TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC MẦM NON

MAI NHƢ QUỲNH

GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG
CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI
QUA TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

HÀ NỘI, 2019


TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC MẦM NON

MAI NHƢ QUỲNH

GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG
CHO TRẺ 5 – 6 TUỔI
QUA TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Giáo dục Mầm non

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học

ThS. VŨ KIỀU ANH

HÀ NỘI, 2019


1. Lí do chọn đề tài .............................................................................................. 1
2. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................ 2
3. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu............................................................... 2
4. Giả thuyết khoa học ........................................................................................ 2
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................................................... 2
6. Phạm vi nghiên cứu ......................................................................................... 2
7. Phƣơng pháp nghiên cứu................................................................................ 3
8. Cấu trúc của khóa luận................................................................................... 3
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO
TRẺ 5 – 6 TUÔI QUA TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ ................ 4
1.1. Cơ sở lí luận về giáo dục kĩ năng sống ....................................................... 4
1.1.1. Kĩ năng sống ............................................................................................... 4
1.1.2 Giáo dục kĩ năng sống.................................................................................6
1.2 Cơ sở lí luận về trò chơi đóng vai theo chủ đề............................................ 8
1.2.1. Khái niệm trò chơi đóng vai theo chủ đề .................................................. 8
1.2.2. Đặc điểm của trò chơi đóng vai theo chủ đề ............................................. 9
1.2.3. Vai trò của trò chơi đóng vai theo chủ đề ............................................... 10
1.2.4. Giáo dục kĩ năng sống qua trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm
non ....................................................................................................................... 11
1.3. Đặc điểm của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi .......................................................... 13
1.3.1. Đặc điểm sinh h c .................................................................................... 13
1.3.2. Đặc điểm t m ......................................................................................... 13
1.3.3. Đặc điểm xã hội ........................................................................................ 14
CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO TRẺ 5-6
TUỔI QUA TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ ................................. 15
2.1. Giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi qua trò chơi đóng vai theo chủ
đề trong Chƣơng trình giáo dục mầm non hiện hành ................................... 15


2.2. Thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua trò

KN3: Kĩ năng tư duy phê phán
KNS: Kĩ năng sống
TB: Trung bình
TCĐVTCĐ: Trò chơi đóng vai theo chủ đề
TN: Thực nghiệm
TTN: Trước thực nghiệm
STN: Sau thực nghiệm
XL: Xếp loại


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1. Đặc điểm GVMN được khảo sát ........................................................ 17
Bảng 2.2. Nhận thức của GV về KNS ................................................................ 19
Bảng 2.3. Nhận thức của GV về việc cần thiết GD KNS cho trẻ ....................... 20
Bảng 2.4. Nhận thức của GV về vai trò của TCĐVTCĐ.................................... 21
trong GD KNS cho trẻ mầm non......................................................................... 21
Bảng 2.5. Nhận thức của GV về nội dung giáo dục KNS cho trẻ mẫu giáo….. 22
Bảng 2.6. Hình thức GD KNS cho trẻ mẫu giáo................................................. 23
Bảng 2.7. Mức độ lồng ghép nội dung GDKNS trong các hoạt động khác ....... 24
Bảng 2.8: Nội dung GDKNS qua TCĐVTCĐ.................................................... 24
Bảng 2.9. Thực trạng thiết kế TCĐVTCĐ để GD KNS cho trẻ ......................... 25
Bảng 2.10. Thực trạng tổ chức TCĐVTCĐ để GD KNS ................................... 27
Bảng 2.11. Các yếu tố ảnh hưởng ....................................................................... 30
Bảng 2.12. Mức độ biểu hiện KNS của trẻ MG 5-6 tuổi .................................... 35
Bảng 3.1. Mức độ biểu hiện KNS của trước thực nghiệm .................................. 49
Bảng 3.2. Biểu hiện các KNS của nhóm TN và ĐC trước TN ........................... 51
Bảng 3.3. Kết quả giáo dục KNS nhóm TN và ĐC sau thực nghiệm................. 53
Bảng 3.5. Biểu hiện 3 KNS của nhóm TN trước và sau thực nghiệm ................ 55
Bảng 3.6. Biểu hiện từng KNS của nhóm TN trước và sau thực nghiệm........... 56
Bảng 3.8. Biểu hiện 3 KNS của nhóm ĐC trước và sau thực nghiệm................ 60

