BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI

NGUYỄN KHẮC TRƯỞNG

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG,
VI KHUẨN HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ
ĐIỀU TRỊ BỆNH VIÊM SỤN VÀNH TAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

HÀ NỘI – 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI

NGUYỄN KHẮC TRƯỞNG

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG,
VI KHUẨN HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ
ĐIỀU TRỊ BỆNH VIÊM SỤN VÀNH TAI
Chuyên ngành: Tai Mũi Họng
Mã số: 60720155
LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

Tôi xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp, bạn bè đã động viên và
giúp đỡ tôi trong quá trình học tập.
Cuối cùng tôi xin biết ơn gia đình luôn động viên và giúp đỡ và tạo mọi
điều kiện thuận lợi nhất giúp tôi hoàn thành khóa học.
Hà Nội, ngày tháng năm 2018
Tác giả luận văn

Nguyễn Khắc Trưởng


LỜI CAM ĐOAN

Tôi là Nguyễn Khắc Trưởng, học viên Cao học, khóa 25, Chuyên
ngành Tai Mũi Họng, Trường Đại học Y Hà Nội xin cam đoan:
1. Đây là luận văn do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn
của PGS. TS. Phạm Trần Anh.
2. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã
được công bố tại Việt Nam.
3. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác,
trung thực và khách quan, đã được sự xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi
nghiên cứu.
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này.
Hà Nội, ngày tháng năm 2018
Tác giả luận văn

Nguyễn Khắc Trưởng


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
AXSVT

PHỤ LỤC


DANH MỤC BẢNG


DANH MỤC HÌNH


9

ĐẶT VẤN ĐỀ

Viêm sụn vành tai khá thường gặp trong bệnh lý tai ngoài. Bệnh do
nhiều nguyên nhân nhưng căn nguyên chính là chấn thương va đập vào vành
tai gây tổn thương lớp màng sụn ở vành tai làm cản trở dòng máu tới nuôi
dưỡng sụn làm xuất tiết dịch, lớp dịch này khu trú giữa màng sụn và sụn ngăn
cản sự nuôi dưỡng tới sụn, tiếp đó là sự nhiễm trùng thứ phát, nếu không
được điều trị tốt vành tai có thể bị viêm hoại tử [15], [22].
Viêm sụn vành tai khá phức tạp trong tai mũi họng bởi nếu bệnh phát
hiện sớm và điều trị đúng cách thì kết quả điều trị tốt, ngược lại nếu điều trị
muộn hoặc không đúng gây nên áp xe hoại tử sụn vành tai điều này làm quá
trình điều trị khó khăn và hậu quả cuối là biến dạng sụn vành tai.
Viêm sụn vành tai diễn biến qua các giai đoạn tụ dịch, viêm tấy và cuối
cùng là áp xe và hoại tử sụn, khi diễn biến giai đoạn hoại tử, chỉ định can
thiệp nạo vét sụn hoại tử là bắt buộc, chính điều đó dẫn tới sự biến dạng về
vành tai, điều này tuy không đe dọa tới sức khỏe nhưng ảnh hưởng tới tâm lý
và thẩm mỹ cho bệnh nhân như biến dạng tai kiểu súp lơ hoặc thậm chí mất
hẳn vành tai [24].
Vi khuẩn gây bệnh trong viêm sụn vành tai có thể có nhiều loại

