VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỤY HỒNG YẾN

HỘI QUÁN NGƯỜI HOA Ở NAM
BỘ TỪ CUỐI THẾ KỶ XVIII ĐẾN
GIỮA THẾ KỶ XX
Ngành: Lịch Sử Việt Nam
Mã số: 9229013

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS. TS. NGÔ MINH OANH
2. TS. PHẠM THỊ THU NGA

HÀ NỘI – 2019


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công
bố trong bất cứ một công trình nào./.
Tác giả luận án

LÊ THỤY HỒNG YẾN


MỤC LỤC

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Với sự trỗi dậy và hoạt động di dân của Trung Quốc hiện nay thì việc
nghiên cứu về người Hoa cần phải được quan tâm nghiêm túc và có tính
hệ thống. Việc ứng xử với cộng đồng người Hoa ra sao, có những chính sách
nào phù hợp đều cần phải dựa trên cơ sở hiểu rõ về cộng đồng này. Ở Việt
Nam, Nam Bộ là nơi có đông người Hoa sinh sống nhất, đặc biệt là vùng
đất Sài Gòn – Chợ Lớn chiếm 50% người Hoa cả nước và 60% người Hoa của
vùng đất phương Nam, điều này đang tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với
vấn đề an ninh, phát triển và hội nhập. Chính vì vậy, việc nghiên cứu về
người Hoa nói chung có ý nghĩa cấp thiết cao.
Trong tiến trình phát triển của lịch sử Việt Nam, do có những đặc
thù về mặt địa lý, đồng thời chịu những ảnh hưởng về điều kiện chính trị, xã
hội của khu vực và quốc tế, cho nên Việt Nam là nơi diễn ra sự đan xen, giao
thoa giữa các nền văn hóa, tộc người; trong đó nhân tố người Hoa nổi lên
thường xuyên và có ảnh hưởng lớn. Từ rất sớm, người Hoa đã có mặt ở Việt
Nam với số lượng khá đông đảo. Từ cuối thế kỷ XVII, những nhóm lưu dân
người Hoa đã đến Đàng Trong và dần dần trở thành một bộ phận của cư
dân Việt Nam. Trước những khó khăn, thách thức phải đối mặt ở vùng đất
mới, cộng đồng người Hoa đã thành lập các hội quán để hỗ trợ, giúp đỡ
nhau, đồng thời qua đó tăng thêm sự cố kết lẫn nhau trong cộng đồng.
Hội quán của người Hoa được thành lập với chức năng là nơi dành cho các
hiệp hội theo ngôn ngữ hay theo xuất xứ. Hội quán là hình thức cổ truyền
quan trọng nhất của cộng đồng người Hoa trong quá trình thích nghi tại
Đông Nam Á nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Do vậy, có thể khẳng
định hội quán người Hoa là một đối tượng nghiên cứu về đề tài người Hoa
nói chung.
Từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về đề tài
người Hoa xoay quanh vấn đề định cư, tôn giáo, tn ngưỡng, chùa chiền,
1


định cư của người Hoa ở vùng đất Nam Bộ.
Phục dựng quá trình hình thành của các bang, hội quán người Hoa

ở Nam Bộ.
-

Làm rõ các hoạt động của hội quán người Hoa ở Nam Bộ, từ cơ cấu

tổ chức, quản lý đến kinh tế, văn hóa, xã hội.
- Khẳng định vai trò của hội quán đối với cộng đồng người Hoa ở Nam
Bộ.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận án xác định đối tượng nghiên cứu của mình là các hội quán người
3


Hoa ở vùng đất Nam Bộ.

4


3.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi về thời gian: luận án tập trung tìm hiểu các hội quán người
Hoa ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XX.
Mốc thời gian mở đầu là vào năm 1787, Chúa Nguyễn Phúc Ánh cho
lập bốn bang người Hoa, bao gồm: Quảng Châu, Phúc Kiến, Triều Châu và
Hải Nam nhằm đơn giản hóa các thủ tục hành chính, dễ dàng trong việc
kiểm soát và thu thuế mau lẹ [102, tr.36-37]. Tiếp đó, vào năm 1790, Chúa