giáo dục cho trẻ.
Với trẻ mầm non, trò chơi đóng vai theo chủ đề (TCĐVTCĐ) giữ vai trò
không nhỏ trong sự phát triển nhân cách nói chung, giáo dục kĩ năng sống của
trẻ em nói riêng. Qua trò chơi, trẻ tiếp thu được những kinh nghiệm đáng giá,
những hiểu biết về thế giới xung quanh nói chung và các quan hệ xã hội của
người lớn nói riêng. Đặc biệt thông qua trò chơi, trẻ được lĩnh hội và rèn luyện
những kĩ năng sống một cách tự nhiên và đầy hứng thú, nhờ vậy hiệu quả giáo
dục sẽ cao hơn các hình thức khác. Song trong thực tiễn, ở trường mầm non hiện
nay, GD KNS cho trẻ mẫu giáo qua các loại trò chơi, đặc biệt là trò chơi đóng
1


vai theo chủ đề còn chưa được quan tâm đúng mức. Vì thế việc GD KNS cho trẻ
còn nhiều hạn chế, gây ảnh hưởng đến chất lượng GD KNS cho trẻ mẫu giáo.
Chính vì những lí do trên mà tôi đã chọn nghiên cứu đề tài:“Giáo dục kĩ
năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi qua trò chơi đóng vai theo chủ đề”
2. Mục tiêu nghiên cứu
Đề xuất biện pháp giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi thông qua trò
chơi đóng vai theo chủ đề.
3. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu:
Hoạt động giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi qua trò chơi đóng vai
theo chủ đề ở trường mẫu giáo.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Quan hệ giữa trò chơi đóng vai theo chủ đề với việc giáo dục kĩ năng sống
của trẻ 5 – 6 tuổi.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu các hoạt động giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi được thiết kế
và tổ chức dựa theo bản chất và đặc điểm của trò chơi đóng vai theo chủ đề, phù
hợp với đặc điểm vận động, đặc điểm tâm sinh lí của trẻ mẫu giáo thì có thể

lục, khóa luận có 3 chương:
- Chương 1: Cơ sở lí luận về giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi qua
trò chơi đóng vai theo chủ đề
- Chương 2: Cơ sở thực tiễn giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi qua
trò chơi đóng vai theo chủ đề.
- Chuơng 3: Biện pháp giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi qua trò
chơi đóng vai theo chủ đề.

3


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG
CHO TRẺ 5 – 6 TUÔI QUA TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ
1.1. Cơ sở lí luận về giáo dục kĩ năng sống
1.1.1. Kĩ năng sống
Kĩ năng được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Quan niệm về kĩ năng
của Đặng Thành Hưng [9, tr 155] được lựa chọn sử dụng trong khóa luận, như
sau: “Kĩ năng là một dạng hành động được thực hiện tự giác dựa trên tri thức
về công việc, khả năng vận động và những điều kiện sinh học- tâm lí khác của
cá nhân (chủ thể có kĩ năng đó) như nhu cầu, tình cảm, ý chí, tính tích cực cá
nhân… để đạt được kết quả theo mục đích hay tiêu chí đã định, hoặc mức độ
thành công theo chuẩn hay qui định”. “Kĩ năng là hành động có thật chứ
không phải là khả năng thực hiện hành động và kĩ năng cũng chưa phải là
năng lực vì năng lực có cơ cấu phức tạp và giá trị to lớn hơn rất nhiều so với
kĩ năng”
“Tổ chức Y tế thế giới (WHO) từ góc độ sức khỏe, “xem xét kĩ năng
sống là những kĩ năng thiết thực mà con người cần để có cuộc sống an toàn và
khỏe mạnh. Rộng hơn, kĩ năng sống là những năng lực mang tính tâm lí xã
hội và kĩ năng về giao tiếp để tương tác hiệu quả với người khác và giải quyết

Trong khóa luận, sử dụng quan niệm kĩ năng sống của Đặng Thành Hưng: “kĩ
năng sống là những kĩ năng giúp cá nhân thích ứng tốt với hoàn cảnh sống và
giải quyết ổn thỏa những vấn đề của cuộc sống nhờ cá nhân sử dụng phù hợp
tri thức, những kĩ năng khác và kinh nghiệm của mình và chúng cho phép cá
nhân có thể sống hạnh phúc, hiệu quả và thành công” [9, tr122].
Có nghĩa, kĩ năng sống là loại kĩ năng bậc 2, bậc 3, bậc N so với những
kĩ năng khác. Nó phản ánh hiệu quả thực tế của những kĩ năng khác trong đời
sống hiện thực.
Mỗi đứa trẻ trong xã hội là một cá thể với những đặc điểm khí chất, tri
thức, kinh nghiệm riêng nên việc sử dụng KNS rất khác nhau và kết quả đem
5


