BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI
=====

NGUYỄN HỮU PHÚC

XÁC ĐỊNH TỶ LỆ NHIỄM KÝ SINH TRÙNG
ĐƯỜNG RUỘT Ở BỆNH NHÂN
VIÊM MŨI DỊ ỨNG DAI DẲNG
Chuyên ngành

: Tai mũi họng

Mã số

: 60720155

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC
Giáo viên hướng dẫn: TS. Phạm Thị Bích Đào


HÀ NỘI - 2017


MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ..................................................................................................1
Chương 1:TỔNG QUAN................................................................................3
1.1. Lịch sử nghiên cứu.................................................................................3

3.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu.....................................................26
3.1.1. Giới................................................................................................26
3.1.2. Tuổi...............................................................................................27
3.1.3. Lý do vào viện...............................................................................28
3.1.4. Tần suất biểu hiện bệnh/năm.........................................................28
3.1.5. Tiền sử dị ứng của bản thân và gia đình........................................29
3.1.6. Triệu chứng lâm sàng....................................................................29
3.2. Xác định ký sinh trùng đường ruột trong phân....................................30
3.2.1. Xác định tỷ lệ ký sinh trùng đường ruột có trong phân................30
3.2.2. So sánh tỷ lệ các loại dịch mũi trong nhóm tìm thấy KST và nhóm
không thấy KST đường ruột trong phân.......................................31
3.2.3 So sánh tính chất niêm mạc mũi giữa nhóm có KST và nhóm
không có KST...............................................................................32
3.2.4. So sánh tần suất mắc bệnh giữa nhóm có KST và nhóm không có
KST...............................................................................................33
3.2.5. Định danh ký sinh trùng đường ruột.............................................34
3.2.6. Tỷ lệ các triệu chứng cơ năng ở các loại ký sinh trùng tìm được. 35
Chương 4: BÀN LUẬN.................................................................................43
KẾT LUẬN....................................................................................................48
KIẾN NGHỊ...................................................................................................49
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1. Lý do vào viện................................................................................28
Bảng 3.2. Tần suất biểu hiện bệnh/năm..........................................................28
Bảng 3.3. Tiền sử dị ứng của bản thân đối tượng nghiên cứu.........................29
Bảng 3.4. Tiền sử dị ứng của gia đình đối tượng nghiên cứu.........................29

biến. Bệnh có chiều hướng gia tăng vì mức độ ô nhiễm môi trường ngày một
tăng, khí hậu ngày càng bất ổn định, việc sử dụng thuốc và hóa chất bừa bãi,
stress trong cuộc sống công nghiệp…. Tỷ lệ viêm mũi dị ứng ở Mỹ: 20%, Hồng
Công 43%, Ấn Độ 26%, Autralia 41-47%, Nhật Bản 13-20%, Thái Lan 20%,
Pháp 20-25%, Anh – Đức 21-24% [1],[2]. Ở Việt Nam, ước tính có 12,3% bị dị
ứng mũi. Tỷ lệ viêm mũi dị ứng cộng đồng dân cư Hà Nội là 29,05 -32% [3].
Theo Nguyễn Năng An và các tác giả khác, tỉ lệ các bệnh dị ứng tăng từ 3-5 lần
trong vòng 30 năm vừa qua [3[,[4]. Viêm mũi dị ứng tuy không phải là một
bệnh lý nguy hiểm nhưng làm giảm chất lượng cuộc sống, hiệu quả lao động
giảm, mất khả năng tập trung trong học tập, chi phí điều trị tốn kém và là
nguyên nhân gây giãn phế nang không hồi phục [4]. Ở Mỹ viêm mũi dị ứng gây
lãng phí 3,5 triệu ngày công/năm, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của hơn
50 triệu người, tiêu phí 7 tỉ USD, riêng tiền thuốc năm 2000 là 6 tỉ USD/năm.
Tổng chi phí tính trung bình cho các nước là 484 USD/người bệnh/năm. Ở Việt
Nam viêm mũi dị ứng chi phí 301 USD/người bệnh/năm [3].
Viêm mũi dị ứng được chia ra thành hai nhóm: viêm mũi dị ứng không
liên tục và viêm mũi dị ứng dai dẳng. Theo báo cáo ARIA 2008, sự khác nhau
của hai nhóm này dựa trên thời gian và tần suất xuất hiện các triệu chứng của
viêm mũi dị ứng [5]. Việc điều trị bệnh viêm mũi dị ứng hiện nay mới chủ
yếu dừng lại ở điều trị dự phòng và điều trị triệu chứng chứ chưa đi sâu vào
tìm hiểu nguyên nhân. Đặc biệt trên những bệnh nhân viêm mũi dị ứng dai