- Năm 1976, Baltimore RS, Moloy PJ báo cáo 1 trường hợp viêm quanh
sụn vành tai do châm cứu, tác giả đã phân lập được vi khuẩn tụ cầu vàng từ tổn
thương [33].
- Năm 1981, Bassiouny A đã báo cáo 191 trường hợp viêm sụn quanh
vành tai trong đó có 15 trường hợp nhiễm pseudomonas và proteus [18].
- Năm 2006 Felipe Montes Pena và cộng sự mô tả một trường hợp
biến chứng viêm quanh sụn vành tai do trực khuẩn mủ xanh sau bấm
khuyên tai xuyên sụn vành tai [23].
- Năm 2007, Prasad HK và cộng sự đã nghiên cứu 61 trường hợp
viêm
quanh sụn vành tai thấy rằng chấn thương là nguyên nhân thường gặp,
vi khuẩn được phân lập nhiều nhất là trực khuẩn mủ xanh [24].
- Năm 2009, Savastano M, Ferraro SM, Marioni G đưa ra phương
pháp điều trị tại chỗ viêm quanh sụn vành tai bằng phương pháp tiêm
cocticoid và kháng sinh [26].
- Năm 2011, Davidi E, Paz A, Duchman H, Luntz M, Potasman I,
nghiên cứu 114 trường hợp viêm sụn vành tai đã phân lập được một số
loại vi khuẩn như P.aeruginosa, S.Aureus… và nhận thấy tác nhân chủ
yếu là P.aeruginosa [21].


12


13

1.1.2. Việt Nam
- Năm 1974, Võ Tấn đã viết về bệnh lý của viêm sụn vành tai [5].
- Năm 2001, Phạm Xuân Phụng đã nghiên cứu phương pháp điều trị
viêm sụn vành tai bằng thiết bị quang trị liệu laser bán dẫn [13].

â
n
2. C
á
c
t
r
ụ
đ
ố
i
l
u
â
n
3. H
ố
t
a
m
g
i
á
c
4. T
h
u
y
ề
n

lo
a
ta
i
15.
Đối
bình tai
16.
Ổ
xoăn tai
17.
Dái
tai


15

i
5. T
r
ụ
g
ờ
l
u
â
n
6. K
h
u


16

ế
t
g
i
a
n
b
ì
n
h

Hình 1.1: Loa tai (mặt ngoài)
Chung quanh có 4 gờ:
- Gờ luân: Là gờ chạy theo bờ chu vi của loa tai, đầu trước của gờ bắt
đầu từ xoăn tai, gọi là trụ gờ luân. Nơi gờ luân đổi hưóng để chạy
xuống dưới có một cục nhỏ nhô lên gọi là gai luân, di tích của đỉnh loa
tai ở động vật. Phần dưới của gờ luân gọi là đuôi gờ luân.
- Gờ đối luân: Là gờ chạy song song ở phía trước và ở trong gờ luân. Phần
trên gờ đối luân chia thành hai trụ đối luân, giữa hai trụ là hố tam giác.
Hõm ở giữa gờ luân và gờ đối luân gọi là hõm thuyền.
- Bình tai: Là một gờ nhỏ, chắn ở phía trước xoăn tai.
- Gờ đối bình: Là một gờ nhỏ nằm đối diện với bình tai và cách bình tai
bởi khuyết gian bình.
- Ở dưới tất cả là dái tai: Là một nếp mô liên kết và mỡ được phủ bởi da.
b.

Mặt trong:


Gò luân
Các trụ đối luân
Hố tam giác
Xương thái dương
Gai luân
Mảnh bình tai
Củ tai
Hõm thuyền
Gờ đối luân
Xoăn tai
Khe đối bình luân
Đuôi gờ luân
Khuyết gian bình
Sụn ống tai ngoài
Mỏm chũm

Hình 1.2. Sụn loa tai (mặt trước ngoài)
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.

Sụn tai là một mảnh sụn sợi đàn hồi, tạo nên những chỗ lồi, chỗ lõm ở loa

tai, ở dái tai không có sụn, chỉ có mô sợi và mô mỡ. Sụn ở bình tai liên tiếp với
sụn của ống tai ngoài. Sụn tai có tác dụng tạo và giữ hình dáng của vành tai.
c.