lại cũng rất khác nhau. Những trẻ có KNS nói chung, luôn thuận lợi, thành
công hơn trong sinh hoạt và cuộc sống. Với mỗi hoàn cảnh, môi trường sống
mới, trẻ có KNS đều có thể thích nghi được một cách nhanh nhất và trẻ có
khả năng giải quyết một cách tốt nhất những vấn đề mà mình gặp phải.
Theo khái niệm này, có 2 nhóm kĩ năng sống nền tảng là: [9, tr 156]
“nhóm kĩ năng thích ứng với hoàn cảnh sống và nhóm kĩ năng giải quyết các
vấn đề trong cuộc sống. Các nhóm trên bao gồm các kĩ năng thành phần như:
kĩ năng nhận thức, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng thương lượng thuyết phục, kĩ
năng tư duy phê phán, kĩ năng tìm kiếm sự hỗ trợ, kĩ năng hợp tác, kĩ năng
ứng phó với căng thẳng, kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin, kĩ năng phòng
ngừa tai nạn thương tích”
“Một kĩ năng cụ thể có thể vừa thuộc nhóm kĩ năng thích ứng với hoàn
cảnh sống vừa thuộc nhóm kĩ năng giải quyết vấn đề, điều đó phụ thuộc vào
mục đích sử dụng kĩ năng sống của mỗi cá nhân trong những hoàn cảnh thích
hợp”
1.1.2 Giáo dục kĩ năng sống
- Khái niệm giáo dục kỹ năng sống

Ví dụ, kĩ năng giao tiếp giữ vai trò kĩ năng sống khi sử dụng tri thức, kĩ
năng và kinh nghiệm giao tiếp để thích ứng với hoàn cảnh sống
Nhóm kĩ năng giải quyết vấn đề của cuộc sống
Là nhóm kĩ năng sống mà chủ thể phải vận dụng những tri thức, kinh
nghiệm của một hoặc vài kĩ năng nào đó để giải quyết những vấn đề nảy sinh
trong hoàn cảnh sống. Bao gồm các kĩ năng sau:
- Kĩ năng tự nhận thức: nêu được vấn đề cần giải quyết có tính cụ thể,
phân tích khả năng của bản thân, những điểm mạnh và điểm yếu, đưa ra/nêu
ra/đưa ra/nghĩ ra được một vài giải pháp/cách thức đơn giản để giải quyết vấn
đề.

7


- Kĩ năng giao tiếp: chăm chú lắng nghe người khác trình bày vấn đề,
chia sẻ trao đổi để cùng tìm cách thức giải quyết vấn đề, sử dụng ngôn ngữ
không lời phong phú. Thể hiện cảm xúc của bản thân một cách phù hợp.
- Kĩ năng thương lượng, thuyết phục: biết được mong muốn của bản
thân, mong muốn của người khác, đưa ra được những lí lẽ thuyết phục người
khác chấp nhận ý kiến của mình. Trong quá trình thương lượng, thuyết phục
kiểm soát được cảm xúc của mình và sử dụng ngôn ngữ, cử chỉ phù hợp.
- Kĩ năng tư duy phê phán: nhận thức được tính đúng, sai của vấn đề.
Đưa ra các phương án giải quyết vấn đề và lựa chọn được phương án tối ưu
nhất.
Phương pháp giáo dục kĩ năng sống [4, tr96]: phương pháp đóng vai,
phương pháp trò chơi, phương pháp 6 chiếc mũ tư duy, phương pháp động
não, phương pháp tranh luận..
1.2 Cơ sở lí luận về trò chơi đóng vai theo chủ đề
1.2.1. Khái niệm trò chơi đóng vai theo chủ đề
Theo Nguyễn Ánh Tuyết, trong phạm trù hoạt động thì chơi được coi là

phản ánh vào trò chơi dựa trên trẻ em như: sinh hoạt, gia đình, trường
học…Phạm vi hiện thực mà trẻ tiếp xúc càng nhiều thì chủ đề chơi càng
phong phú”
- TCĐVTCĐ “bao giờ cũng có vai và hành động chơi chủ yếu nhất
được thể hiện trong trò chơi này là đóng vai, tức là ướm mình vào vị trí của
một người lớn nào đó rồi bắt chước hành động của họ để thực hiện các chức
năng xã hội. Vai chơi là yếu tố quan trọng để tạo nên trò chơi này và đóng vai
là con đường dễ nhất giúp trẻ thâm nhập vào cuộc sống của người lớn”
- TCĐVTCĐ là trò chơi theo nhóm, các thành viên trong nhóm cùng
hoạt động với nhau, cùng chơi với nhau. Vì đây “là trò chơi mô phỏng cuộc
sống xung quanh của người lớn mà hoạt động của họ trong xã hội lại không
thể mang tính chất đơn độc, riêng lẻ. Trong xã hội, hoạt động của mỗi người
bao giờ cũng liên quan đến người khác”, bao giờ cũng có tính tương tác.
9