2

dẳng, điều trị thuốc nhiều đợt không tiến triển thì việc tìm hiểu nguyên nhân
gây bệnh là rất quan trọng.
Viêm mũi dị ứng có rất nhiều nguyên nhân trong đó có nguyên nhân do
nhiễm ký sinh trùng [4],[5]. Ký sinh trùng khi xâm nhập vào cơ thể, kích
thích cơ thể tăng sản sinh bạch cầu ưa acid, triệu chứng tăng bạch cầu ưa acid

Năm 1258, người ta đưa ra nhận xét là độc tố của ký sinh trùng mới là
nguồn căn của viêm mũi dị ứng [10].
1577 – 1644) Van Helmont ở Bỉ và Botalius J. (1530 – 1582) ở Ý,
Bostock J. (1773 – 1846) ở Anh đã nghiên cứu ảnh hưởng của ký sinh trùng
trong cơ chế sinh bệnh của các bệnh dị ứng [11].
Năm 1895, phản ứng kháng nguyên, kháng thể được đưa vào giải thích
cơ chế viêm mũi dị ứng do ký sinh trùng kèm theo bạch cầu ái toan tăng chỉ
điểm [12].
Tại báo cáo bổ sung của ARIA (Allergic Rhinitis and its Impact on
Asthma) 2008, người ta phân chia viêm mũi dị ứng thành 2 nhóm dựa trên
tần suất và thời gian xuất hiện các triệu chứng, là viêm mũi dị ứng không
liên tục và viêm mũi dị ứng dai dẳng. [12’]


4

1.1.2. Việt Nam
Năm 2015 Huỳnh Hồng Quang, Triệu Nguyên Trung nêu lên cơ chế gây
ra các bệnh dị ứng do kí sinh trùng [13].
1.2. Giải phẫu mũi
Hốc mũi hình thành một hệ thống đường hầm có nhiều ngách, nằm ở
phần trung tâm của khối xương mặt, và được phân thành hai nửa bởi một vách
ở chính giũa. Hốc mũi thông với các xoang cạnh mũi là xoang trán, xoang
hàm, xoang bướm, và xoang sàng.
Thành mũi xoang được phủ lớp niêm mạc dễ tách khỏi nền xương-sụn,
trần hốc mũi ngăn cách hốc mũi với hộp sọ bởi mảnh sàng. Sàn hốc mũi ngăn
cách các hốc mũi với khoang miệng [22],[23].
Niêm mạc mũi: Niêm mạc phủ thành bên ngoài của hốc mũi dính chặt
với lốp ngoại cốt của các xương, và được gọi là niêm mạc ngoại cốt. Niêm
mạc này phủ bề mặt các xương và lồi ra để luồn sâu vào trong những xoang

Phân loại VMDƯ dựa vào thời gian xuất hiện, diễn biến của các triệu
chứng được chia làm 2 loại:
 Gián đoạn (Intermittent allergic rhinitis): triệu chứng
- 4 ngày/ tuần
- Hoặc 4 tuần/ năm
 Dai dẳng (Persistent allergic rhinitis): triệu chứng
- >4 ngày/ tuần
- Hoặc >4 tuần/ năm
Chẩn đoán viêm mũi dị ứng
Theo ARIA 2010, chẩn đoán VMDƯ chủ yếu dựa vào tiền sử và các
triệu chứng lâm sàng, các xét nghiệm chỉ có vai trò hỗ trợ chẩn đoán [26'].


