VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XA HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XA HỘI
--------

NGUYỄN NHƯ TRANG

TIẾP CẬN VÀ SỬ DỤNG DỊCH VỤ Y TẾ
CỦA NHÓM NGƯỜI NHẬP CƯ TỪ
NÔNG THÔN VÀO THÀNH PHỐ
(Qua khảo sát tại thành phố Hà Nội)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
Ngành: Xã hội
học Mã số: 9 31 03
01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
GS. TS. TÔ DUY HỢP

Hà Nội - 2019


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới Người hướng dẫn khoa học là
GS. TS. Tô Duy Hợp đã giúp tôi trong suốt thời gian dài học tập và
nghiên cứu. Tôi trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Viện Xã hội học và các
đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi tận tình về chuyên môn kỹ thuật và tạo
điều kiện về thời gian để tôi toàn tâm cho luận án.
Lời cảm ơn tôi xin dành cho cơ sở đào tạo là Học viện Khoa học Xã
hội – nơi tôi dành nhiều thời gian học tập, nghiên cứu để bảo vệ
thành công luận án Tiến sĩ.

MỞ ĐẦU.......................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của Đề tài...................................................................................... 1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.......................................................................3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................ 5
4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án.............................. 6
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án.............................................................15
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án............................................................16
7. Kết cấu của luận án............................................................................................17
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN
QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .................................................................19
1.1. Tình hình người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.........................20
1.1.1. Nguyên nhân di cư ..............................................................................................21
1.1.2. Giới tính của người nhập cư .............................................................................. 22
1.1.3. Độ tuổi của người nhập cư .................................................................................23
1.2 Đời sống của người nhập cư ở thành phố..............................................24
1.2.1. Việc làm của người nhập cư. ..............................................................................24
1.2.2. Thu nhập và các chi phí sinh hoạt ..................................................................... 26
1.2.3 Nhà ở tại nơi cư trú mới ................................................................. 28
1.3. Tiếp cận và sử dụng dịch vụ an sinh xã hội của người nhập cư............29
1.3.1 Tình hình tiếp cận dịch vụ an sinh xã hội của người nhập cư từ
nông thôn vào thành phố ................................................................................29
1.3.2 Tiếp cận và sử DVYT của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố
......................................................................................................................... 32
1.4. Một số nhận xét sơ bộ...........................................................................35
Tiểu kết ........................................................................................................ 36
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI ....................... 36
2.1. Các khái niệm công cụ......................................................................... 36

3


4.1.2 Tiếp cận DVYT theo tình trạng BHYT ............................................ 82
4.1.3 Tiếp cận DVYT theo thời gian nhập cư .......................................... 90
4.2 Sử dụng DVYT của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố..........95
4


4.2.1 Lựa chọn cách thức điều trị ............................................................95
4.2.2 Lựa chọn nơi khám chữa bệnh ........................................................97
4.2.3 Sử dụng dịch vụ y tế theo thời gian nhập cư ................................ 101
4.2.4 Lựa chọn hợp lý các dịch vụ y tế .................................................. 104
4.3 Tiếp cận và sử dụng DVYT về CS SKSS và dự phòng lây nhiễm HIV
của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố ........................................... 106
Tiểu kết .......................................................................................................111
CHƯƠNG 5: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TIẾP CẬN VÀ SỬ
DỤNG DỊCH VỤ Y TẾ CỦA NGƯỜI NHẬP CƯ TỪ NÔNG THÔN
VÀO

THÀNH

PHỐ ............................................................................................................. 113
5.1 Nhóm các yếu tố về thể chế và chính sách y tế ..................................113
5.1.1 Chính sách y tế và các quy định về chăm sóc sức khỏe cho người dân
....................................................................................................................... 113
5.1.2. Bảo hiểm y tế ................................................................................117
5.2 Nhóm các yếu tố về văn hóa ...............................................................120
5.2.1. Tập quán và thói quen trong chăm sóc sức khỏe ............................................. 120
5.2.2. Khác biệt giới. ..................................................................................................123
5.3 Nhóm các yếu tố về kinh tế .............................................................. 126
5.3.1 Thu nhập thấp. ..............................................................................126
5.3.2 Chi phí y tế cao .............................................................................130



DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1. Phân bố theo giới tính .................................................................... 61
Hình 3.2. Phân bố theo nhóm tuổi ..................................................................62
Hình 3.3. Trình độ học vấn ............................................................................ 63
Hình 3.4. Tình trạng hôn nhân ....................................................................... 64
Hình 3.5. Thành phần dân tộc ........................................................................65
Hình 3.6. Phân bố các nhóm nghề nghiệp ......................................................65
Hình 3.7. Người di cư và không di cư khu vực Hà Nội tự đánh giá ..............72
tình trạng sức khỏe ......................................................................................... 72
Hình 3.8. Tỷ lệ % người di cư và không di cử ở Hà Nội nhận thấy sức khỏe
yếu hơn hoặc yếu hơn nhiều so với người cùng tuổi ..................................... 73
Hình 3.9. Tình hình sức khỏe người nhập cư và người sở tại ........................74
Hình 4.1. Tỷ lệ có BHYT của người di cư và không di cư cả nước ..............82
năm 2005 và 2015 .......................................................................................... 82
Hình 4.2. Tình trạng BHYT và nơi đăng ký khám chữa bệnh .......................85
Hình 4.3 Tiếp cận DVYT của các nhóm theo th ời gian nhập cư ................91
Hình 4.4. Lựa chọn cách điều trị khi gặp các vấn đề sức khỏe ......................96
Hình 4.5 Lựa chọn nơi khám chữa bệnh ........................................................98
Hình 4.6 Nơi đến khám chữa bệnh trong 12 tháng qua ................................. 99
Hình 4.7 Lý do đến cơ sở y tế ...................................................................... 100
Hình 4.8 Tình hình sử dụng cơ sở y tế của ba nhóm dân cư ........................102
Hình 5.1. Lựa chọn phương án điều trị trong lần ốm đau gần nhất .............121
Hình 5.2 Tương quan giới trong lựa chọn CSYT .........................................124
Hình 5.3 Tương quan giới và tình trạng BHYT ...........................................125
Hình 5.4 Thu nhập của người nhập cư tại Hà Nội ....................................... 126
Hình 5.5 Tương quan giữa thu nhập và lựa chọn CSYT ..............................129
Hình 5.6 Chi trả từ BHYT khi khám chữa bệnh ..........................................131


Hội chứng suy giảm miễn dịch

HIV/AIDS

Sức khỏe sinh sản

SKSS

Sức khỏe tình dục

SKTD

Tổ chức y tế Thế giới

WHO

Khám chữa bệnh

KCB

Bảo hiểm y tế

BHYT

An sinh xã hội

ASXH

Vốn xã hội

biệt địa vị xã hội. Luật BHYT ghi rõ: “Trường hợp người tham gia BHYT
phải làm việc lưu động hoặc đến tạm trú tại địa phương khác thì được khám
bệnh, chữa bệnh ban đầu tại cơ sở khám chữa bệnh phù hợp với tuyến chuyên
môn kĩ thuật và nơi người đó đang làm việc lưu động, tạm trú theo qui định
của Bộ trưởng BYT” [48].
Trong những năm gần đây, quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện
đại hóa, đô thị hóa ở Việt Nam đã thu hút một lực lượng lớn lao động nông
thôn ra thành phố tìm kiếm việc làm. Chính điều này đã tạo ra các dòng di cư
1


từ nông

2


thôn đến các đô thị [29;52]. Tại các đô thị lớn của Việt Nam như Hà Nội,
Thành phố Hồ Chí Minh, dân số cơ học tăng nhanh do người nhập cư từ các
tỉnh, các vùng nông thôn đến tìm kiếm cơ hội việc làm hoặc xây dựng cuộc
sống. Theo dự báo của Tổng cục Thống kê, tỷ lệ di dân từ nông thôn đến
thành thị trên tổng số dân thành thị tăng từ 8,9% năm 2009 lên 11% vào năm
2019. Trong khi đó tỷ lệ di cư từ thành thị tới thành thị trên tổng số dân
thành thị sẽ giảm từ 7,6% năm 2009 xuống 6,7% năm 2019. Ước tính đến
năm 2019, dân số di cư từ nông thôn ra thành thị sẽ đạt 5 triệu người, cao hơn
dân số di cư từ thành thị đến nông thôn 1,4 triệu người. Dòng di cư từ nông
thôn ra thành phố sẽ có những ảnh hưởng mạnh mẽ đến dân số thành thị [64].
Kết quả điều tra Di cư nội địa quốc gia 2015 cho thấy 79,1% người di cư có
nguồn gốc xuất thân từ nông thôn, còn lại 20,9% là từ thành thị. Xét theo 4
luồng di cư (nông thôn – thành thị, thành thị - nông thôn, nông thôn – nông
thôn và thành thị - thành thị) thì luồng di cư nông thôn – thành thị chiếm tỷ