TCĐVTCĐ là nơi trẻ có thể nhập vào các mối quan hệ xã hội. “Thực chất của
TCĐVTCĐ là mô hình hóa những mối quan hệ xã hội mà trẻ chịu sự chi phối.
Đó là những mối quan hệ giữa người lớn với nhau được trẻ quan tâm và trở
thành đối tượng hành động của chúng. Trong TCĐVTCĐ, các mối quan hệ xã
hội được bộc lộ rất rõ rệt. Sức sống của trò chơi đóng vai theo chủ đề là ở chỗ
nó tạo ra mối quan hệ giữa các vai chơi chứ không phải là hành động với các
đồ vật”. Mỗi TCĐVTCĐ đều có 2 mặt: mặt thứ nhất là động cơ có tính chất
xã hội, mặt thứ hai là kĩ thuật. “Điêu đặc biệt trong trò chơi này là ý ghĩa xã
hội đều được thể hiện theo các ngyên tắc đã đặt ra. Trong lúc chơi, trẻ phải tự
nguyện chấp nhận những nguyên tắc trong xã, trong những quan hệ giữa
người lớn với nhau, giữa trẻ em với người lớn. Dần dần trẻ chuyển những
quan hệ xã hội khách quan vào trong nhân cách của mình tạo ra sự trải
nghiệm, tạo ra đời sống nội tâm”
- TCĐVTCĐ “mang tính biểu trưng cao, đó là chức năng kí hiệu tượng trưng của trò chơi này (Vugotski, Piaget). Trong khi chơi, đứa trẻ tự

GD KNS qua TCĐVTCĐ được hiểu là nhiệm vụ giáo dục chuyên biệt
nhằm “tác động sư phạm có mục đích, có kế hoạch nhằm giúp người học ứng
phó có hiệu quả với những thách thức của cuộc sống hàng ngày bằng cách tạo
tình huống, tạo các vấn đề trong TVĐVTCĐ, đòi hỏi trẻ qua việc nhập vai
chơi lựa chọn và thực hành các kĩ năng sống thích hợp để thích ứng với thay
đổi và giải quyết vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh chơi”
1.2.4.2 Mục tiêu và nguyên tắc Giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6
tuổi qua trò chơi đóng vai theo chủ đề
1.5.2.1. Mục tiêu
- Giúp trẻ “có hiểu biết về chuẩn mực xã hội, về các quan hệ xã hội
giữa người lớn trong cuộc sống”
- “Giáo dục ở trẻ những kĩ năng sống nhằm thích ứng với những thay
đổi trong môi trường sống và giải quyết vấn đề nảy sinh trong cuộc sống như
kĩ năng nhận thức về bản thân, kĩ năng phòng tránh tai nạn thương tích, kĩ
11


năng giao tiếp, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng thuyết phục thương lượng, kĩ
năng tìm kiếm sự hỗ trợ, kĩ năng ra quyết định, kĩ năng lắng nghe tích cực”.
- Trẻ vận dụng kĩ năng đã có để tham gia vào trò chơi, để chơi cùng với
bạn và giải quyết được những vấn đề xảy ra trong quá trình chơi; biết lựa
chọn, học và thực hành các kĩ năng sống một cách văn hóa, phù hợp qui tắc
để xử lí những khó khăn nảy sinh trong trong khi chơi cũng như trong cuộc
sống hàng ngày.
- Giúp trẻ tích cực chủ động trong mọi hoạt động. Thể hiện thái độ thân
thiện, hợp tác trong khi chơi cũng như trong các hoạt động khác. Có thái độ
bình tĩnh ứng phó trước những thách thức trong mọi hoàn cảnh.
1.2.4.3. Nguyên tắc Giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi qua trò
chơi đóng vai theo chủ đề
- “Phù hợp với đặc điểm tâm lí - xã hội của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi: trong