Các dây chằng của vành tai: Gồm hai loại:
- Các dây chằng ngoại lai: Cố định loa tai vào mặt bên của đầu. Gồm 3

dây chằng:
+ Dây chằng tai trưóc: Đi từ bình tai và gờ luân tới rễ của mỏm gò má
xương thái dương.
+ Dây chằng tai sau: Đi từ mặt sau xoăn tai tới mặt ngoài mỏm chũm.
+ Dây chằng tai trên .
-Các dây chằng nội tại: Là những dải sợi đi từ gờ luân tới bình tai, và
những dải sợi căng giữa đuôi của gờ luân tối gờ đối luân.
d. Cơ của vành tai (hình 1.4): Gồm 2 loại
- Cơ ngoại lai đi từ xương sọ và da đầu đến vành tai thành 1 khối.
- Cơ nội tại đi từ phần này đến phần khác của vành tai.
Cơ ngoại lai gồm cơ tai trước, tai sau và tai trên. Cơ tai trước là cơ nhỏ
nhất trong 3 cơ, mỏng hình nan quạt và có sợi nhạt màu không rõ ràng. Nó
chạy từ góc bên của cân trên sọ rồi các sợi của nó hội tụ lại để chui vào 1 chỗ
nhô ra trước gờ luân. Cơ tai trên, là cơ lớn nhất, mỏng, hình nan quạt, chạy từ
cân trên sọ rồi hội tụ thành một mảnh cân mỏng, dẹt chui vào phân trên của
mặt sau vành tai. Cơ tai sau gồm 2 hay 3 bó cơ chạy từ phần chũm xương thái
dương từ sợi cân cơ rồi chạy đến phần dưới của mặt sau loa tai [17].
Tác dụng: Ở loài người các cơ này thực hiện rất ít động tác: Cơ tai


19

6 1.4: Các cơ của vành tai 6
Hình
5

Các cơ nội tại gồm có:
Cơ gờ luân lớn
Cơ gờ luân nhỏ
Cơ bình tai

Cơ đối bình
Cơ
ngang
tai
Cơ chéo tai
Cơ gờ luân lớn là dải sợi mảnh nằm trên rìa trước gờ luân. Nó chạy
xuống dưới từ gai gờ luân rồi chui vào bờ trước gờ luân, ngay chỗ gờ luân
uốn cong về phía sau.
Cơ gờ luân nhỏ là một dải sợi chéo bao phủ trụ gờ luân.
Cờ bình tai là một dải sợi nằm thẳng đứng, ngắn, phẳng ở phía bên bình
tai.
Cơ đối bình tai chạy từ phần ngoài của đối bình tai đến gắn vào đuôi gờ


20

luân và gờ đối luân.
Cơ ngang tai nằm ở mặt sau vành tai. Nó bao gồm các sợi nằm rải rác,
1 phần là cân, 1 phần là cơ, chạy từ gờ loa tai đến gờ tương ứng ở hố thuyền.
Cơ chéo vành tai cũng nằm ở mặt sau vành tai, gồm một vài sợi chạy từ
phần trên sau của loa tai đến phần lồi ngay trên đó.

Hình 1.6: Vị trí hướng và kích thước của vành tai
- Vành tai nằm ngay sau khớp thái dương hàm và vùng tuyến mang tai,
phía trước xương chũm, phía dưới vùng thái dương [1][2].
- Vành tai trung bình dài 6,5cm và rộng 3,5cm, chiều rộng chiếm
55 - 60% chiều dài, hay ở nam ~ 63,5 mm và ở nữ ~ 59 mm [19]. Theo Lê
Gia Vịnh và cộng sự thì ở Việt Nam, chiều dài trung bình 6,2 ± 0,6 cm, rộng
3,3 ± 0,3 cm ở nam và ở nữ dàỉ 5,7 ± 0,5 cm, rộng 3,1 ± 0,3 cm. Còn chiều
dài của dái tai ở nam 1,7 ± 0,2 cm, ở nữ 1,6 ± 0,2 cm.
- Vành tai là một mảnh mỏng đính với thành bên của đầu. Phần tự do của
vành tai mở ra phía sau, chéo với bề mặt xương sọ thành một góc 20° - 30°