phương pháp logic.
Phương pháp lịch sử: giúp chúng tôi phân tch vấn đề theo lịch đại
và phân kỳ (khi trình bày bối cảnh quá trình di dân và định cư của người
Hoa ở vùng đất Nam Bộ, sự hình thành các hội quán ở vùng đất này theo
trình tự thời gian và có tnh liên tục. Phương pháp này cho thấy được sự
chuyển biến của hội quán từ khi ở Trung Quốc ra hải ngoại; ở Việt Nam thì từ
khi giai đoạn Hội An đến Sài Gòn – Chợ Lớn biến đổi ra sao), theo đồng đại
(tìm ra sự tương tác của hội quán đối với người Hoa ở Nam Bộ cũng như giữa
các Hội quán với nhau).
Phương pháp logic: đảm bảo cho các sự kiện được kết nối với nhau
trong mối tương quan vốn có và cùng hướng tới mục đích chúng tôi đặt ra
từ đầu là nhằm hiểu rõ hơn cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ thông qua việc
nghiên cứu về hội quán.
Trong từng chương, mục nhất định mà nổi lên phương pháp lịch sử
hay phương pháp logic, hoặc có sự kết hợp cả hai phương pháp trong
từng nội dung nghiên cứu.
Bên cạnh đó, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu
cụ thể sau đây:
Phương pháp phân tch – phê khảo sử liệu: giúp chúng tôi hệ thống
hóa các loại tài liệu và đánh giá tnh khả thi cũng như vai trò của từng loại tài
liệu khi thực hiện đề tài.
Phương pháp so sánh, đối chiếu: làm sáng rõ hơn hội quán người Hoa
ở Nam Bộ so với hội quán người Hoa ở những nơi khác.
6


Phương pháp nghiên cứu trường hợp cụ thể: giúp chúng tôi chọn
ra những địa phương mang tính đặc trưng nhất khi nghiên cứu hội quán
người


Thứ ba là chúng tôi tến hành công tác điền dã, khảo sát hội
quán người Hoa ở các tỉnh Nam Bộ. Chúng tôi tiến hành dịch thuật một
5


số văn bia, lư hương, chuông đồng được lưu giữ trong các hội quán người
Hoa để xác định được năm thành lập, trùng tu hội quán… Ngoài ra, chúng
tôi còn

6


gặp gỡ, trao đổi với một số ban ngành ở địa phương, những người trong
Ban quản trị hội quán.
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
Trên cơ sở nghiên cứu, hệ thống hóa các công trình nghiên cứu khoa
học của các tác giả đi trước liên quan đến đề tài luận án, chúng tôi kế thừa
có chọn lọc và phát triển, hoàn thiện nội dung khoa học, từ đó đưa ra
những luận điểm của mình về vấn đề nghiên cứu. Luận án có những đóng
góp mới như sau:
Thứ nhất, luận án hệ thống hóa tư liệu về người Hoa nói chung và hội
quán người Hoa ở Nam Bộ nói riêng.
Thứ hai, luận án góp phần bổ sung vào những khoảng trống về các
hoạt động của hội quán người Hoa ở khu vực Nam Bộ, từ cơ cấu tổ chức
đến các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội, từ đó giúp tái hiện bức tranh
tổng thể, toàn diện về hội quán người Hoa. Trên cơ sở các nội dung nghiên
cứu, luận án làm rõ đặc điểm, tính chất và vai trò của hội quán đối với cộng
đồng người Hoa ở Nam Bộ.
Thứ ba, luận án góp thêm luận cứ khoa học làm cơ sở để chính
quyền có những chủ trương, chính sách phù hợp với cộng đồng người


9


đề
tài

Chương 2. Khái quát về vùng đất, con người Nam Bộ và sự hình thành,

phát triển của hội quán người Hoa ở Nam Bộ.
Chương 3. Hoạt động của hội quán người Hoa ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ
XVIII đến giữa thế kỷ XX.
Chương 4. Đặc điểm, tính chất, vai trò của hội quán đối với cộng đồng
người Hoa ở Nam Bộ

1
0


CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KHÁI NIỆM, THUẬT
NGỮ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Người Hoa tuy không phải là bộ phận cư dân chiếm số lượng đông đảo
nhất tại Việt Nam, nhưng họ lại là bộ phận cư dân rất đặc thù. Do vậy, trong
chiều dài lịch sử dân tộc, họ luôn được chính quyền “ưu tiên quan tâm”.
Trong những năm gần đây, đề tài người Hoa được nhiều học giả
trong và ngoài nước tiến hành nghiên cứu. Tính đến nay, có khá nhiều công
trình đã được công bố. Chúng tôi có thể chia theo hai nhóm công trình như
sau:

