TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
KHOA HÓA HỌC

NGUYỄN THỊ THẮM

XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN NHẰM
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC Ở CẤP THCS

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đà Nẵng, 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA HÓA HỌC

NGUYỄN THỊ THẮM

XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP LIÊN MÔN NHẰM
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC Ở CẤP THCS

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Chuyên ngành: Sư phạm Hóa học
Khóa học: 2014 – 2018

GVHD: Th.S Phan Văn An

Đà Nẵng, 2018
Khóa luận tốt nghiệp

Chủ nhiệm khoa
(Kí và ghi rõ họ, tên)

Giáo viên hướng dẫn
(Kí và ghi rõ họ, tên)

Sinh viên đã hoàn thành và nộp báo cáo cho khoa ngày tháng
Kết quả điểm đánh giá:………………………………………………………….
Đà Nẵng, ngàytháng
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG


(Kí và ghi rõ họ, tên)

I


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành bài khóa luận này, lời đầu tiên em xin gửi lời biết ơn chân
thành đến quý thầy cô giáo trong khoa Hóa học trường Đại học Sư Phạm – Đại học
Đà Nẵng đã tận tình chỉ dạy, truyền đạt kiến thức cho em trong suốt 4 năm học tập
tại trường. Với vốn kiến thức được tiếp thu trong quá trình học tập đã là nền tảng
cho em trong quá trình nghiên cứu khóa luận, là hành trang để em bước vào đời
một cách vững chắc và tự tin.
Đặc biệt, em xin gởi lời cảm ơn sâu sắc đến Th.S Phan Văn An đã tận tình
hướng dẫn, chỉ bảo em trong suốt thời gian thực hiện bài khóa luận “Xây dựng một

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP
4
1.1. Khái niệm về tích hợp và dạy học tích hợp.................................................. 4
1.1.1. Khái niệm vềtích hơpp.................................................................................... 4
1.1.2. Khái niệm dạy học tích hợp (DHTH)............................................................ 4
1.1.2.1. Theo “Từ điển giáo dục học”............................................................. 4
1.1.2.2. Theo Xavier Roegiers........................................................................ 5
1.1.2.3. Theo UNESCO.................................................................................. 5
1. 2. Mục tiêu của dạy học tích hợp (DHTH)...................................................... 5
1. 3. Các quan điểm về dạy học tích hợp (DHTH).............................................. 6
1.3.1 Quan điểm của Xavier Rogiers………………………………………………..
................................................................................................................................ 6
1.3.2. Quan điểm của Susan M Drake………………………………………………. ..7

1.3.2.1. Tích hợp nội môn (tích hợp trong một môn học)...............................7
1.3.2.2. Tích hợp đa môn (lồng ghép, liên hệ)................................................ 7
1.3.2.3. Tích hợp liên môn.............................................................................. 8
1.3.2.4. Tích hợp xuyên môn.......................................................................... 9
1.4. Các nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp................................................. 10
1.4.1. Nguyên tắc thực tiễn………………………………………………………….
................................................................................................................................ 10
1.4.2. Nguyên tắc chính xác khoa học……………………………………………...
................................................................................................................................ 10


III


Khóa luận tốt nghiệp


1. 7. Kiểm tra đánh giá trong dạy học tích hợp................................................... 20
1.7.1. Mục tiêu của kiểm tra đánh giá………………………………………………
................................................................................................................................ 20
1.7.2. Các loại kiểm tra đánh giá……………………………………………………
................................................................................................................................ 20
1.7.2.1. Đánh giá kết quả và đánh giá quá trình.............................................. 20
1.7.2.2. Đánh giá theo chuẩn và đánh giá theo tiêu chí...................................21
1.7.2.3. Tự suy ngẫm – tự đánh giá................................................................. 22
1.7.2.4. Đánh giá đồng đẳng........................................................................... 22


1.7.2.5. Đánh giá qua thực tiễn....................................................................... 23
1.7.3. Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề.............................................................. 23