22

[19] hoặc 20-30° [17].
- Vành tai được giới hạn bởi:[17], [19]
+ Bờ trên: Nằm dưới đường thẳng kẻ ngang qua bờ trên hốc mắt.
+ Bờ dưới: Nằm trên đường thẳng kẻ qua gai mũi.
+ Trục dọc của vành tai là đường thắng qua đỉnh cao nhất của vành tai
và điểm thấp nhất của dái tai, song song với sống mũi.
+ Trục phía trước của vành tai trùng với bờ sau của ngành lên xương
hàm dưới.
1.3. CHỨC NĂNG SINH LÝ CỦA VÀNH TAI
Vành tai với vị trí và cấu trúc đặc biệt có tác dụng thu và định hướng
sóng âm từ các hướng vào ống tai ngoài.
Tai ngoài còn giúp chúng ta định hướng tiếng âm, ví dụ như phân biệt
được tiếng động ở bên phải hoặc bên trái, ở phía trước hoặc phía sau.
Ngoài ra vành tai còn có chức năng thấm mỹ tạo sự cân đối cho khuôn mặt.
Các chức năng này đều quan trọng nên khi xử trí cần đảm bảo cả về giải
phẫu, chức năng và thấm mỹ [3].

- Nóng rát như bỏng vành tai
- Đau tai: Là triệu chứng hay gặp nhất. Đau tăng lên khi đụng, kéo vành
tai. Đau lan xuống vùng thái dương, lan xuống cổ [5], cơn đau vành tai ngày
một tăng
* Triệu chứng thực thể
- Vành tai sưng nóng đỏ đau của một ổ viêm điển hình.
- Có túi sưng phồng ở vành tai, bên trong bập bềnh có mủ, vành tai bị
mất các nếp, gờ, rãnh, nó thường bắt đầu ở gờ luân và gờ đối luân nhưng nếu
không điều trị nó có thể lan ra toàn bộ vành tai như bỏng tai.
- Tiến triển tiếp theo là hình thành áp xe, phá vỡ lớp màng sụn ra khỏi


24

sụn, kết quả là hoại tử sụn và biến dạng như “tai súp lơ” [21].
1.4.4. Chẩn đoán xác định [25]
•

Chủ yến dựa vào triệu chứng lâm sàng đã trình bày ở trên.

•

Xét nghiệm máu có thể gặp bạch cầu, CRP tăng.

•

Xét nghiệm dịch viêm định danh vi khuẩn

1.4.5. Chẩn đoán phân biệt
Viêm sụn vành tai chuẩn đoán phân biệt với những viêm nhiễm vành

* Toàn thân:
- Kháng sinh: Tùy theo mức độ viêm và toàn trạng bệnh nhân để có thái
độ sử dụng kháng sinh phù hợp. Đối với viêm sụn hoại tử cần dùng kháng
sinh phối hợp và liều cao, lưu ý cho kháng sinh chống vi khuẩn kỵ khí.
- Kháng viêm: Corticoid, Anphachymotripsin.
- Giảm đau: Paracetamol.
* Tại chỗ:
- Khi mới viêm tấy da vành tai: Chiếu tia hồng ngoại, chườm nóng, sát
khuẩn vết xước bằng Betadine.
- Khi đã viêm mủ, hoại tử sụn: Phải trích rạch rộng tháo mủ, nạo bỏ hết
các mảnh sụn hoại tử.
- Băng ép chặt vành tai để tránh tái phát.
- Để chống viêm hoại tử sụn có thế chấm nitrat bạc, acid boric, đặt bấc
vàng clorofom hoặc tiêm vitamin C hay kháng sinh tại chỗ.
Cần phải theo dõi sát diễn biến của bệnh, dùng kháng sinh đầy đủ, tránh
hoại tử sụn gây hẹp co rúm vành tai [5].
1.4.7. Biến chứng
Hoại tử sụn gây co rúm vành tai không hồi phục.