nơi đến, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến phúc lợ xã hội, bao gồm phúc
lợi về y tế. Thực tế cho thấy sức khỏe của nhiều người lao động nhập cư nông
thôn – đô thị bị giảm sút và phát sinh nhiều bệnh tật sau một thời gian lao
động cật lực kiếm sống. Đây không chỉ là gánh nặng mà gia đình và địa
phương nơi xuất cư phải hứng chịu khi người lao động từ thành phố trở về
nông thôn, mà quan trọng hơn, nếu người lao động nhập cư không được chăm
sóc sức khỏe sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất và chất lượng lao động của
toàn bộ nền kinh tế và toàn xã hội. Đây rõ ràng là một vấn đề xã hội không hề
nhỏ và có những tác động nhiều chiều đối với cá nhân và xã hội. Để hiểu đúng
bản chất và mức độ của vấn đề này thì cần phải có những nghiên cứu tập
trung hơn để xem xét các vấn đề đa chiều, trên bình diện khoa học và thực
tiễn.
Xuất phát từ những lý do trên đây, tôi lựa chọn đề tài “Tiếp cận và sử
dụng dịch vụ y tế của nhóm người nhập cư từ nông thôn vào thành phố
(Qua khảo sát tại thành phố hà Nội) làm đề tài nghiên cứu cho luận án.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục
cứu

đích

nghiên

 Làm rõ thực trạng tiếp cận và sử dụng DVYT của người nhập cư
từ nông thôn vào thành phố.
 Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tiếp cận và sử dụng DVYT của
người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.

5


thực trạng tiếp cận và sử dụng DVYT của người nhập cư từ nông
thôn vào
thành phố.



Làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến tiếp cận và sử dụng DVYT của
người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.



Đề xuất một số giải pháp về bảo đảm an sinh xã hội cho người nhập
cư trong việc tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế.

2.3. Câu hỏi nghiên cứu
 Người nhập cư từ nông thôn vào thành phố tiếp cận và sử
dụng DVYT như thế nào trong khám chữa bệnh?
 Những yếu tố nào ảnh hưởng đến việc tiếp cận và sử dụng các dịch
vụ y tế trong khám chữa bệnh của người nhập cư từ nông thôn vào
6


thành
phố
?

7


2.4. Giả thuyết nghiên cứu.

8


tháng 3 năm 2015 đến tháng 8 năm 2016. Thông tin định tính được thu thập
trong suốt

9


quá trình thực hiện đề tài luận án. Một số cuộc PVS và TLN quan trọng được
thực hiện trong và sau thời gian thực hiện thu thập thông tin định lượng.
Phạm vi nội dung nghiên cứu
Nghiên cứu tập trung vào các nội dung chính:
 Mô tả các đặc điểm nhân khẩu xã hội và tình hình sức khỏe
của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.
 Tình hình tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế của người nhập cư
từ nông thôn vào thành phố.
 Các yếu tố ảnh hưởng đến tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế của
người nhập cư từ nông thôn vào thành phố.
4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
4.1 Phương pháp luận
Luận án vận dụng các lý thuyết xã hội học như lý thuyết Lựa chọn hợp
lý, lý thuyết Vốn – và mạng lưới xã hội để giải thích thực trạng tiếp cận và sử
dụng dịch vụ y tế của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố, giải thích
quyết định lựa chọn các cơ sở y tế trong khám chữa bệnh. Tiếp cận nghiên
cứu dựa trên quyền được chăm sóc sức khỏe và được tiếp cận các DVYT có
chất lượng để phòng ngừa hoặc điều trị những bệnh tật của người lao động
nhập cư.