IV


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

Lập kế hoạch.......................................................................................................... 25
Thực hiện giải pháp GQVĐ.................................................................................. 25
CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN
MÔN NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC CẤP THCS...............26
2.1. Chuẩn năng lực của HS cấp THCS của Việt Nam.......................................26
2.1.1. Năng lực tự học………………………………………………………………. ..26
2.1.2. Năng lực giải quyết vấn đề…………………………………………………… ..26
2.1.3. Năng lực sáng tạo……………………………………………………………… 26
2.1.4. Năng lực tự quản lý…………………………………………………………… .27

TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................... 89


V
Khóa luận tốt nghiệp

DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CỤM TỪ VIẾT TẮT
DHTH
GV
HS
GD
GS
TS
ThS
THPT
THCS
NLHT
ANNL
TNSP
GQVĐ


VI


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

DANH MỤC BẢNG BIỂU, DANH MỤC HÌNH


Trong nhiều năm trở lại đây, dạy học tích hợp đã trở thành một trong những
định hướng cho việc đổi mới dạy học ở nhiều nước trên thế giới nhằm đáp ứng mục
đích đào tạo trong thời đại mới. Dạy học tích hợp đã khẳng định được nhưng ưu
điểm vượt trội so với kiểu dạy học chỉ nhằm truyền kiến thức đơn lẻ, đặc biệt là
những kiến thức của từng môn khoa học riêng rẽ (ví dụ như hóa học, sinh học, vật
lý, địa lí..).
Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp
trong giáo dục và dạy học sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn
đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với học sinh so với việc
các môn học, các mặt giáo dục được dạy riêng rẽ. Tích hợp là một trong những quan
điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của người học, đào tạo những người có đầy
đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại. Nhiều
nước trong khu vực Châu Á và trên thế giới đã thực hiện qua điểm tích hợp trong
dạy học và cho rằng quan điểm này đã đem lại hiệu quả nhất định.
Ở nước ta, từ những năm 1987, môn “Tìm hiểu Tự nhiên và Xã hội” được xây

dựng theo quan điểm tích hợp này và được thực hiện trong dạy học tiểu học từ lớp 1
đến lớp 5. Đến năm 2000, quan điểm dạy học tích hợp đã chính thức thể hiện trong
chương trình và sách giáo khoa cũng như các hoạt động dạy học ở tiểu học. Mặc dù
vậy, khi lên các bậc học cao hơn thì việc xây dựng ngày càng bị mờ nhạt dần bởi
nhiều nguyên nhân, nhất là áp lực thi cử hướng tới việc tập trung đi sâu vào một số
môn.
Để đạt được mục tiêu phát triển năng lực hoạt động, năng lực sáng tạo trong
dạy học nói riêng và trong giáo dục nói chung, theo tôi rất cần triển khai đồng bộ và
sâu rộng dạy học tích hợp ở tất cả các cấp học của dạy học phổ thông. Đặc biệt, cần
phải tìm cách thực hiện ở các lớp THCS bởi với cấp học này, học sinh đã được trang
bị rất nhiều kiến thức.
Dạy học Hóa học ở trường THCS, không chỉ liên quan đến việc phát triển sự
nhận thức của học sinh về sự vận động của tự nhiên mà còn chứa đựng các kiến

đời sống.
- Xây dựng thái độ sống tôn trọng và hòa hợp với thiên nhiên, biết bảo vệ

tuyên truyền cộng đồng cùng bảo vệ môi trường sống.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
- Nghiên cứu lí luận của dạy học tích hợp, nguyên tắc thiết kế các chủ đề dạy

học tích hợp.
- Nghiên cứu nội dung, cấu trúc SGK các bộ môn Lý, Hóa, Sinh, hiện hành để