nghiệp ở Hội An thế kỷ XVII – XVIII” (Học báo Tân Á, Hương Cảng, số 1,
quyển 3, 1969)… Tác giả đã nghiên cứu về lịch sử di cư của người Hoa cũng
như quá trình hình thành các nhóm cộng đồng người Hoa ở Việt Nam. Ngoài
ra, tác giả cũng tiến hành khảo sát các điểm tụ cư của người Hoa từ thời
Đàng Trong như làng Minh Hương, phố Thanh Hà ở Thuận Hóa (Huế), làng
Minh Hương ở Hội An, đất Hà Tiên và họ Mạc… Đây là các tác phẩm có
nguồn gốc từ việc khảo cứu địa phương có giá trị khoa học.
Tác giả Furiwara Riichio đã có bài viết Chính sách đối với dân Trung
Hoa di cư của các triều đại Việt Nam (1974) trên tập san Việt Nam khảo cổ.
Tác giả đã trình bày vắn tắt và đưa ra những nhận định của mình về một
số khía cạnh trong nội dung chính sách của các vương triều Việt Nam đối với
di dân Trung Hoa. Đề tài thì rộng mà chỉ được trình bày trong một bài viết
ngắn, cho nên tác giả không tránh khỏi việc thiếu tư liệu chứng minh, sơ lược
về nội dung, mặc dù nhận định của tác giả tỏ ra khá xác đáng, phần nào
cung cấp cho chúng tôi những thông tn về các chính sách của các triều đại
Việt Nam đối với người Hoa.
Năm 1992, Hội Sử học Việt Nam cho xuất bản cuốn L'Empire
Vietnamien face à la France et à la Chine 1847-1885 (Nước Đại Nam đối
diện với Pháp và Trung Hoa 1847-1885) của Giáo sư Tiến sĩ Yoshiharu
Tsuboi (Nguyễn Đình Đầu dịch). Tác phẩm vốn là luận án tiến sĩ của tác giả
9


Yoshiharu Tsuboi tại Đại học Khoa học xã hội ở Paris. Trên nền tảng làm chủ

1
0


một thư mục đồ sộ và hữu ích, tác giả tập trung nghiên cứu nước Đại Nam


nhiều chúng tôi cũng đã tiếp thu những thông tin về người Hoa, người Minh
Hương qua góc nhìn của tác giả.

11


Paul Doumer viết Xứ Đông Dương (L‟Indo – Chine francaise), được
xuất bản tại Việt Nam vào năm 2016. Đây là những hồi ức sống động của một
người từng cai quản cả Đông Dương với những tư liệu giá trị về xứ sở này
trong những năm cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Trong chương viết về
Nam Kỳ, tác giả có nêu những thông tn về người Hoa ở Mỹ Tho, Vĩnh Long
và đặc biệt là vùng Sài Gòn – Chợ Lớn.
1.1.1.2. Những công trình nghiên cứu trong nước
Vấn đề về người Hoa ở Việt Nam trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ
XVIII đến giữa thế kỷ XX đã được những bộ chính sử và những tác giả
đương thời đề cập với những mức độ khác nhau. Có thể kể đến Đại Nam
thực lục, Đại Nam nhất thống chí (Quốc sử quán triều Nguyễn), Khâm
định Đại Nam hội điển sự lệ, Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức)…
Những công trình này đã ghi lại những sự kiện, hiện tượng xảy ra dưới thời
Nguyễn, trong đó có một số thông tn liên quan đến người Hoa.
Một trong những nghiên cứu mang tính tiên phong về đề tài người
Hoa là công trình nghiên cứu Thế lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam
Kỳ của tác giả Đào Trinh Nhất, xuất bản năm 1924 bằng tiếng Việt. Trong
tác phẩm của mình, tác giả Đào Trinh Nhất đã đề cập đến hai vấn đề
chính: thời gian người Hoa sang Nam Kỳ, dân số, tình hình buôn bán, y tế,
giáo dục của người Hoa ở Nam Kỳ; đồng thời tác giả cũng lý giải những
nguyên nhân, các giải pháp di dân vào Nam Kỳ. Từ những gì mắt thấy tai
nghe cùng những tư liệu hết sức phong phú về hoạt động kinh tế của người
Hoa ở Nam Kỳ vào đầu thế kỷ XX, tác giả bước đầu phác họa được bức tranh

Khuông Việt có loạt bài Lược khảo về lịch sử người Tàu ở Nam Kỳ đăng trên
Đại việt tạp chí (1942), tác giả Tân Việt Điểu với loạt bài Lịch sử Hoa kiều
tại Việt Nam (1962) đã trình bày về quá trình hình thành của cộng đồng
người Hoa và tổ chức xã hội của người Hoa ở Nam Kỳ và Việt Nam. Các tác
giả tập trung vào vấn đề bang và bang trưởng. Những bài viết này đã góp
phần nhất định vào nguồn tư liệu cho các nhà nghiên cứu về sau.
Cuốn Sài Gòn năm xưa của tác giả Vương Hồng Sển xuất bản năm
1968 bao gồm 8 phần và phần phụ lục. Bên cạnh việc “nhắc lại cuộc Nam
tến vĩ đại của dân Việt”, tìm hiểu về địa danh, vị trí “Sài Gòn”, tác giả viết
về nhiều khía cạnh trong cuộc sống của người Hoa như: quá trình di dân,
phong tục tập quán, chùa chiền, đường phố, các nhân vật người Hoa
tiêu biểu… Tuy nhiên, tác giả chỉ mới dừng lại ở mức độ miêu tả và điểm qua
một vài nét về người Hoa mà thôi.
12