10

về kinh tế:
- Thu nhập
- Chi phí y tế

Sử dụng DVYT
tại các CSYT để
KCB

11


4.2. Phương pháp nghiên cứu của luận án
Nghiên cứu phối hợp sử dụng 3 phương pháp chính bao gồm: phương
pháp quan sát, phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp bao gồm cả phân tích bộ
cơ sở dữ liệu định lượng có sẵn và phương pháp nghiên cứu định tính. Đây là
nghiên cứu cắt ngang, các khách thể nghiên cứu chỉ cung cấp thông tin một
lần với các nội dung theo yêu cầu vào thời điểm nhất định. Sử dụng thiết kế
kết hợp giải thích theo mô hình sau:

Định lượng
- Số liệu
- Kết quả

Định tính
- Dữ liệu
- Kết quả

Diễn giải

4.2.1. Phương pháp quan sát.

xuyên di chuyển. Vì vậy để tìm được mẫu lớn cho khảo sát định lượng là rất
khó đối với khả năng của đề tài nghiên cứu trong phạm vi cá nhân. Chúng tôi
quyết định sử dụng bộ dữ liệu về “Tình hình cư trú ở Việt Nam” thuộc
Chương trình nghiên cứu về Tình hình cư trú ở Việt Nam do Ngân hàng Thế
giới tài trợ, Viện Xã hội học phối hợp thực hiện năm 2015 - 2016. Khảo sát
tiến hành tại 5 tỉnh/thành phố: thành phố Hà Nội, thành phố Đà Nẵng, thành
phố Hồ Chí Minh, tỉnh Bình Dương và tỉnh Đăk Nông. Mỗi tỉnh/thành phố
khảo sát 1.000 hộ gia đình, tổng mẫu tại 5 tỉnh/thành phố là 5.000 hộ gia
đình, số thành viên 17.316 người. 5 tỉnh/thành phố chọn khảo sát là những
tỉnh/thành phố nằm trong những tỉnh có dân số di cư cao nhất trong cả nước.
Tại Hà Nội: 1.000 hộ gia đình gồm 3.296 thành viên tham gia cung cấp thông


tin, trong đó 1.036 người có đăng ký tạm


trú tại Hà Nội, là những người di cư đến từ các tỉnh/thành phố khác trong cả
nước và 2.260 người có hộ khẩu thường trú tại Hà Nội, là những người sở tại
và không di cư.
Ngoài ra đề tài luận án còn sử dụng các phân tích thứ cấp từ các cuộc
điều tra khảo sát có độ tin cậy của Tổng cục Thông kê như: Điều tra di cư
quốc gia, Điều tra mức sống dân cư, Điều tra y tế quốc gia các năm gần đây.
Bộ số liệu gốc được Ngân hàng Thế giới lưu trữ dạng nguồn mở, trên
trang wb của Ngân hàng Thế giới dưới định dạng file Stata, gồm 12 file trong
đó 1 file chứa thông tin hộ gia đình, 1 file chứa thông tin cá nhân thành viên
hộ và 10 file còn lại tương ứng với 10 mục trong bảng hỏi. Để có thể thực
hiện được việc xử lý số liệu, từ định dạng Stata, chúng tôi chuyển sang định
dạng SPSS để phân tích. Luận án tập trung nghiên cứu và phân tích việc tiếp
cận và sử dụng dịch vụ y tế của người nhập cư từ nông thôn vào thành phố
dưới góc độ cá nhân (thành viên hộ gia đình). Tác giả thực hiện nối 10 file dữ

T
T
P
Ph Tổ
ườ 41
Ph Tổ
ườ 12
Ph Tổ
ườ 1
Ph Tổ
ườ 30
Ph Tổ
ườ 35
Ph Tổ
ườ 42
Ph Tổ
ườ 44
Ph Tổ
ườ 59
Ph 45
ườ ,4
Ph 33
ườ
Ph Tổ
ườ 5
Q Ph Tổ
uậ ườ 7,

T
h