định hướng xây dựng nội dung dạy học tích hợp các chủ đề: “NHIÊN LIỆU HÓA
THẠCH – HIỆN TẠI VÀ TƯƠNG LAI” và “KHÔNG KHÍ QUANH EM”.
- Thực nghiệm sư phạm nhằm tăng kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài.
- Phân tích kết quả nghiên cứu thực nghiệm sư phạm và rút ra kết luận.
4. Đối tượng. khách thể, phạm vi nghiên cứu của đề tài

2


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

- Đối tượng nghiên cứu: Các chủ đề dạy học tích hợp các bộ môn khoa học tự

nhiên cho học sinh cấp THCS.
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học ở cấp THCS.
- Phạm vi nghiên cứu: 2 chủ đề dạy học tích hợp là “NHIÊN LIỆU HÓA

THẠCH – HIỆN TẠI VÀ TƯƠNG LAI” và “KHÔNG KHÍ QUANH EM”.

3


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

PHẦN 2: NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP
1.1. Khái niệm về tích hợp và dạy học tích hợp
1.1.1. Khái niệm vềtích hơpp
Tích hợp là một khái niệm rộng, không chỉ dùng trong lĩnh vực lí luận dạy
học. Tích hợp (Tiếng Anh, tiếng Đức: Integration) có nguồn gốc từ tiếng La tinh:
Integration với nghĩa là xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở
những bộ phận riêng lẻ.
Trong dạy học các bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp các nội
dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau (theo cách hiểu truyền thống từ
trước tới nay) thành một “môn học” mới hoặc lồng ghép các nội dung cần thiết vào
những nội dung vốn có của môn học, ví dụ: lồng ghép nội dung GD dân số, GD môi
trường, GD an toàn giao thông trong các môn học Đạo đức, Tiếng Việt hay Tự nhiên
và xã hội… xây dựng môn học tích hợp từ các môn học truyền thống.
Vậy tích hợp là một hoạt động mà ở đó cần phải kết hợp, liên hệ, huy động các
yếu tố, nội dung gần và giống nhau, có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải
quyết, làm sáng tỏ vấn đề và cùng một lúc đạt được nhiều mục tiêu khác nhau.
Tích hợp là một trong những quan điểm GD đã trở thành xu thế trong việc xác
định nội dung DH trong nhà trường phổ thông và trong xây dựng chương trình môn
học ở nhiều nước trên thế giới. Quan điểm tích hợp được xây dựng trên cơ sở những
quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình DH.
Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp
trong GD và DH sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức

1. 2. Mục tiêu của dạy học tích hợp (DHTH) [7]
- Dạy học tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn học tập

với cuộc sống hằng ngày, tiến hành trong quan hệ với các tình huống cụ thể mà học
sinh sẽ gặp sau này, những tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống hòa nhập thế giới
học đường với cuộc sống.
- Dạy học tích hợp giúp phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn. Cái cốt

yếu là những năng lực cơ bản cần cho học sinh vận dụng vào sử dụng xử lý những
tình huống có ý nghĩa trong cuộc sống, hoặc đặt cơ sở không thể thiếu được cho quá
trình học tập tiếp theo.
Trong thực tế, nhà trường có nhiều điều dạy cho học sinh nhưng không thực sự
có ích, ngược lại những năng lực cơ bản không được dành đủ thời gian chẳng hạn, ở
tiểu học, học sinh được biết nhiều quy tắc ngữ pháp nhưng không thể biết
đọc diễn cảm một bài văn, học sinh biết được có bao nhiêu centimet trong một
kilomet nhưng không chỉ ra được một mét áng chừng được mấy gang tay.
- Dạy học tích hợp quan tâm đến việc sử dụng kiến thức trong tình huống cụ
thể. Thay vì tham nhồi nhét cho học sinh nhiều kiến thức đủ loại, dạy học tích hợp
chú trọng tập dượt cho học sinh nhiều kiến thức kỹ năng học được vào các tình
huống thực tế, có ích cho cuộc sống sau này làm công dân, làm người lao động, làm
cha mẹ có năng lực sống tự lập.