7

- Lâm sàng
+ Cơ năng:
 Hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi trong, ngạt mũi xuất hiện thành từng
lúc.
 Tại mắt: chảy nước mắt, đỏ mắt, ngứa mắt và nề quanh mắt.
 Ngứa miệng, họng, da và một số vùng khác.
+ Thực thể
 Niêm mạc mũi phù nề, nhợt nhạt.
 Cuốn mũi phù nề, nhất là cuốn dưới. Đây là nguyên nhân gây tắc mũi.
 Nhiều dịch xuất tiết nhầy trong.
 Ngoài ra có thể có polyp.
+ Tiền sử gia đình và bản thân: Viêm mũi dị ứng, hen phế quản, viêm da dị ứng.
Chẩn đoán viêm mũi dị ứng dai dẳng chủ yếu qua thăm khám hỏi bệnh khai
thác triệu chứng.
- Khai thác tiền sử dị ứng. Trước hết cần biết tên, tuổi, nơi sinh, nghề



9

toan, kích thích cơ thể tăng sản sinh bạch cầu ưa ái toan, triệu chứng tăng
bạch cầu ái toan tấn công vào các cơ quan trong cơ thể đặc biệt là đường hô
hấp gây ra các phản ứng dị ứng trong đó có mũi [14],[15],[16].
1.6.2. Đặc điểm sinh học và chu kỳ của giun móc/mỏ (Ancylostoma
duodenale/Necator americanus)
Hình thể
Giun mỏ (Necator americanus): Nhìn đại thể bằng mắt thường khó phân biệt
với giun móc.

Hình 1.4: Chu kỳ sinh sản của giun mỏ [14],[15]
Chu kỳ: Chu kỳ giun móc và giun mỏ giống nhau.
Tác hại và khả năng gây bệnh: Khi ấu trùng giun móc/mỏ xuyên qua da,
chúng có thể gây hiện tượng viêm da tại nơi chúng xâm nhập với các triệu
chứng chính như ngứa, nổi nhiều nốt đỏ…Giai đoạn ký sinh tại ruột gây mất
máu nhiều, xét nghiệm thấy tình trạng thiếu máu nhược sắc, bạch cầu ái toan
tăng từ 5-12% kích thích giải phóng histamin, prostaglandin D2, E2, I2, các


10

leukotrien C4, P4, yếu tố hoạt hóa tiểu cầu PAF... Đặc biệt nhiều tác giả đã
nhấn mạnh vai trò của các neuropeptid gây viêm từ giun móc/mỏ: chất P
(substance P), tachykinin, NKA (neurokinin A), GRP (Gastrin Releasing
Peptid), VIP (Vasoactive Intestinal Polypeptid)… Các neuropeptid này ngoài
tác dụng gây viêm, co cơ trơn, giãn mạch, tăng tiết dịch nhầy chúng còn là
các chất dẫn truyền thần kinh cảm thụ niêm mạc mũi (bắt nguồn từ dây thần

12

Tác hại và biểu hiện bệnh lý: Khi ở trong ruột giun lươn có thể gây
những tổn thương, loét niêm mạc ruột, tá tràng, làm rối loạn tiêu hoá hoặc gây
tình trạng viêm ruột mạn tính, có thể gây vêm tá tràng hoặc gây lỵ. Bạch cầu
ái toan tăng cao. Bất thường giun lươn lên phổi gây viêm phổi và có thể lên
não. Giun lươn có thể gây dị ứng nghiêm trọng [14],[15],[16].
1.6.5. Đặc điểm sinh học và chu kỳ của giun đũa (Ascaris lumbricoides)
Giun đũa sống ở trong ruột non của người là phần đầu và phần giữa của
ruột non.

Hình 1.7: Chu kỳ sinh sản của giun đũa [14],[15]
Tác hại và khả năng gây bệnh: Giun đũa là loài giun ký sinh ở ruột, thường
với số lượng rất lớn, kèm theo vị trí ký sinh giúp chúng chiếm được lượng
sinh chất đáng kể từ người, đặc biệt đưa đến tình trạng suy sinh dưỡng đáng
kể ở trẻ em. Giun đũa tiết ra các neuropeptid có tác dụng như những yếu tố
hóa ứng động dưỡng bào, bạch cầu đa nhân làm phân hủy những tế bào này,
giải phóng ra các chất trung gian hóa học (chủ yếu histamin) và gây nên các


13

biểu hiện lâm sàng của viêm mũi như hắt hơi, chảy nước mũi, ngứa mũi và
tắc nghẽn mũi, từ đây các kích thích lan truyền chủ yếu theo niêm mạc của
ống lệ tỵ và hệ thống thảm nhầy trên bề mặt để kích thích gây các biểu hiện
mắt như: ngứa mắt, cay mắt, chảy nước mắt, sưng góc trong ổ mắt, rỉ mắt…
1.6.6. Đặc điểm sinh học và chu kỳ của Sán lợn (Taenia solium)
Sán lợn (Taenia solium) là loại sán dây phổ biến, có tỷ lệ cao ở các
vùng núi, vùng liên quan tới phong tục tập quán nuôi lợn thả rông đồng thời
có thói quen ăn các món thịt lợn chưa được nấu chín (nem, chạo tiết canh …).


