CHÁN ĂN, ĂN ÍT........................................................................................39
6.......................................................................................................................39
15,0..................................................................................................................39

CHÂN TAY NÓNG.......................................................................................40
15.....................................................................................................................40
37,5..................................................................................................................40
MẠCH SÁC...................................................................................................40
25.....................................................................................................................40
62,5..................................................................................................................40
NHẬN XÉT: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU BẢNG 3.10 CHO THẤY
BỆNH NHÂN CÓ BIỂU HIỆN DA KHÔ CHIẾM TỶ LỆ 30,0%,
CHÂN TAY NÓNG CHIẾM 37,5%, BIỂU HIỆN MẠCH SÁC 62,5%.
.........................................................................................................................40
BẢNG 3.11. KẾT QUẢ SỰ THAY ĐỔI CÁC TRIỆU CHỨNG LÂM
SÀNG VÀ CHỈ SỐ UAS SAU 2 TUẦN ĐIỀU TRỊ..................................41
BẢNG 3.12. KẾT QUẢ SỰ THAY ĐỔI CÁC TRIỆU CHỨNG LÂM
SÀNG VÀ CHỈ SỐ UAS SAU 4 TUẦN ĐIỀU TRỊ..................................41
BẢNG 3.13. KẾT QUẢ SỰ THAY ĐỔI CÁC TRIỆU CHỨNG LÂM
SÀNG VÀ CHỈ SỐ UAS SAU 6 TUẦN ĐIỀU TRỊ..................................42
BẢNG 3.14. ẢNH HƯỞNG CỦA THỜI GIAN MẮC BỆNH TỚI KẾT
QUẢ ĐIỀU TRỊ............................................................................................45
BẢNG 3.15. ẢNH HƯỞNG CỦA MỨC ĐỘ BỆNH TỚI KẾT QUẢ
ĐIỀU TRỊ......................................................................................................46


BẢNG 3.16. HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ CÁC TRIỆU CHỨNG THEO
VỌNG CHẨN...............................................................................................47
VỌNG CHẨN...............................................................................................47
ĐẶC ĐIỂM....................................................................................................47
T0 (TỶ LỆ %)...............................................................................................47
T6 (TỶ LỆ %)...............................................................................................47
P......................................................................................................................47
CHẤT LƯỠI.................................................................................................47

P>0,05.............................................................................................................47
BẢNG 3.17. HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ CÁC TRIỆU CHỨNG THEO VẤN
CHẨN.............................................................................................................47
ĐẶC ĐIỂM....................................................................................................47
T0 (TỶ LỆ %)...............................................................................................47
T6 (TỶ LỆ %)...............................................................................................47
P......................................................................................................................47
ĐẠI TIỆN TÁO............................................................................................47
15,0..................................................................................................................47
5,0....................................................................................................................47
P>0,05.............................................................................................................47
TIỂU TIỆN....................................................................................................47
VÀNG ĐỎ......................................................................................................47
50,0..................................................................................................................47
2,5....................................................................................................................47
P0,05.............................................................................................................47
TIỂU ĐÊM....................................................................................................48
15,0..................................................................................................................48
2,5....................................................................................................................48
P0,05.............................................................................................................48
12,5..................................................................................................................48

P>0,05.............................................................................................................48
MẠCH SÁC...................................................................................................48
62,5..................................................................................................................48
47,5..................................................................................................................48
P>0,05.............................................................................................................48
BIỂU ĐỒ 3.6. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ.........................................................49
BẢNG 3.19. ĐẶC ĐIỂM MẠCH, HUYẾT ÁP TRONG THỜI GIAN
ĐIỀU TRỊ......................................................................................................49
BẢNG 3.20. XÉT NGHIỆM CÔNG THỨC MÁU...................................50
BẢNG 3.21. XÉT NGHIỆM CHỨC NĂNG GAN THẬN......................50
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA CHÚNG TÔI TỪ BẢNG 3.9 CHO
THẤY BỆNH NHÂN CÓ BIỂU HIỆN NHIỆT, THIÊN NHIỆT, NGỨA
CHIẾM 100%, 70% BỆNH NHÂN MẤT NGỦ VỚI MỨC ĐỘ KHÁC
NHAU, 65% BỆNH NHÂN CÓ TRIỆU CHỨNG KHÁT NƯỚC, GẶP
100% BỆNH NHÂN CÓ MẮC BỆNH MÀY ĐAY TRONG TIỀN SỬ.
PHONG LÀ GIƯỜNG MỐI CỦA TRĂM BỆNH, LÀ NGUYÊN NHÂN