5


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

- Ngoài ra, dạy học tích hợp còn giúp người học xác lập mối quan hệ giữa các

công cụ như Tiếng Việt, Toán. Trong trường hợp này môn học tích hợp được một
giáo viên giảng dạy.
Cách này có giá trị chủ yếu ở bậc tiểu học, ở đó các vấn đề xử lý thường là
những đề tài đơn giản có giới hạn. Ví dụ, bài tập đọc tích hợp kiến thức lịch sử,

6


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

khoa học, bài toán tích hợp kiến thức dân số, môi trường. Cách tiếp cận này cố gắng
khai thác tính bổ sung lẫn nhau của các môn học, theo đuổi những mục tiêu bổ sung
cho nhau bằng cách hoạt động trên chủ đề nội dung.
Cách 4: Phối hợp quá trình học tập những môn học khác nhau bằng các tình
huống tích hợp, xoay quanh những mục tiêu chung cho một nhóm môn, tạo thành
môn học tích hợp. Ví dụ: Môn tự nhiên và xã hội ở tiểu học tích hợp các kiến thức
về con người và sức khỏe, gia đình và nhà trường với môi trường xã hội, động thực
vật, bầu trời và mặt đất.
Lên cấp THCS, THPT hệ thống khái niệm trong các môn học phức tạp hơn,
đòi hỏi sự phát triển tuần tự chặt chẽ hơn, mỗi môn học thường do một giáo viên
được đào tạo chuyên đảm nhiệm, do đó cách tích hợp thứ ba khó thực hiện, người ta
thiên về cách 4, tuy có nhiều khó khăn nhưng phải tìm cách vượt qua vì dạy học tích
hợp là xu hướng tất yếu, đem lại nhiều lợi ích.
1.3.2. Quan điểm của Susan M Drake [7]
1.3.2.1. Tích hợp nội môn (tích hợp trong một môn học)
Là tích hợp trong nội dung, kiến thức của một môn học, một số nội dung của
các phân môn trong môn học đó được tích hợp lại với nhau theo những chủ đề,
chương, bài cụ thể nhất định.

liên hệ các kiến thức về hóa học, sinh học trong dạy học các bài học chương dòng
điện trong các môi trường (vật lý 11).
Từ cách tiếp cận đa môn này, GV không cần phải thay đổi nhiều nội dung
giảng dạy bộ môn của mình. Nội dung và đánh giá vẫn nguyên theo bộ môn. Đây là
mức độ/kiểu mà giáo viên THPT vận dụng chủ yếu khi thực hiện quan điểm DHTH
hiện nay.
1.3.2.3. Tích hợp liên môn
Ở mức độ này, hoạt động học diễn ra xung quanh các chủ đề, ở đó người học
cần đến các kiến thức của nhiều môn học để giải quyết vấn đề đặt ra. Các chủ đề khi
đó được gọi là các chủ đề hội tụ.
Với các môn học khác nhau, mối quan hệ giữa các môn học trong chủ đề được
hình dung qua sơ đồ mạng nhện (Hình 1.2). Như vậy, nội dung các môn học vẫn
được phát triển riêng rẽ để đảm bảo tính hệ thống, mặt khác, vẫn thực hiện được sự
liên kết giữa các môn học khác nhau qua việc vận dụng các kiến thức liên môn.

Hình 1.2. Sơ đồ mạng nhện [8]
Việc liên kết kiến thức các môn học để giải quyết một tình huống cũng có nghĩa
là các kiến thức được tích hợp ở mức độ liên môn học.