đọng thần kinh có sự lan tỏa và tạp trung tưong đối phù hợp thì sự hoàn thiẹn
các giác quan và mối quan hẹ giữa chúng đã giúp trẻ tri giác tốt hon.
1.3.2. Đạc điểm tâm lí
Về tâm lí, khả nang tri giác và quan sát của trẻ hoàn thiẹn hon nhiều và
khả nang tư duy trực quan hành đọng, khả nang tưởng tượng của trẻ phát triển
thêm mọt bước mới.
Tri giác của trẻ bắt đầu mang tính chủ định và bước đầu mang tính hẹ
thống. Trong tư duy trực quan hành đọng đã xuất hiẹn tư duy ngược cho phép
trẻ tiếp thu và thực hiẹn các bài học và hành đọng ngược chiều nhau.
Trí tưởng tượng của trẻ đã có tính hiẹn thực cao hon, giúp trẻ lứa tuổi
này không chỉ có những sáng tạo nhất định trong quá trình rèn luyện các kỹ
năng mà còn sáng tạo trong biểu đạt các hoạt động vui chơi.

13


1.3.3. Đặc điểm xã hội
Ở mẫu giáo lớn, “cá tính của trẻ đã được bọc lọ rõ rẹt, mỗi em mỗi tính,
mỗi nết. Trong các hoạt đọng học tạp hay vui choi, trẻ đã biết thiết lạp những
quan hẹ rọng rãi và phong phú với các bạn cùng choi: mọt xã họi trẻ em được
hình thành”. “Xã họi trẻ em này còn khác xa so với xã họi người lớn. “Hợp
rồi tan, tan rồi hợp, thực và choi, choi và thực. Đó chính là nét đọc đáo của xã
họi này. Nhưng chính những mối quan hẹ xã họi đầu tiên trong nhóm bạn bè
này lại có mọt ý nghĩa lớn lao đối với cả đời người sau này”
Trong các hoạt đọng trò choi, “Nếu những ngời chơi không phối hợp
với nhau thì sẽ không tạo thành trò chơi, ở lứa tuổi này viẹc choi của các em
tưong đối thành thạo và choi với nhau trong nhóm bạn đã trở thành nhu cầu
cấp bách”. “Vào cuối tuổi mẫu giáo, trẻ còn biết liên kết các trò choi theo các
chủ đề khác nhau, làm cho các mối quan hẹ trở nên phong phú hon. Quan hẹ
của trẻ ngày càng được đa dạng hon chẳng khác nào mọt xã họi người lớn thu

hành vi văn minh trong ăn uống; nhận biết những nơi không an toàn, nguy
hiểm và cách phòng tránh…
Nội dung lĩnh vực phát triển thể chất đã bao gồm nhiều KNS như
phòng chống tai nạn thương tích, đảm bảo an toàn cho bản thân, giúp trẻ dễ
dàng thích ứng môi trường sống và học tập.
15


Nội dung có liên quan đến giáo dục KNS cho trẻ mẫu giáo được thể
hiện trong lĩnh vực Phát triển nhận thức như sau: “có một số hiểu biết về môi
trường tự nhiên và xã hội; Có khả năng tốt quan sát, so sánh, phân loại, phán
đoán, phân tích để tìm mối quan hệ nhân quả đơn giản; Suy nghĩ có phê phán
về các sự vật, hiện tượng xung quanh”.
Nội dung có liên quan đến giáo dục KNS cho trẻ mẫu giáo được thể
hiện trong lĩnh vực Phát triển ngôn ngữ như sau: “kĩ năng nghe hiểu lời nói
trong giao tiếp; Kĩ năng phát âm đúng, kĩ năng diễn đạt rõ ràng, biểu cảmvà
giao tiếp có văn hoá, kĩ năng bày tỏ ý kiến, biết lắng nghe”
Những nội dung trong lĩnh vực phát triển nhận thức và phát triển ngôn
ngữ đều không gắn kết trực tiếp với GD KNS, đó chỉ là những nền tảng, là cơ
sở để giáo dục KNS cho trẻ mầm non.
“Nội dung có liên quan đến giáo dục KNS cho trẻ mẫu giáo được thể
hiện trong lĩnh vực Phát triển tình cảm, kĩ năng xã hội như sau:” có khả năng
nhận biết và thể hiện tâm tư thái độ tình cảm với mọi người; biết chấp nhận sự
khác biệt của bản thân, bạn bè và những người xung quanh; bước đầu có ý
thức trách nhiệm và kiên trì thực hiện công việc được giao”. Như vậy, nội
dung GD KNS cho trẻ 5-6 tuổi khá phong phú và toàn diện giúp trẻ thích ứng,
giải quyết những vấn đề xảy ra trong quá trình chơi cũng như trong cuộc sống
hàng ngày”
“Nội dung giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5-6 tuổi đã được đưa phần nào
trong từng lĩnh vực: thể chất; nhận thức; ngôn ngữ; tình cảm xã hội [8, tr221],