CHÍNH GÂY NGỨA, TÍNH CỦA PHONG HAY DI ĐỘNG NÊN VỊ
TRÍ NGỨA CỦA BỆNH NHÂN CŨNG THAY ĐỔI. BỆNH MẮC LÂU
NGÀY, TÁI ĐI TÁI LẠI NHIỀU LẦN SINH RA NỘI NHIỆT ĐỐT
CHÁY TÂN DỊCH GÂY KHÁT NƯỚC. 100% BỆNH NHÂN CÓ
NGỨA, HAY DIỄN RA VÀO BAN ĐÊM NÊN ẢNH HƯỞNG GIẤC
NGỦ, BỆNH NHÂN KHÔNG NGỦ ĐƯỢC DẪN ĐẾN ĐI TIỂU ĐÊM.
.........................................................................................................................58
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU BẢNG 3.10 CHO THẤY BỆNH NHÂN CÓ
BIỂU HIỆN DA KHÔ CHIẾM TỶ LỆ 30,5%, CHÂN TAY NÓNG
CHIẾM 37,5%, BIỂU HIỆN MẠCH SÁC 62,5%. ĐÂY LÀ BIỂU
HIỆN VỀ MẠCH TƯƠNG ỨNG VỚI THỂ BỆNH TRÊN LÂM SÀNG
GẶP Ở BỆNH NHÂN NGHIÊN CỨU.......................................................59

12
1.2.1. Bệnh danh.........................................................................................12
1.2.2. Bệnh nguyên......................................................................................12
1.2.2.1. Ngoại nhân.....................................................................................12
1.2.2.2. Bất nội ngoại nhân.........................................................................12
1.2.2.3. Nguyên nhân do bẩm tố cơ địa......................................................13
1.2.3. Bệnh cơ.............................................................................................13
1.2.3.1. Giải thích theo cơ chế tạng phủ.....................................................13
1.2.3.2. Giải thích theo cơ chế vệ, khí, dinh, huyết.....................................15
1.2.4. Phân loại thể bệnh theo YHCT.........................................................17
1.2.4.1. Thể phong hàn................................................................................17
1.2.4.2. Thể phong nhiệt..............................................................................17
1.2.5. Điều trị bằng các phương pháp của YHCT......................................18
1.2.5.1. Điều trị bằng thuốc uống...............................................................18
1.2.5.2. Điều trị bằng thuốc bôi đắp ngoài da............................................19
1.2.5.3. Điều trị bằng châm cứu.................................................................20


1.2.6. Một số công trình nghiên cứu có liên quan......................................20
1.3. TỔNG QUAN VỀ BÀI THUỐC NGHIÊN CỨU
21
1.3.1. Xuất xứ bài thuốc..............................................................................21
1.3.2. Thành phần bài thuốc.......................................................................21
1.3.3. Phân tích bài thuốc...........................................................................23
1.3.4. Các nghiên cứu về tác dụng của vị thuốc trong bài thuốc theo y học
hiện đại.............................................................................................24
CHƯƠNG 2...................................................................................................26
CHẤT LIỆU, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU......26
2.1. CHẤT LIỆU NGHIÊN CỨU
26