8


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

Có hai cách thực hiện mức độ tích hợp này:
Cách 1: Các môn học vẫn được dạy riêng rẽ nhưng đến cuối học kì, cuối năm
hoặc cuối cấp học có một phần, một chương về những vấn đề chung (của các môn
khoa học tự nhiên hoặc các môn khoa học xã hội) và các thành tựu ứng dụng thực


9


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

chỉ là một nội dung nào đó của chủ đề. Các năng lực này chính là các năng lực được
hình thành xuyên môn học. Ví dụ, với các môn khoa học tự nhiên, đó là năng lực
thực hiện các phép đo và sử dụng công cụ đo, năng lực khoa học.
Ở mức độ này, cần sự hợp tác của các giáo viên đến từ các môn học khác

nhau. Để lựa chọn và xây dựng nội dung học, giáo viên phải có hiểu biết sâu sắc về
chương trình và đặt chương trình các môn học cạnh nhau để so sánh, để tôn trọng
những đặc trưng nhằm dẫn học sinh đạt tới mục tiêu dạy học xác định. Việc phân
tích mối quan hệ giữa các môn học khác nhau trong chủ đề cũng như sự phát triển
các kiến thức trong cùng môn học phải đảm bảo nguyên tắc tích hợp và hợp tác.
Việc triển khai các nội dung dạy học thành các dự án để áp dụng phương pháp
dạy học dự án là sự thể hiện rõ nét của quan điểm tích hợp xuyên môn.
1.4. Các nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp
1.4.1. Nguyên tắc thực tiễn
Các chủ đề được chọn phải gắn liền với thực tiễn như các sự vật, hiện tượng
quanh ta,… nhằm bổ sung kiến thức thường ngày dưới góc độ khoa học và tạo hứng
thú cho học sinh học tập hình thành được nhiều kiến thức và kĩ năng. Từ đó, người
học có thể vận dụng kiến thức đã học để giải thích, giải quyết các vấn đề trong thực
tiễn.
1.4.2. Nguyên tắc chính xác khoa học
Các chủ đề được chọn phải gắn liền với cuộc sống xung quanh học sinh, tuy
nhiên các chủ đề phải mang tính chính xác khoa học, nội dung phải có vấn đề từ đó

Hình 1.3. Qui trình tổ chức dạy học tích hợp
Bước 1. Lựa chọn chủ đề
Các chủ đề tích hợp thường sẽ được đưa ra hoặc gợi ý trong chương trình. Tuy
nhiên giáo viên cũng có thể tự xác định chủ đề tích hợp cho phù hợp với hoàn cảnh
địa phương, trình độ học sinh. Để xác định chủ đề cần:
- Rà soát các môn học qua khung chương trình hiện có; các chuẩn kiến thức,

kĩ năng; chuẩn năng lực để tìm ra các các nội dung dạy học gần giống nhau, có liên
quan chặt chẽ với nhau trong các môn học của chương trình hiện hành.
- Tìm ra những nội dung giáo dục liên quan đến các vấn đề thời sự của địa

phương, đất nước để xây dựng chủ đề/bài học gắn với thực tế, có tính phổ biến, gắn
với vốn kinh nghiệm của học sinh và phù hợp trình độ nhận thức của họ.
- Đọc thêm sách chuyên ngành ở bậc đại học, ví dụ các quyển sách về: Thổ

11


Khóa luận tốt nghiệp

GVHD : Th.S Phan Văn An

nhưỡng; Khí quyển tầng thấp; Vật lí y sinh; Năng lượng tái tạo… qua đó có thể tìm
được thêm nguồn thông tin tham khảo cũng như cơ sở khoa học của chủ đề bởi vì
bản thân các nội dung chuyên ngành này cũng đã mang tính tích hợp.
Khi lựa chọn chủ đề, giáo viên cần phải trả lời các câu hỏi:
•

Tại sao lại phải tích hợp?


sau:
- Thời tiết và các thông số thời tiết
- Cách xác định các thông số thời tiết
- Sự khác biệt thời tiết ở các khu vực
- Sự ảnh hưởng của thời tiết tới con người và sinh vật

Bước 4: Xây dựng mục tiêu dạy học của chủ đề

12