15

Hình 1.8: Thực trạng nhiễm giun đường ruột trên toàn cầu [19]
1.7. Tình hình nhiễm giun sán đường ruột ở Việt Nam
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ nhiễm giun đường ruột ở Việt Nam là
khá cao và phân bố trên nhiều vùng của cả nước. Tổng hợp số liệu điều tra của
Viện SR – KST – CT Trung ương cho thấy tỷ lệ nhiễm chung của các bệnh giun
đường ruột ở cộng đồng tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc khoảng 65,3%,
Đồng bằng sông Hồng là 58,2%, Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung là
42,2%, Tây Nguyên là 30,2%, Đông Nam Bộ là 29% và Đồng bằng sông Cửu
Long khoảng 12-14% [20]. Một số tỉnh có tỷ lệ nhiễm chung tương đối cao
như Thanh Hoá năm 2009 là 75%. Trong số đó, nhóm đối tượng có nguy cơ
nhiễm bệnh giun sán đường ruột cao như trẻ em từ 2-5 tuổi và phụ nữ độ tuổi
sinh sản có tỷ lệ cao. Tỷ lệ nhiễm giun sán đường ruột ở trẻ 2-5 tuổi tại Nghệ
An là 77,9%, Thanh Hoá 76,4%, Điện Biên 54%, Lạng Sơn 63%, Kon Tum
37%..., tỷ lệ nhiễm chung ở các tỉnh điều tra là 34% [20]


16

Điều tra của Tổ chức Y tế Thế giới về tình hình nhiễm giun đường ruột
ở Việt Nam [21].

Hình 1.9: Mức độ nhiễm giun đường ruột theo vùng ở Việt Nam [21]
1.8. Cơ chế bệnh sinh
Viêm mũi dị ứng dai dẳng có tăng bạch cầu ái toan do dị nguyên là ký
sinh trùng theo cơ chế dị ứng muộn có những đặc điểm sau:



- Bệnh nhân được lấy máu tìm tế bào ái toan trong máu
- Bệnh nhân được lấy phân xác định và định danh ký sinh trùng có trong phân.
- Bệnh nhân đồng ý tham gia nghiên cứu
2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ
- Viêm mũi dị ứng gián đoạn.
- Không tuân thủ các bước của quy trình nghiên cứu mẫu
- Bệnh nhân không đồng ý tham gia nghiên cứu


19

2.2. Phương pháp nghiên cứu
2.2.1. Phương pháp nghiên cứu
Mô tả tiến cứu từng ca
2.2.2. Mẫu nghiên cứu: Cỡ mẫu và cách chọn mẫu
- Mẫu nghiên cứu theo công thức tính của WHO ước tính 200 bệnh nhân
Các đối tượng nghiên cứu được lựa chọn theo các tiêu chuẩn lựa chọn và loại
trừ, chọn mẫu chủ đích.
2.2.3. Thiết kế nghiên cứu
2.2.3.1. Các thông số nghiên cứu và công cụ thu thập số liệu nghiên cứu:
Kỹ thuật thu thập số liệu
 Mục tiêu 1:
+ Phỏng vấn bệnh nhân.
+ Hỏi tiền sử gia đình và bản thân đối tượng nghiên cứu
+ Hỏi triệu chứng cơ năng: ngứa mũi, hắt hơi từng tràng, ngạt tắc mũi,
chảy nước mũi trong.
+ Thăm khám niêm mạc mũi: nề, nhợt màu
+ Thời gian và tần suất xuất hiện các triệu chứng: Trên 4 ngày/tuần và ít
nhất trong 4 tuần liên tiếp.
+ Được phân loại là viêm mũi dị ứng dai dẳng