NGHIÊN CỨU..............................................................................................34
3.1.1.2. Tuổi................................................................................................35
3.1.1.3. Nghề nghiệp...................................................................................35
3.1.2. Đặc điểm lâm sàng theo y học hiện đại............................................35
3.1.2.1. Hoàn cảnh xuất hiện bệnh.............................................................35
3.1.2.2. Thời gian xuất hiện bệnh trong ngày.............................................36
BIỂU ĐỒ 3.2. THỜI GIAN XUẤT HIỆN BỆNH TRONG NGÀY........36
3.1.2.3. Xuất hiện bệnh theo mùa................................................................36
3.1.2.4. Tiền sử dị ứng.................................................................................37
3.1.2.5. Thời gian mắc bệnh........................................................................37
3.1.2.6. Mức độ tổn thương ban đầu...........................................................38
3.1.3. Đặc điểm theo y học cổ truyền..........................................................38
3.1.3.1. Đặc điểm theo vọng chẩn...............................................................38
3.1.3.2. Đặc điểm theo vấn chẩn.................................................................39
3.1.3.3. Đặc điểm theo thiết chẩn...............................................................40
3.2. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ CỦA BÀI THUỐC NGÂN KIỀU THANG
41
3.2.1. Kết quả điều trị theo y học hiện đại..................................................41
3.2.1.1. Sự thay đổi các triệu chứng lâm sàng và chỉ số UAS theo từng thời
điểm quan sát....................................................................................41
3.2.1.2. Sự thay đổi mức độ ngứa...............................................................43
BIỂU ĐỒ 3.3. KẾT QUẢ SỰ THAY ĐỔI MỨC ĐỘ NGỨA TRONG
QUÁ TRÌNH ĐIỀU TRỊ..............................................................................43
3.2.1.3. Kết quả điều trị theo mức độ bệnh.................................................43
BIỂU ĐỒ 3.4. KẾT QUẢ SỰ THAY ĐỔI MỨC ĐỘ BỆNH..................44
3.2.1.4. Thời gian tổn thương tồn tại..........................................................44


BIỂU ĐỒ 3.5. KẾT QUẢ SỰ THAY ĐỔI THỜI GIAN TỒN TẠI TỔN
THƯƠNG......................................................................................................45

4.1.3.3. Đặc điểm theo thiết chẩn...............................................................58
4.2. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ
59
4.2.1. Đánh giá kết quả điều trị theo y học hiện đại...................................59
4.2.1.1. Đánh giá kết quả điều trị theo các triệu chứng.............................59
4.2.1.2. Đánh giá kết quả điều trị qua tổng điểm UAS và mức độ bệnh.....61
4.2.1.3. Thời gian tồn tại tổn thương..........................................................63
4.2.1.4. Các yếu tố ảnh hưởng lên kết quả điều trị.....................................63
4.2.2. Kết quả điều trị theo y học cổ truyền................................................64
4.2.2.1. Kết quả điều trị theo vọng chẩn.....................................................64
4.2.2.2. Kết quả điều trị theo vấn chẩn.......................................................64
4.2.2.3. Kết quả điều trị theo thiết chẩn......................................................65
4.2.3. Kết quả điều trị chung.......................................................................65
4.3. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA BÀI THUỐC
67
4.3.1. Tác dụng không mong muốn của bài thuốc trên lâm sàng...............67
4.3.2. Tác dụng không mong muốn của bài thuốc trên chỉ số cận lâm sàng
..........................................................................................................68
KẾT LUẬN....................................................................................................68
SAU 6 TUẦN ĐIỀU TRỊ LIÊN TỤC TRÊN 40 BỆNH NHÂN MÀY
ĐAY MẠN TÍNH THỂ PHONG NHIỆT BẰNG BÀI THUỐC NGÂN
KIỀU THANG, CHÚNG TÔI THU ĐƯỢC KẾT QUẢ NHƯ SAU:.....68
1. TÁC DỤNG CỦA BÀI THUỐC NGÂN KIỀU THANG TRONG
ĐIỀU TRỊ BỆNH NHÂN MÀY ĐAY MẠN TÍNH THỂ PHONG
NHIỆT............................................................................................................68
2. KHẢO SÁT TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA BÀI
THUỐC..........................................................................................................69
KIẾN NGHỊ..................................................................................................69
TÀI LIỆU THAM KHẢO...........................................................................71
PHỤ LỤC 1...................................................................................................77